Ieder zijn eigen Christus

COLUMN - Rond Pasen doet zich steevast een merkwaardig ritueel voor, en dat is dat seculiere kranten ruimte gaan maken voor stukken die de figuur van Jezus en/of de betekenis van het Paasverhaal pretenderen uit te leggen. Ditmaal mocht de populaire Twittertheoloog Alain Verheij een duit in het zakje doen. Jezus’ kruisdood is geen staaltje van heldhaftigheid, maar een viering dat de zachte krachten winnen, aldus Verheij.

De jonge predikant richt zijn pijlen op Jordan Peterson, maar indirect houdt hij een pleidooi tegen machismo en ‘toxic masculinity’. Dat is allemaal zeer modieus en actueel, maar of dat ook de intentie van de nieuwtestamentische passages over het kruis is, is maar zeer de vraag. In ieder geval geeft Verheij daar geen enkel exegetisch bewijs voor. Die begint wat te speculeren over Kaïn en Abel.

Ik heb ooit over Albert Schweitzer geleerd dat deze een streep haalde door de zoektocht naar de historische Jezus, aangezien ieder de messias in zijn eigen beeld en gelijkenis boetseert. In het geval van Peterson is dat een door wilskracht gedreven profetische visionair, die niet enkel zijn kamer maar ook het huis Gods opruimt, en bereid is als martelaar te lijden voor de waarheid. In het geval van Verheij komen we al gauw uit bij een zachtaardige metroman die de mensheid vooruit wil helpen met goedbedoelde verhaaltjes over vrede en gerechtigheid.

Over Peterson kunnen we kort zijn: die maakt overal een intellectueel hutspotje van. De beste man heeft van theologie al net zo weinig kaas gegeten als van postmoderne filosofie. Verheij zou echter kunnen weten hoezeer zijn fixatie op de lijdende Christus is bepaald door de Westeuropese laat-middeleeuwse traditie en de doorwerking in het protestantisme. De vroege Kerk putte blijkbaar hoop uit volstrekt andere aspecten.

De classicus Anton van Hooff zette de crux van de zaak jaren geleden al eens kort en bondig uiteen:

In de eerste eeuwen beeldden de christenen Jezus uitsluitend allegorisch uit, bijvoorbeeld als de bebaarde leraar. Jezus is ook vaak de Goede Herder, maar nooit de Gekruisigde of Man van Smarten. Die voorstelling zou haaks staan op Zijn goddelijkheid, die juist in de eerste eeuwen centraal staat. De zeer menselijke, lijdende Jezus aan het kruis is iets van de late middeleeuwen.

Niks lijdende Jezus. Geef een christen uit de vierde eeuw maar Christus Pantocrator, de kosmische albestierder, gezeteld in heerlijkheid.

De fixatie van Verheij op het kruislijden van Jezus is echter niet zo vreemd, als je bedenkt dat de West-Europese kerkelijke traditie de verlossing situeert in Christus’ kruisdood. Het hoogtepunt van de Lijdensweek is dan Goede Vrijdag, waarop Christus boet voor de zonden van de wereld. Op Paaszondag wordt Jezus dan uit de dood gered en loopt het verhaal toch nog goed af. Met een happy ending.

Zoals deze Grieks-orthodoxe priester in gesprek met een Amerikaanse protestantse fundamentalist duidelijk maakt, wordt daar in de Oosters-orthodoxe kerken iets anders tegenaan gekeken. De verlossing ligt daar in de wederopstanding.

Maar dat is het leuke van theologische tradities: ieder kan er in vinden wat hem aanspreekt en wat zijn of haar levensbeschouwelijke perspectief het beste uitkomt. Dat is ook helemaal niet erg, zolang je je er maar terdege bewust van bent, dat je een voorstellingswereld boetseert die je eigen binnenwereld weerspiegelt.

  1. 2

    @1: Je mag geloven wat je wilt. Maar heb niet de illusie dat je daardoor ook meteen gelijk hebt.

    Als we wat verder kijken dan het paasgebeuren: Hoe zijn we er op voorbereid als Christus weer terug op aarde komt? Echt gastvrij zijn we daarin niet, me dunkt dat het laatste dat hij wil zien een kruis is.

