Te arm voor hulpverlening (2)

ACHTERGROND - Mensen met de ernstigste schuldproblematiek komen vaak niet eens in aanmerking voor schuldhulpverlening. En wanneer ze wel hulp krijgen, zijn de resultaten vaak niet goed. Schuldhulpverlening is een bedrijfstak waar veel geld omgaat, maar weinig resultaten worden geboekt. Dit is het tweede deel in een serie. Deel 1 verscheen gisteravond.

Charles de Haas is fractievoorzitter van Gemeentebelangen Smilde-Beilen-Westerbork in de gemeente Midden-Drenthe, en nummer één op de provinciale OPD-lijst. Hij kent het rapport van Westen. ‘De uitkomsten verbazen me niets. De resultaten van de schuldhulpverlening zijn volstrekt onduidelijk. Er gaat veel geld in om en je weet niet waar het blijft. In mijn gemeente Midden-Drenthe betalen we jaarlijks 350.000 euro aan de Gemeentelijke Kredietbank, maar welke resultaten ze nu echt boeken?’

Het is ‘mooie handel’, zegt hij onomwonden. ‘De mensen schrijven zich in bij de kredietbank, moeten daarna maanden wachten tot er iets gebeurt, maar de rekening die de bank stuurt aan de gemeente gaat wel al lopen, à 270 euro voor de intake en een vast bedrag per maand. Trouwens, zo’n kredietbank kan geld lenen tegen 1,7% rente maar rekent haar cliënten 7%. Ik zeg: de schuldhulpverlening is een zéér ondoorzichtige brij van belangen, met minimale resultaten.’

Ook Jaap Bos (74) die in Eindhoven al zestien jaar pro deo hulp en advies verstrekt aan mensen met schulden, herkent de door Westen gesignaleerde problemen. De gepensioneerde ambtenaar houdt spreekuur bij de plaatselijke Voedselbank, geeft een cursus ‘Eerste Hulp bij Schuld’ en gaat met schuldhebbers mee naar de rechtbank. ‘Ik krijg de mensen op mijn bordje die door de reguliere schuldhulpverlening worden afgewezen omdat hun problemen te ingewikkeld zijn. Het hele stelsel is rázend gecompliceerd en bovenal: volstrekt inefficiënt. Je hebt bijvoorbeeld beschermingsbewindvoerders voor de schuldenaars, saneringsbewindvoerders voor de schuldeisers, én curatoren. Mensen snáppen dat niet meer.’

Hij verhaalt over een recent gesprek met de leiding van de Eindhovense afdeling schulddienstverlening. ‘Ze vertelden dat ze per jaar 1500 verzoeken om hulp krijgen. De meesten blijken niet rijp voor een schuldregeling en moeten worden doorgestuurd naar andere instanties. In ongeveer vierhonderd zaken kunnen ze beginnen aan een onderzoek, zo’n 250 gevallen nemen ze echt in behandeling, en daarvan wordt 70% succesvol afgerond’. Ofwel: 175 van de 1500 schuldgevallen worden echt opgelost.

‘De schuldhulpverlening is een duur systeem met een laag rendement. Een dom systeem dus,’ stelt de Rotterdamse ambtenaar Barend Rombout onomwonden. Hij is hoofd van Frontlijn, een gemeentelijke organisatie die mensen met achterstanden en armoede bijstaat. Maximaal 15% van de mensen die zich aan de balie meldt, raakt echt uit de schulden, weet hij. ‘Veel mensen schrikken bij de intake van wat ze allemaal moeten doen. Die zie je dus nooit meer terug. Daarna lukt het een groot deel niet om alle financiën netjes op een rijtje te zetten,’ verklaart hij het hoge afvalpercentage.

In de stabilisatiefase mogen de cliënten vervolgens geen nieuwe schulden maken. ‘Onmogelijk!’ is zijn ervaring. ‘Als de energierekening een keer hoger uitvalt, mag je al niet meer verder.’ De procedure duurt volgens Rombout veel te lang. ‘Deze mensen kennen het begrip uitgestelde beloning niet. Hun koelkast moet vandaag vol en drie jaar is onafzienbaar lang. Voor mensen in achterstandswijken is het schuldhulptraject gewoon niet te volbrengen. Al is er met langdurige begeleiding wel een beter rendement te behalen. De registraties beginnen nu pas te tellen als de eerste hobbels genomen zijn, dat wil zeggen als de aanvraag helemaal compleet is. Dat is niet eerlijk. Het gaat er om: wie komt er aan de balie?’

