Kunnen we de Vrije Wil gedag zeggen?

weekendlogo123.jpgIk kwam onlangs een curieus bericht tegen over een experiment dat aan zou tonen dat de vrije wil een illusie is. Voordat ik de vloer aanveeg met de gedachtengang hierachter eerst even een uitleg van het begrip “vrije wil”. In dit verband wordt daar heel simpel mee bedoeld dat je eerst iets wilt en het daarna uitvoert. Het gaat dus niet om zaken als een gebrek aan vrijheid ten gevolge van een “keurslijf” van waarden en normen om maar eens een modern thema te noemen.

Het experiment stak (grofweg, want de details zijn niet interessant) als volgt in elkaar. De proefkonijnen (geen echte Marianne, maar menselijke proefkonijnen, en die doen dat uit vrije wil….nou ja, dat valt dus te bezien) konden kiezen uit het indrukken van een knop met de linker hand of met de rechter hand. Zij moesten eerst aangeven wat zij gingen doen. De hersenactiviteit werd gemeten. En wat bleek: tot acht(!) seconden voor het vermelden van de intentie was er al de bij het indrukken van de knop horende hersenactiviteit. Conclusie: het proces van het indrukken van een knop was al in gang gezet voordat de proefpersoon het wilde. Of anders gezegd: de hersenen hadden al besloten wat zij gingen doen en de wil om dat te doen was slechts een bijproduct van die hersenactiviteit. Oplettende lezertjes begrijpen meteen wat hiervan de consequenties zijn. Criminelen moet je niet meer opsluiten, maar je moet hun hersenen straffen. Toch maar weer electroshocks dus.

Dit soort experimenten zijn niet nieuw. Al ruim 20 jaar gonst het regelmatig van de berichten over experimenten die aan zouden tonen dat de vrije wil een illusie is. Met al die experimenten is hetzelfde mis. Zij gaan er namelijk van uit dat er een oorzakelijke relatie ligt tussen de geest en de materie, zeg maar “mind over matter”. In de geest ontstaat een besluit (en dat is op zich al mysterieus genoeg) en vervolgens voert het lichaam dat uit. Hoe dat overgangsproces dan plaatsvindt is al eeuwen een raadsel. Hoe beïnvloeden de ijle gedachten de fysieke processen in de hersenen?

We weten inmiddels dat er geen denken is zonder hersenen. Zelfs het eeuwige leven na de dood is van een heel andere orde dan het geestelijk leven. Hoe zouden we immers met z’n allen aan de rechterhand van God kunnen zitten? Maar de conclusie uit deze wetenschap is niet helemaal goed getrokken. Denken is niet een resultaat van de hersenprocessen, maar de andere kant van de medaille. Net zo min als het magnetisch veld bij electromagnetisme het resultaat is van de stroom. Het is een (ander) aspect van de stroom. Je kunt stroom en magnetisme beschouwen als parallelle processen met dezelfde bestaansgrond. Zo is het ook met hersenprocessen en gedachten, beide treden tegelijk op. We kunnen naar de hersenactiviteit kijken en vragen naar iemands ervaring. Maar we kijken dan naar hetzelfde door een andere bril.

Wat doet dat dan met de vrije wil? Niets, het wilsbesluit is ook een hersenproces. Er is immers geen denken zonder hersenactiviteit. Dat doet echter niets af aan het feit dat we willen, dat we voelen, dat we een eigen mening hebben, dat we plannen maken. Al deze geestelijke activiteiten vereisen activiteit van de hersenen. Maar zij zijn er niet door veroorzaakt. Niet op de manier van een steen in de vijver die rimpels veroorzaakt. Het enige dat is aangetoond met alle vrije wil experimenten is misschien wel dat er geen centraal wilsorgaan is, dat er geen “ik” van de gedachten te vinden is, dat er geen klein mannetje of vrouwtje (de homunculus) in ons brein zit dat de touwtjes in handen heeft.