  2. 3

    @1 Technisch gesproken is het een lesje hermeneutiek. Exegese betreft de uitleg van een of meer specifieke tekstpassages.

    1610s, “explanatory note,” from Greek exegesis “explanation, interpretation,” from exegeisthai “explain, interpret,” from ex “out” (see ex-) + hegeisthai “to lead, guide,” from PIE root *sag- “to track down, seek out” (see seek (v.)). Meaning “exposition (of Scripture)” is from 1823. Related: Exegetic; exegetical; exegetically.

    Hermeneutiek (van Gr. ‘hermeneuo’: vertalen, vertolken) werpt de blik op het perspectief van waaruit men die teksten benadert. Je kijkt altijd naar een tekst (of een verschijnsel in het algemeen) vanuit een bepaalde positie en een specifiek venster, dat door de traditie is bepaald. De meeste mensen zijn zich niet bewust van dat raamwerk.

    Dat leidt tot allerlei naïeve lezingen. ‘Ja, maar het stáát er toch?!’

    Veel islamdiscussies gaan bijvoorbeeld op dat punt mank. Men leest dan een handjevol passages waarin krijgsgeweld wordt gereguleerd vanuit de ervaring van 9/11 en de (door de Europese intellectuele traditie bepaalde) notie van de islam als grote bedreiger van de christelijke beschaving, en dan is men in no-time uit bij een religieuze legitimering van het 20e eeuwse jihadisme.

    Da’s natuurlijk allemaal een stuk spannender dan een vertoog over de vraag of de fixatie op de lijdende, zwakke Christus wel zo oorspronkelijk is en hoe je dat dan zou moeten duiden. Maar ja ’t is Pasen, dus dan mag het ook best weer even over onze lieve Heer Jezus gaan.

  3. 5

    Pasen begint voor mij bij Richteren 19. Via de tweede, maar nu goede tocht naar Bethlehem komt de Verlosser in het leven. Herodes probeert als vertegenwoordiger van het oude kwaad nog roet in het eten te gooien, maar dat ging niet door. Uit alles blijkt verder dat Jezus zich het best met vrouwen onderhield, en met Judas misschien. Sterven voor de oude zonden is sterven voor het nieuwe leven. Hij stierf dan ook eigenlijk voor de mensheid, maar als een vrouw.

  4. 7

    @6: daar is iedereen het sinds Luther wel over eens.
    Die christenman met flinke ambities uit de vierde eeuw was met “Jezus Pantokrator” ook al flink bezig de nagelaten erfenis om te vormen.

  5. 8

    @7: met Constantijn de Grote die het christendom van de leeuwen afhaalde en een mantel omdeed begon een opvallende deeltransformatie van Sklavengottesdienst naar Herrenmoral. Ik wil wel aannemen dat dit moeilijk anders kon, gezien de onverbeterlijke heersersmoraal van de oude en de nieuwe Herren. Een deel van de christelijke leer bleef aanspreken bij de onderworpenen.

    Het is hier dat in ieder geval de schilderkunst (uit rancune ? we weten het niet) veel staaltjes liet zien van sympathie met het lijden in de christelijke verhalen. Dat was veel minder het geval in de filosofie en in de letteren. Erasmus had er na 1500 *waslijsten* aan kritiek op uit te oefenen.

  6. 9

    @8: over dat lijden, en de wreedheid van “de oude wereld” nog even dit. Ik heb nogal wat “3 Magi” bekeken die met mirre en wierook (waarom ?) het kindje Jezus gingen bezoeken.

    In alle schilderijen tot ver na 1600 vindt men de sporen van lelijke praktijken met pasgeborenen. Die magi kwamen daar – na Herodes – naartoe aanwijsbaar met alle instrumenten, medicijnen en geurstoffen die ze altijd al hadden gebruikt.

    En wij maar denken, o wat leuk, dat waren goede heidenen ?

    Ben inmiddels wel ver gedoold en afgezwaaid, @0. Maar geeft niks.

  7. 10

    @9: de katholieken reorganiseerden zich na het debakel met Luther en Calvijn pas in de 17e eeuw rond de zichzelf hervindende vechtersbaas Loyola, grondlegger van de orde der om hun macchiavellische machtspolitiek zo beruchte Jezuïeten.

