We moeten praten over kernenergie, zeker na ‘Japan’

De problemen met de kerncentrales in Japan laten zien dat gebeurtenissen met een zeer kleine kans toch kunnen plaatsvinden. Hoewel dat rationeel al duidelijk was, is het toch emotioneel confronterend als het daadwerkelijk gebeurt. In verschillende landen om ons heen, Duitsland voorop, klinkt de roep om herbezinning op de bijdrage van kernenergie in de toekomst. De EU wil een ‘stresstest’ voor alle reactoren in Europa. Ook al zijn er in Nederland geen aardbevingen en tsunami’s, een kans betekent dat iets kan, en er zijn verschillende andere redenen ook in Nederland de toekomstige rol van kernenergie in de brandstofmix kritisch te bekijken. Het goede nieuws is: er is alle tijd voor een heroverweging. In Nederland wordt zoveel nieuw elektrisch vermogen gebouwd, dat er voor stroom uit nieuwe kerncentrales voorlopig toch amper ruimte is op de markt.

De vraag of er nieuwe kerncentrales in Nederland zullen komen hangt sterk af van de keuzes die de overheid maakt. De opstelling van de overheid is echter paradoxaal. Aan de ene kant is er in de energiesector marktwerking ingevoerd, stelt de overheid slechts de voorwaarden vast en bepalen marktpartijen welke technologieën daaraan voldoen en in hun strategie passen. Aan de andere kant kiest het kabinet uitdrukkelijk voor kernenergie, en rolt het de loper voor investeerders uit. Minister Verhagen van EL&I heeft zelfs andere besluiten van kernenergie afhankelijk gemaakt: CO2-afvang en –opslag onder land is pas bespreekbaar als er een vergunning voor een kerncentrale is. De overheid wil dus én markt én heeft eigen voorkeuren. Deze dubbele pet is niet bevorderlijk voor het vertrouwen in een neutrale rol van de overheid: de voorvechter van kernenergie, de minister van EL&I, is tevens degene die de vergunningen verleent en de randvoorwaarden stelt.

Scheiding van verantwoordelijkheden is nodig, juist omdat de randvoorwaarden sterk bepalend zijn voor de kosten van stroom uit kernenergie. Wie kernenergie als goedkope energiebron propageert, kan in de verleiding komen met lichtere randvoorwaarden genoegen te nemen dan wat technisch haalbaar is. En omgekeerd: wie om redenen van maatschappelijke veiligheid strenge randvoorwaarden voorstaat, drijft de kostprijs van atoomstroom omhoog. En dat terwijl toch al dubieus is of kernenergie zo goedkoop is als wordt beweerd. In de VS wordt bijna 2 dollarcent per kilowattuur subsidie gegeven om een door de Republikeinen gewenste ‘nucleaire renaissance’ uit te lokken. Desondanks zijn de meeste plannen inmiddels afgeblazen. De ellende in Japan zal het animo om in kernenergie te investeren bepaald niet groter maken.

De overheid stuurt bedoeld of onbedoeld de energievoorziening in de ene of de andere richting, niet door zelf een optie uit te kiezen, maar via de randvoorwaarden voor duurzame energie, fossiele energiebronnen en kernenergie. We koersen in ons land nu af op een elektriciteitsvoorziening met veel basislastvermogen dat continu draait, kolencentrales en wellicht in de toekomst ook kerncentrales. Hoe meer continu vermogen, des te lastiger is het de omslag naar hernieuwbare bronnen als zon en wind te maken, waarvan het aanbod wisselt. Duurzaam verdraagt zich beter met snel regelbare gascentrales dan met kolen- en kernenergie. Bovendien is de laatste jaren duidelijk geworden dat er gas in overvloed is, en we zijn als Nederland sterk in gastechnologie.

De vraag is in welke richting we de energievoorziening als geheel willen sturen. Bij die vraag hoort ook de confronterende kwestie die ‘Japan’ oproept: kunnen en willen we leven met technieken die maatschappelijk ontwrichtende gevolgen kunnen hebben, ook al is de kans klein? De eisen aan kerncentrales bepalen of het überhaupt aantrekkelijk is in Nederland een kerncentrale neer te zetten en van welk type dan. Het is mogelijk alleen centrales toe te laten die ‘passief veilig’ zijn: zodanig ontworpen dat per definitie geen kernsmelting kan plaatsvinden. Dergelijke centrales zijn nu nog niet commercieel, maar dat wil niet zeggen dat zo’n ‘technologieforcerende’ eis onmogelijk is. De randvoorwaarden bepalen verder in welke mate de kerncentralebouwer aansprakelijk is bij ongevallen, en welk geldbedrag de exploitant van een kerncentrale opzij moet zetten om de ontmanteling van de centrale te kunnen bekostigen. De ‘randvoorwaardenbrief’ kernenergie die minister Verhagen eerder naar de Tweede Kamer stuurde biedt aanknopingspunten voor een heroverweging. De gebeurtenissen in Japan zijn nu ook een directe aanleiding hiervoor.

