Weekendcollege | Tijd als schepping

Vandaag een interessante gastbijdrage van Studium Generale Utrecht over een lezing van professor Maarten van Buuren. De lezing is hier online te zien. Het stuk is geschreven door Miriam Rasch.

‘Objectieve tijd bestaat niet.’ Professor Maarten van Buuren zet in de eerste lezing in de serie Tijd meteen het publiek op scherp. Tijd bestaat niet als iets buiten de mens, want ‘tijd is een scheppende daad van ons bewustzijn’. Aan de hand van Augustinus, Husserl en Heidegger legt hij uit wat dit betekent voor de manier waarop wij in het leven staan.

Met hoofdstuk XI van zijn Belijdenissen schreef Augustinus een van de vroegste en invloedrijkste teksten over tijd. Er is alleen een heden, stipuleert hij. Daarbinnen bestaan drie tijden: het verleden, heden en de toekomst. Het is de mens die deze tijden tot leven wekt. Tijd is in de woorden van Augustinus een ‘extensie van de ziel’. Dat is te begrijpen als je denkt aan het zingen van een lied: als je begint te zingen heb je het hele lied in je hoofd, de verwachting ervan strekt zich uit in de toekomst. In het hier en nu zing je de melodie, die verdwijnt in het verleden. Dat verleden bewaar je in je geheugen. Zo strekt de tijd zich van het heden uit naar verleden en toekomst. Hetzelfde geldt voor degene die luistert naar het lied, ook die heeft verwachtingen en herinneringen die ‘actief’ zijn terwijl hij luistert.
Husserl
Ook de vroegtwintigste-eeuwse filosoof Husserl beschrijft tijd als iets innerlijks, namelijk als een ‘bewustzijnstoestand’. Husserl is de grondlegger van de fenomenologie, die het bewustzijn beschrijft als iets intentioneels. Dat wil zeggen dat het bewustzijn altijd op iets in de buitenwereld gericht is, je bent je altijd bewust van iets. Maar hoe zit dat dan bij tijd? Want tijd bestaat toch niet in de buitenwereld, zoals Van Buuren stelt? Inderdaad, bij het bewustzijn van tijd gebeurt iets bijzonders. Dan richt het bewustzijn zich namelijk op zichzelf.

Husserl is wel verweten dat hij te veel van Augustinus heeft overgenomen. Husserl beschrijft namelijk het heden als een ‘uitwalsing van het nu’, vergelijkbaar met de ‘extensie’ van Augustinus. Tijd is een soort ‘actieradius’ van het bewustzijn, waarbij je vooruitreikt naar wat er gaat komen en tegelijk terugreikt in de herinnering aan het verleden. Dat vooruit- en achteruitreiken voltrekt zich met een inzicht in patronen. Denk bijvoorbeeld weer aan het lied van Augustinus: als je de eerste noten hoort, vul je volgens je verwachting het patroon van de melodie aan. Het herkennen van een patroon is een proces van voortschrijdend inzicht. Voortdurend toets je je verwachtingen aan je bevindingen in het heden en als je verwachting wordt doorbroken, kun je haar aanpassen. Als het lied opeens overgaat van majeur in mineur, creëert dat een nieuw verwachtingspatroon voor de rest van wat er komen gaat. Dit heen en weer gaan tussen verwachting van de toekomst, de bevinding van het heden en de herinnering aan het verleden, waaruit een patroon ontstaat, heet de hermeneutische cirkel.

Heidegger
Heidegger was een leerling van Husserl en gaat verder op het ingeslagen pad. Zijn grote bezwaar tegen de opvatting over tijd van Husserl is dat hij het nog altijd beschouwde als een object, ook al lag dat dan in het innerlijke bewustzijn. Heidegger maakt er juist een punt van dat je tijd niet kunt objectiveren. Tijd is iets waar we ons niet aan kunnen onttrekken, dus je kunt tijd ook niet als een object bestuderen. Sterker nog, wij zijn tijd. Heideggers hoofdwerk heet niet voor niets Sein und Zeit. Tijd is het element waarin ons bestaan vorm krijgt. Waar Augustinus spreekt van extensie, Husserl van uitwalsing, heeft Heidegger het over ‘uitplooiing’. Verleden en toekomst zijn ook bij hem in het heden ingebouwd. Opvallend is de grote nadruk die Heidegger legt op het belang van dit zijn in de tijd (ofwel zijn-in-de-tijd), het is zelfs van levensbelang.