Om dit moeilijke onderwerp recht te doen deze week geen poll, maar volop ruimte voor vrije discussie. Waar ik me zonodig in zal mengen als de spam- en andere filters het me deze keer toestaan.

  1. 1

    Dit is waar en de consequenties voor de rechtstaat en de filosofie, zijn niet te overzien. Dus we doen net of het niet zo is (of althans dat doe ik).

  2. 2

    De vrije wil is nu eenmaal onbestaanbaar. ‘Wij’ kunnen onze hersenen niet besturen. Daar zouden we immers voor moeten denken en daar hebben we dan weer … hersenen voor nodig. Die we dan weer niet kunnen besturen tenzij … we nog een paar hersenen hebben et cetera et cetera.

    Ik zit er verder niet zo mee, eerlijk gezegd.

    O ja:geesten bestaan ook al niet.

  3. 3

    Interessante vraag, begin-en-eindpunt van een wilsactie. De uiting komt later dan de bron, de uitvoering nog weer later. Maar dit is ook weer niet zo schokkend.

    Dat we met ons allen geloven in onszelf als “dezelfde persoon” is heel handig om b.v. rechtspraak te kunnen uitoefenen. Het is al lang bekend dat ook die notie een fictieve is.

  4. 7

    Mogelijk is het zo, dat we eerst intuitief een keuze maken en die dan vervolgens rationaliseren. De gemeten hersenactiviteiten zijn dan de rationalisatie. Divere experimenten wijzen in deze richting.
    Die intuitieve keuze / beslissing wordt bepaald door wat we al eerder hebben meegemaakt. De “vrije wil” zou in deze theorie gebaseerd zijn op eerdere ervaringen dus is toch niet echt vrij.

  5. 8

    Canadese Science-fiction-auteur en blogger Peter Watts heeft het vaak over deze onderwerpen. Google zijn site (rifters.com) maar eens op homunculus, zombie en joker. (Een zombie is een bewustzijnloze die zich precies zo gedraagt als wij, en Batman’s joker is iemand bij wie de persoonlijkheid per situatie verandert).

  6. 9

    @Ippekrites
    Ik mis het stukje waarin de vloer wordt aangeveegd met de gedachtegang dat vrije wil niet bestaat. Of is het dat stukje dat de onderzoekers er vanuit gaan dat er een oorzakelijk verband bestaat tussen “mind and matter”?
    Ik heb inderdaad vrij sterk het gevoel dat dat verband bestaat. Het is bijvoorbeeld zo dat mijn vingers elke keer precies bewegen op de manier om de letters te tikken die ik wilde. Hoe kan dat nou als er geen oorzakelijk verband bestaat?

    En over die vrije wil. Die bestaat natuurlijk ook niet. Voorbeeld: ik lees een stukje over iemand die de vloer gaan aanvegen met een of andere gedachtengang. Geheel automatisch, zonder er over nagedacht te hebben, weet ik al dat ik het er niet mee eens ga zijn. Daarna komt er een gedachteproces op gang dat zoekt naar argumenten waarom ik het er niet mee eens ben.

    Sterker nog, als er echt vrije wil bestond, dan zou ik vrij zijn om niet op “plaats reactie” te drukken … even kijken of dat lukt …..

  7. 11

    Iemand die uberhaupt denkt dat het meten van de aanwezigheid van hersenactiviteit ooit iets kan zeggen over de ‘vrije wil’ heeft heel hard een goede cursus (wetenschaps)filosofie nodig.

    Als je eerst een onderscheid maakt tussen oorzakelijke verbanden en vrije wil, vervolgens in je wet. onderzoek alleen naar oorzakelijke verbanden gaat zoeken, zul je natuurlijk nooit ‘vrije wil’ vinden.