Een onderzoek van de SP in Venlo bevestigt het beeld van de geflatteerde cijfers. Van de 42 mensen die zich in 2013 meldden voor hulp, blijken er slechts negentien doorgestroomd in een schuldhulptraject. Tien mensen zijn afgevallen, zeven zijn nog niet gestart. ‘Het zijn juist de afvallers die ons het meeste zorgen baren,’ zegt Angelique Weingarten, lid van de hulpdienst. ‘Want dat zijn vaak de mensen met de meest problematische schulden. Ze zijn niet gemotiveerd, heet het dan. Maar motivatie is een ruim begrip. In de praktijk is vaak volstrekt onduidelijk waarom mensen afvallen.’

Henk van Hooft, tot 8 mei CDA-wethouder in de gemeente Midden-Drenthe, de gemeente die Peter Westen onder de loep neemt, heeft kritiek op de gepresenteerde cijfers. ‘Ik kan er geen touw vastknopen, de landelijke situatie en die bij ons lopen door elkaar heen’, bromt hij.

Tegelijkertijd beaamt hij dat verschillende definities de werkelijkheid verhullen. ‘Onze kredietbank noemt een traject geslaagd als er een schuldregeling is afgesproken. Als zich honderd mensen melden en vijftig vallen bij voorbaat af, bijvoorbeeld omdat ze aan de drank zijn of gewoon een gat in de hand hebben, dan kun je zeggen: de kredietbank doet zijn werk slecht. Maar het is nu eenmaal de definitie die we met z’n allen ooit hebben afgesproken. Tegelijkertijd is die definitie inderdaad niet zo slim. Vóór de economische crisis mocht je verwachten dat wie aan een traject begon, dat ook succesvol afrondde. Tegenwoordig is dat wel anders. We moeten nu dus veel meer de output als doel gaan stellen. En controleren of dat ook wordt gehaald.’

Dat laatste is ook alleszins in het belang van de gemeente zelf, betoogt Westen in zijn studie. De maatschappelijke vervolgkosten (huisuitzettingen, voortdurende werkloosheid, ziektekosten, verslaving, criminaliteit) bij voortwoekerende schulden kunnen voor een gemeente oplopen tot wel 50.000 euro per gezin. Hoe hard de crisis toeslaat, blijkt wel uit de meest recente jaarcijfers van de NVVK. Het aantal geregistreerde aanmeldingen is in vijf jaar tijd verdubbeld: van 44.000 in 2008 tot 89.000 in 2013. De gemiddelde schuld steeg van 29.900 euro naar 37.700 euro.

Sadet Karabulut, Tweede Kamerlid voor de SP, schrikt van alle bevindingen. En toch ook weer niet. ‘Wij krijgen zelf ook zóveel signalen en mails dat het systeem aan alle kanten rammelt… Ik wist dat het treurig was maar het wordt steeds treuriger. Staatssecretaris Klijnsma blijft maar zeggen dat het allemaal goed gaat bij de gemeenten, maar ze kan niet langer wegkijken. Alle alarmbellen gaan bij mij af als het echte rendement maar 15% blijkt te zijn. De schuldhulp is bedoeld om mensen perspectief te bieden. Maar dat perspectief is voor velen kennelijk een doodlopende weg. Op korte termijn ben je dan ogenschijnlijk van die mensen af. Maar vroeg of laat komt dat als een boemerang terug in de samenleving.’

Karabulut kondigt aan Kamervragen te gaan stellen. ‘En misschien moeten we eens een landelijk meldpunt openen voor de mensen die nu buiten de boot van de schuldhulpverlening vallen.’