Jan Paul van Soest
ir. J.P. van Soest is partner van coöperatie De Gemeynt, ontwikkelaar van concepten en plannen voor een duurzame economie.

Dit artikel verscheen in Trouw, Podium, 17 maart 2011

  1. 1

    De ramp in Japan werd veroorzaakt door een extreme combinatie van aardbeving en tsunami. Kan iemand me uitleggen wat, naast publicitaire/politieke redenen, nog steekhoudende gronden zijn om de Duitse kerncentrales stil te leggen. Centrales die tot vorige week gewoon veilig geacht werden en niet op een breuklijn aan zee staan?

  2. 2

    Prima stuk, maar ik wil even reageren naar aanleiding van de titel:

    Praten is uitstekend, en moet onverkort en openlijk gebeuren. Aan paniek heeft echter niemand wat. Ik vind het halsoverkop sluiten van de Duitse kerncentrales van hetzelfde niveau als het ontkennen van global warming omdat het zo’n koude winter is.

    edit: wat #1 zegt dus

  3. 5

    Prima stuk.

    Vooral de nadruk op dat keuze voor de status quo ook een keuze is, in de zin dat die mogelijk gemaakt wordt subsidies (of belastingen), regulering en wetgeving vanuit de overheid. De prijs van stroom is hier ook van afhankelijk, en is dus niet een onafhankelijke waarde die alle verdere discussie doodslaat.

    Japan verandert op zich niet zoveel aan de basis, behalve dan als reminder dat de risico’s reëel zijn en niet weggeredeneerd kunnen worden. Een beetje zoals de risico’s weggeredeneerd waren in het financiële systeem. Deze reminder zou echter op zich niet nodig moeten zijn om te concluderen dat kerncentrales niet de heilige graal van het energiebeleid zouden moeten zijn.

  4. 7

    Baron E, zwalkend beleid dus. Daar ben ik ook geen voorstander van. Maar los van het feit dat tsunami’s en aardbevingen niet behoren tot de Duitse situatie toont Japan wel aan hoe kwetsbaar kerncentrales zijn. In Duitsland hebben ze de afgelopen jaren grote overstromingen gehad en terroristen kunnen nog steeds vliegtuigen laten neerstorten. Bij rampen is vaak sprake van een cascade van (menselijke) fouten waarover men achteraf zegt “hoe is het mogelijk?” maar toch gebeurt het.

  5. 8

    @Carlos; volgens mij toont het vooral aan hoe kwetsbaar die Mark I-kerncentrales zijn. En dan valt het nog reuze mee: zolang er niet een aardbeving + tsunami het koelsysteem platlegt plus de backups, en het hele gebied een grote teringzooi is, zodat het moeilijk, zo niet onmogelijk wordt om de koeling weer op gang te krijgen, is er niets aan de hand. Fukushima Daiichi staat er al veertig jaar.

    De voornaamste vraag die je moet stellen is: stel dat er een overstroming of terroristische aanval plaatsvindt, is de centrale daar dan tegen bestand? Wat als alles maar dan ook echt alles fout gaat?

    En de tweede vraag is of er veiliger alternatieven voorhanden zijn en hoe dat kosten/baten plaatje er uitziet.

    Die alternatieven zul je de komende dertig jaar moeten ontwikkelen, en de tussentijd zul je toch moeten zien te overbruggen ivm oprakende fossiele brandstoffen, vrees ik.

  6. 9

    @ 1, Tacozip,
    Weliswaar niet direct aan zee, maar in Europa hebben we de Rijnslenk nog lopen, tussen het Zwarte Woud en de Vogezen. Dit is deel van een nog relatief jonge (35 miljoen jaar) en seismisch actieve riftvallei. Als deze slenk actief blijft ontstaat over vele miljoenen jaren in de toekomst hier een nieuwe oceaan, net zoals nu in de Rode Zee gaande is.

    Lichte aardbevingen komen hier zeer regelmatig voor, maar die zijn nauwelijks voelbaar (3 op schaal van Richter). Een aardbeving met een kracht van 5 komt wel elk decennium ergens voor langs de Rijnslenk. Met incidentele zwaardere bevingen moet terdege rekening gehouden worden. Niet zo heftig als in Japan: dat zijn convergerende platen, een ander geologisch proces dan bij een rift, waar de platen nu juist divergeren. Maar dat de bodem ook bij ons in de buurt blijft bewegen is iets dat zeker is.

    De Duitse kerncentrales:

  7. 10

    “Bovendien is de laatste jaren duidelijk geworden dat er gas in overvloed is, en we zijn als Nederland sterk in gastechnologie.”

    Zullen vast ook ooit ontzettend optimistische mensen hetzelfde hebben gezegd over kolen en olie.

  8. 11

    @1,2

    Er zijn meer scenario’s denkbaar die het falen van het primaire koelsysteem en het niet of slecht functioneren van het back-up systeem kunnen veroorzaken dan alleen een aardbeving en/of tsunami.
    Bijvoorbeeld in Petten omdat een medewerker de zaklamp had gebruikt uit de controlekamer om zijn auto te repareren.