    Uberhaupt koppelen van intuitieve beslissing en rationalisering aan bepaalde hersenactiviteiten lijkt me al uiterst problematisch. Zelfs de veronderstelling dat de tijdvolgorde in ons conceptenpaar intuitieve beslissing – rationalisering ook die van de aan beide concepten gerelateerde hersenactiviteiten moet zijn, zegt meer over onze concepten, dan over het functioneren van de hersenen. Uberhaupt het toepassen van dit onderscheid (intuitief/rationaliseren) zegt meer over ons conceptuele kader dan over het functioneren van de hersenen.

    De vrije wil, al dan niet, koppelen aan bepaalde hersenactiviteiten is de moderne variant van Descartes die de ziel dacht te localiseren in de pijnappelklier, gebaseerd op een dualiteit van lichaam-geest die, ook in cognitiewetenschappen, allang achterhaald is.

  8. 12

    Zelfs Pareto wist twee eeuwen geleden al dat mensen nooit overwogen vrije beslissingen nemen maar dat ze de besluiten die ze genomen hebben achteraf slechts beargumenteren, voor zichzelf en voor anderen.

  9. 14

    Nog even kort samengevat en dan einde discussie. Je hebt hersenproces A dat vergezeld wordt door het bewustzijn iets te willen. Dan gebeurt er nog het een en ander aan hersenproces. En dan heb je hersenproces B dat vergezeld wordt door de gewaarwording dat je het hebt uitgevoerd. In die zin bestaat de vrije wil dus gewoon op het fysieke niveau. Of je moet weer terug naar Descartes. Maar die geloofde in God dus dat lijkt me niet kosjer.

  10. 15

    He @14 ? Als je de vrije wil hier gelijkstelt met hersenproces A, waarom staat daar het woordje vrije bij ? Daar is nog geen enkel argument voor gegeven.

  11. 16

    De amerikaanse schrijver Isaac Bashevis Singer zei “We moeten in de vrije wil geloven, we hebben geen andere keus.” Mooi, maar realistisch? Op het weblog “despinoza.nl” staan een aantal artikelen over de vrije wil.

    De vrije wil werd door Spinoza afgeserveerd als onmogelijk. De natuur, zei hij, ontrolt zich op pure gedetermineerde wijze. Voor een vrije wil is geen ruimte. De vrije wil vindt in zijn stelsel geen plek.

    De cruciale pagina’s uit Spinoza’s Ethica waarin hij door de volmaaktheid van God de vrije wil afwijst.

    Op de Wiki pagina over Vrije Wil nog wat relevante stukken.

  12. 17

    Robert M. Pirsig haalt in Lila een soortgelijke kwestie aan: het probleem dat morele keuzes en een eigen wil niet te verklaren zijn uit natuurkundige begrippen. Echter, zo komt hij tot de conclusie, het kan wel andersom. Het is gewoon moreel voor een appel om naar de aarde te vallen, net zoals het moreel is voor een elektron om in een baan rond z’n kern te blijven. Elektron met een eigen willetje dus.

  13. 18

    “Vrije wil” wordt volgens mij vaak gekoppeld aan de iedere keer weer unieke manier waarop iemand een liedje fluit. Of, gegeven een post zonder eerdere reacties, de fipo die hij/zij geeft. Daar zit inderdaad een oneindige variatie in. Maar de structuur, het patroon is zo vaak hetzelfde.

    Je hebt briljantelingen en excentriekelingen die daar voor het eerst buiten vallen, neem John Coltrane. Aha, dus toch vrije wil ? Dat betwijfel ik ook.

  14. 19

    HAAAAAAAAAAAAaa hoera hoera wat interessant, lekenopvattingen over mijn aanstaande promotie… Geen idee of ik dat nu moet verpesten met mijn opvattingen of dat ik jullie moet opvoeden met achtergrond… (Dit is mijn narcistische ik die praat, daar kan ik niks aan doen ;) )