Zoals Sandra Natrop. Ook zij meldde zich – net als bovengenoemde Marcia – in november vorig jaar ten einde raad bij de afdeling schulddienstverlening in Doetinchem. Haar verhaal een klein half jaar later is niet veel beter. ‘Ik zit nog steeds in een web van ellende. Ik ben diep teleurgesteld in de schuldhulpverlening. Het systeem is waardeloos.’

Natrop (42) meldde zich omdat ze het huis van haar overleden moeder had geërfd. Omdat stiefvader er nog in woont kan ze het niet verkopen, maar de Belastingdienst merkt het wel aan als vermogen. Gevolg: een forse naheffing die ze niet kan betalen van haar bijstandsuitkering. Alle andere schulden heeft ze inmiddels zelf afbetaald. Ze schakelde zelf een bewindvoerder in, die een nieuwe bankrekening op haar naam opende. Sinds die tijd komen de toeslagen niet meer binnen. Vanaf april is haar nieuwe bankrekening geblokkeerd, ook haar uitkering ontvangt ze nu niet meer. De automatische incasso’s kunnen niet meer worden voldaan en de nieuwe aanmaningen stromen weer binnen. De bewindvoerder reageert al maanden niet op post en telefoontjes. Van de gemeente hoorde ze vier maanden niets meer, totdat er ineens een schuldsaneringscontract op de mat plofte. ‘Maar dat wil ik nu helemaal niet meer, want buiten die belastingkwestie héb ik geen schulden meer.’

Waar ze momenteel van leeft, met kind maar zonder inkomen? ‘Van de Voedselbank’, zegt Natrop. ‘En een paar vrienden stoppen me regelmatig wat toe.’

  1. 3

    ‘En misschien moeten we eens een landelijk meldpunt openen voor de mensen die nu buiten de boot van de schuldhulpverlening vallen.’

    Ja, tuurlijk…dat zal zoden aan de dijk zetten. Structureel de wet-/ regelgeving aanpassen zal daadwerkelijk helpen, niet een extra papiermolen erbij. Men snapt het e.e.a. nu veelal al niet. De schuldenaren niet, de schuldeisers niet en de vele onderbuikende Nederlanders niet met hun stompzinnig ‘eigen schuld’-gebazel.

    Landelijk meldpunt, hoe aantrekkelijk simpel het ook moge klinken, zal enkel maar resulteren in nog meer problemen en verdere onzekerheden voor *alle* betrokken partijen.

    Het evt. inventariseren kan ook op andere manieren geschieden, zoals Peter Westen heeft laten zien. Gewoon even alle data verzamelen en uitpluizen, geeft al een prima inkijkje in de gaarkeuken van de schuldhulpverlening.

    Jaap Bos uit Eindhoven dient overigens een lintje te ontvangen! En allen die zich ook geheel vrijwillig actief bezig houden, met hen die tussen wal en schip vallen.

  2. 5

    Toch bijzonder @Vilseledd. Je kan bijna geen post schrijven zonder ‘het systeem’ aan te vallen, maar wanneer iemand slachtoffer is van dat systeem (laatste voorbeeld in artikel), dan moet diegene opeens volwassen worden.

  3. 7

    @5: Ja, klopt; bijna alle misstanden zijn daarop terug te voeren.

    “maar wanneer iemand slachtoffer is van dat systeem (laatste voorbeeld in artikel), dan moet diegene opeens volwassen worden.”

    Doordat de overheid ‘weet wat goed voor ons is’, ontstaat dat gedrag.

  4. 8

    @4:
    Je doet je schuilnaam weer eer aan met je misplaatste opmerkingen:
    Even meedenken in Vilseledd-stijl:
    Misschien is er voor jou een plaatsje in een ASO-assiel op de afdeling “empathieloze-egotrippers” ;-)

  5. 10

    Ik ben heel nieuwsgierig geworden hoe Vilseledd denkt een geval als Sandra Natrop op te lossen.

    Had ze de erfenis niet moeten accepteren? Dan staat haar stiefvader oo straat. Had ze naar een armenhuis gemoeten? Oh dus ze wordt nog eens extra gestrafd omdat haar moeder overlijdt? Volgens mij wordt het knap lastig om in Vilseledd-land een succesvolle en rechtvaardige oplossing te bedenken.