    Bijna meltdown in Petten (2001)

    De vraag die je, naar mijn mening, moet stellen is of het voor Nederland noodzakelijk is het risico, hoe klein ook, met kernenergie te nemen. Zoals de schrijver al aangeeft er zijn al kolencentrales (helaas) in aanbouw en binnenkort wordt Nederland een netto exporteur van elektriciteit. De noodzaak van kernenergie is dus nu niet aanwezig.

    Ik zou kiezen uit de volgende twee mogelijkheden:
    1. Wachten totdat de Generatie IV centrales ontwikkeld zijn (2030)
    2. Nu investeren in de ontwikkeling van gen IV reactoren.

    Een kandidaat voor gen IV is de Molton Salt reactor.
    Een paar kenmerken zijn passief veilig, snel regelbaar en weinig afval dat ook nog sneller vervalt.

  9. 13

    @11 niet gebaseerd op kennis van de situatie in Petten, maar wel vele andere control rooms die ik ondertussen bezocht heb: deze zijn altijd van noodverlichting voorzien, en ook de plantbesturing zal op UPS doordraaien, incl bijbehorende monitoren. En een 10-tal monitoren moet toch genoeg licht geven om dit geheel zeer onwaarschijnlijk te maken (er nog even vanuitgaand dat de noodkoeling niet direct vanaf tableau ingeschakeld kan worden – ook onwaarschijnlijk).

    Achter dit incident zal meer schuilgaan, maar je haalt een slecht voorbeeld aan.

    @10 Precies. Daarom bouwen we nu ook alleen nog maar kolencentrales ;-).

  10. 14

    @13: zoals ik het incident in 2001 heb begrepen (ik kom ook nog wel eens in een control room ;)) heeft bij het afvallen van de externe voeding naar het gehele complex de batterij back-up van de kast Algemene Voorzieningen gefaald. Daardoor kon geen van de drie noodstroomaggregaten op komen en had de control room op dat moment (geen idee of dat nu wel zo is) geen eigen back-up of (zeer vreemd) zelfs maar zelfstandige noodverlichting.

    De batterij back-up / kast Algemene Voorzieningen was in 2001 niet redundant uitgevoerd. Zoals ik het begreep is dat nu wel zo. Mooi op tijd..

    Het schokkende (zo mag je het toch wel noemen) is dat dit geen “rocket science” is; de gemiddelde vlakglas fabriek heeft dit wél goed voor elkaar; puur om een (voornamelijk financieel) bedrijfsrisico af te dekken. Een illustratief voorbeeld van hoe de nucleaire industrie (die zoals zij zelf aangeven een extreem hoog veiligheidsniveau met bijpassende cultuur heeft) misschien toch wel een groter risico is dan zij het zelf voor laten komen.

  11. 16

    Kijk, er zijn drie situaties waarin die geitenwollensokken hun mond moeten houden:

    a) Voor de ramp. Natuurlijk is er wel eens iets verkeerd gegaan, maar sindsdien zijn er afdoende maatregelen getroffen. Het gaat om paniekzaaierij van die geitenwollensokken voor politieke doeleinden.

    b) Tijdens de ramp. Het betreft een uitzonderingssituatie die zich waarschijnlijk niet zo gauw meer zal herhalen en bovendien zal de industrie hieruit met zekerheid haar lessen trekken. Dit is misbruik van het leed van anderen door die geitenwollensokken voor politieke doeleinden.

    c) Na de ramp. Het is natuurlijk bijzonder vervelend dat zoiets gebeurd is, maar met de huidige generatie kan zoiets niet meer gebeuren. We moeten nu vooruitkijken, want we kunnen niet zonder. Het gaat om dat eeuwige gezeur van die geitenwollensokken voor politieke doeleinden.

  12. 19

    Mijn aanbevelingen naar aanleiding van de rampzalige situatie in Japan.

    1. De waarschuwingen van het IAEA niet in de wind slaan en goede rapportcijfers krijgen. http://www.respond.nl/pdf/Nieuwsbericht121220051.pdf

    2. Kijken of er vlakbij een breuklijn in de aardkorst zit en het ding daar niet neerzetten.

    3. Kernafval, dat nog actief gekoeld moet worden, op een laag punt (onder oppervlaktewater niveau) opslaan. Koelen met water wordt dan een stuk trivialer. Je kunt dan de schuif gewoon openzetten als het bad leegkookt (extreme noodsituatie).

    Ik zie nog wel een grote toekomst voor de kernenergie-sector in Europa. De CO2 hysterie in de wereld werkt hier ook lekker in mee.

    Met alle respect voor de Japanners, maar het was voor de aardbeving al bekend dat men de zaken in de probleemcentrale niet op orde had.

    Als onze IAEA rapportcijfers wel goed zijn, waarom zou onze kernenergiesector daar dan onder moeten lijden?

  13. 20

    @johan, co2 is lang genoeg genuanceerd, nu is kernenergie als oplossing aan de beurt
    wij hebben het niet nodig voor onze stroomvoorziening
    beg to differ?