Betekenis
Dat illustreert Maarten van Buuren met een persoonlijk verhaal over de periode dat hij een depressie had. Dat het bestaan in de tijd fundamenteel is voor het zijn, voor het leiden van een zinvol leven, ondervond hij toen de depressie dit beschikken over de tijd wegsloeg. In plaats van vrijelijk te kunnen bewegen door de tijd, in de herinnering en in dromen over de toekomst, was alle toegang tot de tijd afgesloten. Dan besta je niet meer, omdat je je niet meer kunt ‘uitplooien’, je actieradius kwijt bent. Het terugkrijgen van je bewegingsvrijheid in de tijd (en ook in de ruimte), betekent het terugkrijgen van je bestaan. Tijdsdimensies zijn in letterlijke zin zijnsdimensies.

Tijd is dus een activiteit van de geest. Ze wordt niet gegeven, maar gemaakt. De gegeven tijd, dat is het banale tijdsbegrip van de kloktijd, waarin de tijd wél is geobjectiveerd. De tijd zoals we die zelf scheppen met onze geest is de authentieke tijd. Daar mogen we best wat aandacht aan besteden. Door de sporen van de tijd te lezen, zoals die zijn achtergebleven in de wereld – bijvoorbeeld de geschiedenis van de Aula van het Academiegebouw – maar ook in ons geheugen, roepen we het verleden terug en wekken we de tijd tot leven. Als we daarbij bovendien de hermeneutische cirkel durven te volgen en onze verwachtingen aanpassen en onze patronen doorbreken, kan ons leven, dat zijn-in-de-tijd, aan betekenis en schoonheid winnen.

De hele lezing Tijd en verhaal is online terug te zien. Kijk volgende week online mee naar de lezing van prof. Dick Swaab over Tijd in het brein.

  1. 4

    Aardig maar laten we wel wezen: dit komt wel heel dicht bij de idealisten als het dat al niet is (niets is, er zijn alleen ideeën wat kort door de bocht gezegd). Er wordt een hogere waarde aan de geest gegeven dan aan de fysieke zaken.

    Prima voor hen die terug willen in de tijd maar elke serieuze denker kan dit toch echt niet meer serieus menen. Of gaan we de golfbewegingen in het menselijk denken bespreken?

    Het ervaren van tijd is van een andere orde dan de fysieke grootheid tijd. Maar om dan maar bout te stellen: objectieve tijd bestaat niet gaat mij te ver.

    Iemand die roept dat objectieve tijd niet bestaat gaat terug op Plato, en heeft geen oog voor alles wat sindsdien is gedacht en gedaan.

    Objectieve tijd bestaat.
    Zo ook relatieve, geïnterpreteerde tijd.
    Maar die laatste is alleen interessant voor literatuur en leuteraars.

    *had geen tijd de lezing te beluisteren en las alleen het logje maar ben bekend met de problematiek en hou niet zo van dit gedachtegoed*

  2. 8

    Komaan..wij zijn eendimensionale trillingen in een 11 dimensionaal vlak..hou toch eens op om in de marge wat te neuzelen.

    De aarde is plat, weetje toch;)

  3. 9

    Ik heb altijd gedacht dat Augustinus een rare kunstgreep had bedacht omdat hij de volmaaktheid van de schepping wilde redden. Het ligt dan ook helemaal in de verwachting om het ideaal van de volmaakte Christen bij hem terug te zien, tegen de rekkelijke Pelagasianen b.v.
    Paulus en Augustinus, het konden wel broertjes wezen.

  4. 10

    Als tijd, gewalst in het nu, geen objectieve component zou hebben,
    waarom is de volgorde dan verleden-heden-toekomst en niet bijv. Heden-verleden-toekomst of heden-toekomst-verleden.

  5. 12

    @10: Hoe weet je dat het die volgorde heeft? Het is een kwestie van definitie…

    Het feit dat er een vaste richting aan tijd lijkt te zitten is, ongetwijfeld, wegens dezelfde reden dat er een vaste richting aan entropie lijkt te zitten maar in principe is welke richting dat dan is niets anders dan een definitie.

    Een denkbeeldig alternatief universum waarin wezens zich toestanden met lagere entropie herinneren en die met hogere als de toekomst beschouwen is niet, a priori, uitgesloten. Zouden wij elkaar kunnen observeren, dan zouden wij ons vanuit hen bekeken allemaal van onze dood naar onze geboorte door de ruimte-tijd spoeden en vice-versa. We zouden het nog met elkaar eens zijn over de lineariteit van de tijd, maar niet over de richting.

    Met een derde alternatieve denkbeeldige observator zouden we het hoewel eens over lineariteit bovendien oneens kunnen zijn over continuïteit. Vanuit hem bekeken zouden wij getweeën in zijn tijdsbeleving steeds een paar minuten doodstil kunnen staan op onze lijnen, dan weer een paar minuten bewegen, dan weer stil staan enzovoort — en al dan niet met volgens hem steeds dezelfde snelheid. Als voor ons de tijd stil staat dan gaan wij dat per definitie niet kunnen opmerken.