    Laat ik maar beginnen met het eerste probleem. Er is geen consistent idee over wat vrije wil is. Wij Nederlanders denken natuurlijk aan dat wij vrijelijk een “wil”kunnen vormen zonder dat onze lichamelijke gesteldheid dat ons vertelt.
    Ook niet helemaal zo want vrije wil wordt ook hier wel uitgelegd als de vrijheid om te kiezen.
    Maar dat is in het geheel niet wat dit experiment beoogde aan te tonen. Anglo-Amerikanen veronderstellen met vrije wil “freedom of action”, oftewel de vrijheid van handelen. Dat geldt niet voor alle filosofen, Frankfurt ’66 stelt dat wil een “desire” is. Maar de meeste neurologische wetenschappers en libertaristen gaan uit van de wil-als-handeling-opvatting Het is maarde vraag in hoeverre dat experiment de vrije WIL weerlegt, omdat we niet de precieze bron van een desire kunnen pinpointen.
    Let op, in vaktermen zijn deze twee dus tegengesteld, behaviouristen beargumenteren een volledig determinisme van gedrag, libertaristen geloven in de vrije wil en de volledige vrijheid van handelen, meestens met een beroep op persoonlijke verantwoordelijkheid, soms met een vaag verhaal over quantumtheorie.
    (hier dan spreekt weer mijn persoonlijkheidsstoornis: ) Interessant zou weer zijn als er nu een discussie komt tussen leekjes over of vrije wil nou vrije handeling of vrije wens betekent, of nog iets anders.
    Terzijde… ik heb meer te zeggen maar ik post dit even omdat ik bang ben het weer kwijt te raken, dit is mijn derde poging dit in te voeren, de batterij valt steeds uit…

  15. 20

    Trouwens wel jammer dat ippekrites geen bron vermeldt, ik denk dat hij het heeft over het experiment van Libet 1983? (toch niet zo recent!) (staat overzichtelijk herhaald in Haggard 2005.
    Het leuke van dit artikel is dat het duidelijker refereert naar filosofen, zodat het achterliggende idee van vrije wil wat ze menen weerlegd te hebben, te achterhalen valt. Haggard verwijst naar Searle, die een onderscheid maakt tussen prior intentions en intentions in action, wat wel dichterbij ligt bij wat volgens mij door continentale leken onder vrije wil verstaan. Doelt ippekrites ook op Searles idee over de vrije wil? Ik ben zelf er namelijk nog niet van overtuigd dat e en prior intention volledig beschrijft wat ik bedoel met wil als ik zeg dat ik een ijsje wil, of als ik met L. naar bed wil, of dat ik promoveren wil, of dit dan allemaal PrioR intentions zijn. Een prior intention houdt namelijk weer een verknooptheid met actie in, waar ik t graag los van zou willen zien.
    Ik kan iets honderdduizend keer willen wat echt niet kan (met L. naar bed, daar kan je over twisten, promoveren gaat echt vast niet lukken zolang ik eruit zie als iemand die zwanger zou kunnen worden de komende 4 jaar, mijn wil tot wereldvrede is al helemaal gedoemd)
    M.i. is dat nou juist cruciaal aan willen, dat het geheel los staat van acties. (Als iemand dit idee steelt voor zijn proefschrift kom ik langs met 4 paarden en een arabisch zwaard)

    Maar iets wat ook nog gezegd moet: Wat als er geen vrije wil zou zijn? Zijn we dan reddeloos overgeleverd aan genen en metabolismes? Dat morele verantwoordelijkheid aan wil verknoopt is, geloof ik namelijk ook niks van, of die vrije wil nou bestaat of niet! Maar ik ben veel geinteresseerder in wat alle leken hier denken, ervan uitgaande dat jullie mening beinvloed is door jullie nederlandsheid, jullie politieke kleur en algehele vage polder en anti-polderideeen.
    (Hier spreekt mijn narcistische persoonlijkheidsstoornis, sorry hoef ik niet te zeggen want wie het niet met me eens is gelooft, dat ik daar niets aan doen :P )

  16. 21

    Ok daar bij Searle wordt mijn verhaal een beetje vaag.

    Even een pin-me-er-niet-op-vast-overzicht

    Libertaristen/Behaviouristen: Wil = freedom of action
    Frankfurt: Wil: Freedom of Desire
    Searle: Freedom of Intention; waarbij er dus een intentie-tijdens-handeling is en een voorafgaande intentie.

