Zijn wetenschappers helden?

Wetenschappers kunnen niet vliegen zonder hulpmiddelen, beschikken enkel over superkrachten in het laboratorium, en dragen een bril omdat ze zonder nu eenmaal niets kunnen zien. Toch zijn er meer wetenschappelijke helden dan alleen fictieve wetenschappers als Indiana Jones, Lara Croft en Peter Parker, stelt Koen Beumer.

Einstein siert de t-shirts van jongeren die ook Che Guevera en Nelson Mandela in hun kledingkast hebben hangen. Newton en Darwin staan in steen vereeuwigd in parken over de hele wereld. En de heroïsche ontdekkingen van onderzoekers als Galileo en Feynman waren inspiratie voor velen om een carrière in de wetenschap te ambiëren.

De verering van wetenschappelijke helden bereikte het hoogtepunt aan het  eind van de negentiende eeuw in Frankrijk. Louis Pasteur, al tijdens zijn leven op handen gedragen door het Franse volk, weigerde zelfs in het Pantheon te worden bijgezet en kreeg zijn eigen graftombe in het onderzoeksinstituut dat zijn naam droeg.

Toen zijn lichaam van de Notre Dame naar de tombe reed moest de begrafenisstoet door een haag van vele duizenden Parijzenaars die hem een laatste eer kwamen bewijzen.

Natuurlijk had Pasteur zijn heldenstatus voor een belangrijk deel te danken aan zijn bijdrage aan onderzoek dat de levensverwachting van miljoenen mensen verhoogde. Maar dat betekent niet automatisch dat een hedendaagse wetenschapper eenzelfde eerbetoon kan verwachten. Neem Willem Kolff, uitvinder van de kunstnier, hart-longmachine en kunsthart. Deze apparaten hebben naar schatting meer dan twintig miljoen levens gered. Kolff heeft hier ruim wetenschappelijke erkenning voor gekregen, maar zijn publieke eerbetoon bleef beperkt tot de uitverkiezing van Overijsselaar van de Eeuw – net voor Epi Drost, een verdediger van FC Twente die bekend stond om zijn riskante terugspeelballen.

Zelfs de bekendste wetenschappers in het land hebben geen heldenstatus weten te verwerven. Ronald Plasterk werd pas bekend als politicus met hoed en Gerard ’t Hooft wordt natuurlijk gewaardeerd als Nobelprijswinnaar, maar een held kun je hem niet noemen. Hetzelfde geldt Robbert Dijkgraaf. Slim, charmant – maar een held? Als een andere hoogleraar dan ook nog zijn onderzoek uit zijn duim zuigt dan wordt pas goed duidelijk hoe diep de kloof is tussen wetenschappers en heldendom.

Het is echter de vraag of dat zo slecht is. Wetenschappelijke helden als Pasteur groeien vaak uit tot personificaties van de waarheid; als onvoorwaardelijke dienaars van de wetenschappelijke methode voor wie geen enkele verleiding groot genoeg is om hen van het pad van de waarheid te houden. Dit klinkt misschien mooi, maar in de dagelijkse praktijk kan deze droom gevaarlijke vormen aannemen.

Zo botst de verering van een individu met het collectieve karakter van de wetenschap. Wetenschappers staan niet alleen op de schouders van reuzen, zoals Newton het zag. Wetenschappers staan evenzeer op de schouders van secretaresses, assistenten en schoonmakers, zonder wie zelfs Pasteur geen ontdekking had kunnen doen. Ook is het wel degelijk belangrijk om grenzen te stellen aan offers die we maken in de zoektocht naar de waarheid.

Heldenverering van wetenschappers kan zelfs ten koste gaan van de wetenschap: wetenschappelijke kennis gedijt immers het beste in een omgeving waarin zelfs het werk van de meest gerenommeerde sociaal-psycholoog even kritisch wordt gecontroleerd als het werk van diens meest onervaren AIO. En dat is maar goed ook, want ook helden zijn net gewone mensen.

  1. 1

    christiaan huygens
    antonie van leeuwenhoek
    e.d.

    Zij zijn een beetje vergeten geraakt / de herinnering weggedrukt door franse Pasteur en Angelsaksische Newton en Darwin propaganda enerzijds en de ontvankelijkheid daarvoor van een poldernavelstaargordijntjesdichttvtjeaancultuur.

    De waardering voor Plasterk, ’t Hooft en Dijkgraaf in dit postje vergelijken met Newton, Darwin, Einstein en Pasteur is een gotspe en
    ‘Het is echter de vraag of dat zo slecht is’ een stroman.

  2. 2

    Het is niet zozeer de naambekendheid die telt, eerder de ontdekking… Bij Newton en Darwin was er een sociale “WTF are you saying”, terwijl tegenwoordig vooral verder gegaan wordt op reeds bekende feiten. Het is niet zozeer een ontdekking, eerder een verfijning van het reeds ontdekte…
    Stel dat iemand nu op de proppen komt met een nieuwe denkwijze wordt deze persoon eerder in het hoekje ‘hier hebben wij in deze maatschappij geen nood aan’ geduwd. Iemand die de maatschappij bevordert zal eerder de nobelprijs winnen. Dat in functie van opbrengst/ economisch / maatschappelijk voordeel.

    Los van dat werd bijvoorbeeld Darwin ook niet geloofd om zijn uitspraken in zijn tijd (enkel in kleine groepen). Er heerste toen nog een diep geloof dat recht tegen evolutie inging. Pas later werd zijn redenering gevolgd.

    Een nobelprijs is geen indicatie voor een revolutionaire ontwikkeling maar voor een maatschappelijk/ economische vooruitgang…?

  3. 3

    Helden zijn propagandagereedschap van de samenleving. Het zegt niets over kwaliteit, kwantiteit of grootheid. Een standbeeld is de grootste flauwekul die je ten deel kan vallen. Zeker als wetenschapper. Piraten als Michiel de Ruyter etc… hebben daar veel meer aan. Voorbeeldfunctie en zo.

  4. 4

    Begrafenis prof. H.A. Lorenz, Haarlem, 1928:

    http://www.youtube.com/watch?v=H2VtrJD0xJk

    “Tijdens de begrafenisdienst werd landelijk de radiotelegraafdienst en het scheepsradioverkeer stil gezet” (archief KNAW).

    Dat zou ik dus een haag van vele duizenden Haarlemmers noemen. Misschien ligt het toch meer aan de tijd dan aan het land. Lorenz won samen met Zeeman de Nobelprijs in 1902.

  5. 6

    Is het niet eerder zo dat de grens van de wetenschap tegenwoordig te complex is om door een enkel individu te worden gedomineerd?

    Vergelijk het met popmuziek: in de jaren ’60 was iedere jongere gek van de Beatles en de Stones (zo is mij verteld…). Ik kan mij geen artiest bedenken die vandaag de dag breed wordt gedragen door de jongeren.

  6. 7

    Peter Parker wetenschapper? Die was toch fotojournalist? En Lara Croft is toch ook al geen wetenschapper? Dat is meer een avonturier.

    En nu? onze astronaut/wetenschappers?

  7. 9

    Het is Lorentz, niet te verwarren met Ludvig Lorenz.

    Lorentz kreeg inderdaad een staatsbegrafenis, met een enorme toeloop. Dat was echter vermoedelijk niet vanwege zijn puur wetenschappelijk werk, met name in de elektrodynamica, maar vanwege zijn bijdrage aan de Afsluitdijk.