    Met een uitzondering voor de schijnbare onmogelijk reeds bezochte ruimte-tijd coördinaten nogmaals aan te doen zouden wij ons allemaal volgens een vierde denkbeeldige observator bovendien helemaal niet langs lijnen maar langs verder relatief willekeurige krommen kunnen bewegen, waarbij het volgens hem slechts onze definitie van “verleden” als de collectie van de volgens hem reeds bezochte punten in de ruimte-tijd is die ons de illusie van lineariteit geeft.

    Begrijp me niet verkeerd — niet dat je met dit soort gewauwel ergens komt maar “objectiviteit” is inderdaad een bijster lastig begrip wat betreft tijd…

  6. 13

    @2
    Dan zal het u weinig moeite kosten in minder dan 500 woorden een artikel voor Sargasso te schrijven waarin u de strekking van Sein und Zeit voor ons duidt. Of wellicht zelfs minder bombastisch: 500 woorden om uit te leggen waarom Heidegger geniaal omgaat met het Cogito, ergo, sum van Rene Descartes.

    Mag ik u een buitenplantje aanraden om van te roken en niet zo een sterk hydro gevalletje?

  7. 15

    Toen ik in A’dam woonde kwam er vrijwel elke avond op zijn zelfuitlaatmoment een meneer langs mijn raam. Die bevroor plotsklaps. Op zeker moment kon ik mijn nieuwsgierigheid niet meer bedwingen en ben naar het levend standbeeld gelopen. Ogen op oneindig en werkelijk niets bewoog totdat als in een wing-chung middlestrike,het gehele lijf verder ging van a naar b.

    Wat zou ie denken, dacht ik.

  8. 17

    continuïteit/lineariteit..gebruik je harsens qwerty;)

    Wat exoten aangaat..tot nu toe zijn de door de mens omschreven natuurwetten te verklaren door een tweedeling tussen meetbaar tastbaar en dark. Dark is de grote onbekende “massa” zogenaamd exotische materie.

    Het is andersom “wij” zijn de exoten.

    Dat is mijn ontopic link.

  9. 19

    ps qwerty..op de MFR is daar eens onderzoek aan geweest (en in Oxford)..EEG en als je als onderzoeker geluk had ten tijde van de “freeze”.

    Wat opmerkzaam was (we zien niet alles echter) dat de synaptische-potentiele activiteit van de corticale neuronen tijdens zijn stilstand wel chaotisch was..een leeg brein..tijdstilstand zou je dan denken.
    Maar een brein is geen ja/nee maar ja/nee en janee.

    De meneer die weer bewoog van a naar b gedroeg zich ook zo en dan kom je al gauw op:

    http://en.wikipedia.org/wiki/Quantum_mind

    Lastig lastig maar wel ontop.

  10. 20

    Beste Larie#17, wat een zichzelf uitlatende man in Amsterdam zichzelf aandoet door als levend standbeeld te doen alsof de tijd stilstaat heeft niets te maken het onderwerp.

    Wat een mens bedenkt is geen objectiviteit, het is ook geen bewijs of beeltenis van het niet bestaan van objectieve tijd, gaat het niet worden en zal het nooit zijn. Het is wat ik bedoel in #4: relatieve, geïnterpreteerde tijd. In jou geval kan daar bedachte tijd bij worden genoemd.

    En nee, dat heeft niets met objectieve tijd te maken, maar alles met idealisten. Wat je kunt bedenken is niet per definitie waarheid en heeft geen zekere relatie met objectiviteit.

    Vreemd dat dat gezegd moet worden.
    Vreemd dat je met #17 komt

  11. 21

    qwerty..wat ik ook zeg hier, aangaande jouw reacties alsmaar is immer vuilnisbak.

    De man deed niet alsof..hij was.

    Nogmaals..ik heb lang op de MFR gewerkt op een afdeling die breed keek. Zo ook bij mensen, zoals Hypokinesia clienten. Dingen op het hoofd stroompje meten en naderhand, zoals na een fit, bespreken met de “client” hoe en wat.

    Objectieve tijd.*klomp breekt*

    De (hun) tijd stond geheel stil.

    Zie je de verbanden dan niet?

  12. 22

    Qwerty…lang papieren kranten gelezen..opgezegd..lang de buis gekeken opgezegd, betaal nog VPRO, vanwege mijn blik maar kijk niet meer, nu de blogs..lang heftig gereageerd, fini..tis allemaal een hier ben ik poppenkast..mijn uitzoemende blik blijk ik niet succesvol te kunnen etaleren.

    geef mij maar de ogen met een drankje ofzo ergens, dat doet er toe..de rest is marginaal.

    Welk cafe en wanneer ;)

  13. 23

    @Larie
    De man deed niet alsof..hij was.

    Dat is dus de dwaling.
    Hij was niet, hij dacht dat hij was.

    (en om het antwoord voor te zijn, dat is dus iets anders als ‘hij dacht DUS hij was’ wat weer niets met tijd te maken heeft).