    Is wil hetzelfde als intentie? Misschien lijkt dat woord er wel op maar zoals Searle het gebruikt, kom je niet op het idee dat het over hetzelfde gaat.
    Als ik namelijk iets wil maar ik heb geen enkele intentie een handeling daartoe uit te voeren (wereldvrede!) is het nog steeds mijn wil. Maar het is niet een voorafgaande intentie (er is namelijk niets dat erna komt) en het is al helemaal geen intentie-tijdens-handeling.
    Wat ik nu wil zeggen, komt er op neer dat Anglo-amerikanen kennelijk helemaal geen idee hebben van dat wat je wil en wat kan weleens volledig uiteen kan lopen. Als het niet kan, dan kan je het volgens de Anglo-amerikaan sowieso niet willen, omdat dat zinloos is of zo. Nu ja ik denk niet dat ze er een opvatting over hebben, simpelweg omdat ze het woord WIL niet kennen.
    Mijn pijnlijke manier van dit aan de orde stellen: Als een slaaf sowieso niet vrij kan zijn, kan hij dan geen vrijheid willen?
    Wat is een prior intention voor een slaaf aan vrijheid willen?

  17. 22

    Kortom,
    Waar JB en ippekrites het lijken te hebben over de vrije WIL als in WIL als in wat wij in het engels zouden vertalen met WANT, heeft het meest vergelijkbare onderzoek dat ik ken dat lijkt op waar I. het over heeft, niet die WIL/WANT maar Searles theorie over prior intentions poogt te weerleggen.
    Die theorie dus, die toch al onzin was, zoals ik hierboven veels te ingewikkeld uitleg.

  18. 24

    Ik geloof dat ik zazkia best een leuke filosofe vind. […] @21 Als student heb ik die oeverloze redeneringen ook gevoerd.

    Het voornaamste punt voor jou is niet dat je je verstrikt in ouwe troep van Searle van vroeger. Maar dat je een fris nieuw paadje aanlegt. Met de antwoorden TEGEN Searle en al die gasten in je achterhoofd, voor minzaam wegwuivend glimlachend naar het plafond keuvelend tijdens de promosie.

    GO!

  19. 25

    @19 t/m 22

    Je typt wat op je laptop. Een fijne tekst zoals de jouwe bijvoorbeeld. Jouw eerste stukje (19) begint met een H. Je rechtervinger beweegt zich via je arm naar de H op je toetsenbord. Je hersenen sturen je spieren op zo’n manier aan dat je je rechterwijsvinger naar de H-toets beweegt en die indrukt. Dat is een fysiologische reeks die helemaal niets te maken heeft met het woord ‘HAAAAAAAAAAAAaa’ waarmee je je stukje 19 opende. Sterker, het heeft helemaal nergens iets mee te maken, behalve met de causaliteit van het één of ander.

    Het jammere is dan natuurlijk dat hetzelfde ook voor dit stukje geldt en dat je het daardoor net zo goed als niet geschreven kunt beschouwen.

  20. 26

    Wat ik nu wil zeggen, komt er op neer dat Anglo-amerikanen kennelijk helemaal geen idee hebben van dat wat je wil en wat kan weleens volledig uiteen kan lopen. Als het niet kan, dan kan je het volgens de Anglo-amerikaan sowieso niet willen, omdat dat zinloos is of zo. Nu ja ik denk niet dat ze er een opvatting over hebben, simpelweg omdat ze het woord WIL niet kennen.

    Zomaar even, kan dat A-A idee te maken hebben met subjects A en B die samen naar een boom kijken ? Allerlei associaties en bijbehorende wensen van A (mens) worden door B compleet misverstaan en ingeruild voor de eigen wensen van B (hond).

    Er wordt vaak en veel getrokken aan de riem.