  6. 11

    @10 Een oplossing begint niet met wat ze ‘had moeten doen’, want we hebben geen teletijdmachine helaas. Er zijn verschillende mogelijkheden: de stiefvader gaat op zoek naar nieuwe woonruimte en het huis wordt verkocht. Bij de belastingdienst ka om een conserverende aanslag worden gevraagd, waarbij het erfrecht wordt voldaan, wanneer die man overlijdt of eerder het huis verlaat. Nu zal de belastingdienst stug reageren, maar dan zou ik alle media, de ombudsman etc. aanschrijven om aandacht voor deze schrijnende zaak te krijgen. Dan moet er iets te regelen zijn; tenslotte heeft de belastingdienst deze schuld uit dunne lucht geschapen en is er niet daadwerkelijk iets geleverd.

    Terzijde: in het libertarisme wordt successie-‘recht’ verfoeid. Dus als je een structurele oplossing voor de toekomst wil, word dan libertariër. Als de kritische massa groot genoeg is, kunnen we ons van deze verderfelijke instituties ontdoen.

  7. 12

    Effe een snel berekeningetje: Sandra is 42. Hoe oud zal haar stiefvader zijn? Jaartje over 75 tot 80 schat ik. Reeel of medemenselijk om van zo’n man te moeten verhuizen om iets waar hij geen schuld aan heeft?

    Ik deel je standpunt dat ik tegen successie belasting ben van decdirecte nabestaanden. Ik weiger echter in te stemmen met gedwongen verhuizingen om schulden waar de ander niets aan kan doen. Vrijheid-blijheid tot het een ander benadeelt wat mij betreft en niet omdat jij het hardste kan schreeuwen dan er je onrecht wordt aangedaan.

  8. 13

    @12: “Reeel of medemenselijk om van zo’n man te moeten verhuizen om iets waar hij geen schuld aan heeft?”

    Dan kom ik toch al snel uit bij de belastingdienst, die haar redelijkheid moet tonen en een conserverende aanslag op dient te leggen.

    “Vrijheid-blijheid tot het een ander benadeelt wat mij betreft en niet omdat jij het hardste kan schreeuwen dan er je onrecht wordt aangedaan.”

    Zo zou het moeten werken en overheidsdiensten zouden mensen moeten wijzen, waar ze recht op hebben, maar helaas is het in Nederland zo, dat de instelling een inschatting maakt van je juridische kennis en slagkracht en op basis daarvan een beslissing neemt.

  9. 15

    @14: Dit is toch een duidelijk geval ervan; zonder successierechten had ze geen schuld gehad, waar bij andere mensen de verschulding nog loopt via loonheffing of het niet aan het werk komen zegt de overheid hier rechtstreeks: “Alstublieft, hier heeft u een schuld.”

    Wat betreft het tweede deel van mijn bericht 7, is dit hier ook een voorbeeld ervan. De overheid voedt mensen op in de illusie, dat ze weet, wat goed voor hen is, waardoor zacht in slaap wiegen, terwijl ze hier al wakker had moeten zijn, toen het op benificiair aanvaarden aankwam. Maar de overheid voedt hier willens en wetens verkeerd op, want ik heb bijvoorbeeld op het middelbaar onderwijs nog geen een lesje erfrecht gehad, zoals het hele Nederlands recht schittert door afwezigheid in de algemene curricula.

    Tenslotte kan de overheid ook nog de teletijdmachine aanzetten (na aanpassing van de wetgeving) en haar alsnog de juiste keuze laten maken. Het betreft immers geen stoffelijke werkelijkheid. Dat gebeurt ook niet.

  10. 17

    @16: Zoals bij jullie alles naar etatisme voert, alleen is het zo vanzelfsprekend voor jullie, dat jullie het niet in de gaten hebben. De ‘strengere regels’ vliegen me namelijk om de oren. Zeg eens eerlijk, Mario: hebben strengere regels ooit iets uitgehaald?

  11. 18

    @17
    Ik weet niet wie die ‘jullie’ zijn waar je aan refereert, maar om antwoord te geven op je vraag: In sommige situaties wel, en in sommige niet.

    Verder plaats ik je op de negeerstand, want het zwakzinnig gebazel van je ben ik nogal zat.