    In de schilderkunst vind ik hier niet zoveel van terug, afgezien van knielende koorknapen met het hoofd op de knie van weer een heilige martelaar. (Wat ging er om in die hoofden?)

    Het feit dat Rubens als de koning der zuid-nederlandse schilderkunst veel en vaak als diplomaat met Spanje optrad geeft wel aan hoe precair de situatie was.

    En wij maar denken dat het een eer voor hem was.

  8. 11

    Was van Rooms-Katholiek opgevoed, heel streng ook van de school en redelijk van mijn grootouders, die mij toch vrijheid gunden;

    Vond het verhaal van Oude Testament, Nieuwe Testament, Jezus bijzonder, maar God en….de heilige Heer ( Wie zou het dan zijn?). Zelfs met kinderbijbel van de school heb ik nog steeds in huis.

    Wist al op mijn 8e jarige leeftijd dat het niet altijd klopte met die verhalen. Om te beginnen over Genenis in volgorde verhalen zoals Kaïn en Abel was al vrij beginnend gruwelijke verhalen. Steeds over de Heer praten, kwam ik er al achter: Hoe weet de andere mensen over Kaïn en Abel die tot de Heer spraken, Adam en Eva spraken met elkaar, dat weet niemand. Grote fantasie. Ik wist het al meteen.

    Maar……tja, dat heb ik als kind toch mysterieus ervaard, vrij snel toen ik 1e keer op het internaat kwam, mijn ouders afscheid nam, droevig en alleen in diepe nacht zat ik op het brede vensterbank achter de gordijnen dicht, kijkend door het raam : Ineens…..de verschijning van Maria zweefde door de lucht vanuit Aula (achter mijn internaat) zonder voeten, niet lopend, maar zwevend naar de ziekenkamer, ja door het raam heen zweven, weg was ze. Wist niet dat ze uit de naam van Maria was. Ik was 5 en half jaar en kinderbijbel was er nog niet. Pas 7 jaar, na het kinderboek te hebben gelezen, de vertelling van godsdienstleraar die vrij goed kon tekenen op het schoolbord, alle bekende beelden van Oude Testament en Nieuwe Testament. Ik zag die bekende figuur…..hij zei Maria, de moeder van Jezus. Met grote ogen wees ik naar die figuur en zei: Dat heb ik gezien, haar gezien, echt waar. Zelf gezien. Priester van Corven was verbaasd en riep Zuster Vincentio, directrice van de meisjesschool erbij, ze hielden mij in apart, ja in de gang, waar mijn klasgenoten niet mochten weten (???)…. Ik vertelde dat dus wat ik het helemaal had gezien. Ze hielden met hun handen voor de mond, zeer geloofwaardig en spraken al vrij snel en zeiden tegen mij: Judith, je mag niemand vertellen, dat maakt iedereen bang, niemand! Ze hielden al met wijsvingers voor hun mond: Sssssttt!
    Ik heb het natuurlijk begrepen, maar wel vreemd: Waarom mag Priester of Zuster zelf wel vertellen over godsdienstlessen en niet wat ik had gezien?

    Nou, dan merkte ik al vrij snel dat er zoveel punten niet konden kloppen uit hun verhalen, alleen Jezus wist ik al beter: Echt goede figuur die toevallig bekende herder rondloopt in Israël, niet uit het niets, maar hij kon goed vertellen in zijn tijd, net als Moeder Theresa in onze tijd.

    Of Middeleeuwen of Oosterse of welke eeuwen interesseren me geen bal, die Profeten zogezegd geleerden schrijven toch overal over Jezus en nog wat, net zo goed als Journalisten die schrijven overal over Notre Dame nu. Zo gaat het eenmaal.

    Kijk wat ik net zie, mijn oudste kinderbijbel over : God gaf de kinderen van Jakob al de namen Israël, in de tijd van geboorte van Mozes, ja in Egypte, aldus nieuwe Farao. Hoe wist je als Farao over Israël (Israëlieten), die hen noemden, waar ze ook vandaan kwamen? Ook helemaal vreemd. Dat wist ik als kind al.