  21. 27

    Ik had voor mijzelf nooit gedacht dat er iemand op mijn geraaskal in zou gaan,
    wauw, bedankt voor jullie antwoorden.

    @rob, ik doe geen uitspraak over of de vrije wil bestaat of niet. ik zeg alleen, dat we eerst moeten weten van elkaar wat we bedoelen met wil want iedereen praat langs elkaar. begrijpelijk hoor, met mijn semisymbiotische cryptiek van 19-22.
    is het een intentie, is het een gedachte, is het een handeling?
    Zoals jij het beschrijft geef je daar geen antwoord op; je zegt simpelweg: er is een gedachte tot bla, er is een handeling tot bla. dus er is een vrije wil tot bla. dat je bla kan willen blijkt al uit dat je bla doet. Ofwel het overbekende argument “de vrije wil bestaat, kijk maar, ik steek nu mijn hand op” *steekt hand op…
    Daar heb ik een strip over gemaakt, om te laten zien hoe erg dit geen antwoord geeft op de vraag. ik zal het eerdaags eens inscannen of overtekenen of zoiets. het komt erop neer dat er een professor dat staat te wauwelen, zijn arm uitstrekt en een klein meisje dat in de buurt staat overhoop slaat, waarop de bijbehorende moeder zegt “hier, ik zal je eens wat bijbehorende vrije wil laten zien” gevolgd door een plaatje met veel sterretjes. -je moet m zien.

    Maar om dan wel een uitspraak te doen over het onuitsprekelijke
    ik ben t wel uiteindelijk eens met de stelling dat t er niet toe doet, dus mocht je daar nu ooit op uitkomen via je ik-steek-mijn-hand-op theorie, zijn we t toch met elkaar eens.
    de reden waarom we vrije wil willen (nb) hebben, is om mensen verantwoordelijk te kunnen houden. Maar die vrije wil wordt niet zozeer bepaald door het pap principe (=could I do otherwise, Van Inwagen; of wel als ik pap had dan heb ik vrije wil) maar goed dat verantwoording daar heb je die hele vrije wil in de praktijk niet voor nodig, of die verantwoordelijkheid er is, hangt af van sociale omstandigheden, schade en nabijheid van het slachtoffer, en wat ik dan zo’n mooie jurizin vind in verband met risico dat je al dan niet behoort te dragen…
    “die nog krachtens wet, rechtshandeling of het maatschappelijke verkeer geldende opvattingen voor haar rekening behoort te komen”
    in die zin kunnen alle frankfurts en inwagens nog een puntje zuigen aan de juristerij, hoewel ik van het ondoorgrondelijk gebrabbel van Mooij op dit punt niet zo onder de indruk was.

    m44 ja ben t volledig met je eens wat honden aangaat, de mensen praten veel en citeren iedereen, maar ze luisteren zelden, laat staan dat ze lezen. En ondertussen maar sjorren aan die riem.

    Al vind ik wat ik hierboven nog zo oneerbiedig lekenopvatting noem, niet echt honds of zo. Het is meer zo dat het probleem door continentale godvrezende deterministen is uitgevonden, hier tot klerikaal/marginaal is verklaard en dat ze daar in A-A’ië helemaal mee aan de haal zijn gegaan zonder dat ze een idee hebben waar ze over praten -als je t mij vraagt dan, in mijn psychopatischer gemoedstoestanden.
    Pak een willekeurig europees woordenboek. maakt niet uit welk. bulgaars, zweeds, ze vertalen want allemaal met een zelfst. nmw dat lijkt op wat dan in het latijn volunta wordt genoemd. maar ga je kijken naar hoe je svoboda vule moet vertalen dan is het ineens free will, wat volgens het oxford dictionary dan de free choice dilemma is.

    Mijn wil tot proefschrift maakt het verder zeer goed, andere mensen hun wil om mij daarvoor te betalen in universitair verband is naar een algeheel dieptepunt gezakt, hoewel nog niet zo diep als L. s misvormde wil tot lichamelijke communicatie. Gelukkig maar dat het er niet toe doet.