Verplichte keuze levert orgaandonoren op

Een gastbijdrage van Aurélien Baillon en Dennie van Dolder, gedragseconomen verbonden aan Erasmus School of Economics.

Nederland kampt met een groot tekort aan orgaandonoren. Op 1 januari 2011 stonden er 1300 mensen op de wachtlijst voor orgaantransplantatie. Belangenorganisaties pleiten voor een ander donorregistratie-systeem. Minister Schippers houdt vast aan het huidige systeem. Verplichte keuze kan uitweg bieden.

Het huidige donorregistratiesysteem in Nederland is een opt-in systeem. Dit houdt in dat een burger na overlijden geen donor is, behalve als hij of zij hiervoor expliciet toestemming heeft gegeven. De meeste Europese landen hanteren een opt-out systeem. Dat komt erop neer dat elke burger donor is behalve wanneer hij of zij hier expliciet bezwaar tegen heeft gemaakt.

Belangenorganisaties zijn ervan overtuigd dat het opt-out systeem tot meer donaties leidt en pleiten voor een stelselwijziging. Minister Edith Schippers van Volksgezondheid heeft onlangs tot grote ergernis van de deze organisaties gekozen voor behoud van het huidige opt-in systeem. Ze gebruikt daarvoor twee argumenten. Een opt-out systeem zou het recht op zelfbeschikking schaden en er zou twijfel bestaan over de effectiviteit ervan. De minister kiest daarom voor een verbetering van de praktische uitvoering van het bestaande systeem. En voor een voortzetting van de wervingscampagnes.

Argumenten voor opt-out
Zowel in de gedragseconomie als in de gezondheidseconomie is er veel aandacht voor de vraag of het donorregistratiesysteem van invloed is op het aantal donoren binnen een land. In tegenstelling tot de minister menen economen dat een opt-out systeem wel tot meer donaties leidt. Daarvoor dragen zij drie argumenten aan. In een opt-out systeem is elke burger donor behalve wanneer hij bezwaar aantekent. Door deze opzet lijkt het alsof de beleidsmakers orgaandonatie impliciet ondersteunen. En dat heeft een positieve invloed op beslissing van de burger om zich te registreren als donor.

Het tweede argument is dat de burger in het opt-out systeem moeite moet doen om zich uit te schrijven. En dat voor iets, de eigen sterfelijkheid, waarover hij liever niet nadenkt. In een opt-in systeem leidt diezelfde houding ertoe dat de burger zich niet als donor laat registreren. Wat niet wil zeggen dat hij er pertinent tegen is om zijn organen af te staan. De burger wil gewoon niet over de dood nadenken.

Tot slot zijn mensen in de regel gewoon een status quo te accepteren. Is de status quo (opt-in systeem) ‘geen orgaandonatie’, dan hebben veel mensen hier vrede mee. Waarschijnlijk hebben diezelfde mensen ook vrede met een systeem waarbij de status quo (opt-outsysteem) ‘wel orgaandonatie’ is.

Een positief effect van opt-out systemen
Minister Schippers stelt dat het opt-out systeem het recht op zelfbeschikking schaadt, maar het blijft in haar brief aan de Kamer onduidelijk op welke gronden zij deze claim baseert. In zowel het opt-in als het opt-out systeem hebben burgers de mogelijkheid om expliciet hun wensen aan te geven. Het enige wat de stelselwijziging zou veranderen, is hoe om te gaan met situaties waarin niet bekend is wat de persoon zelf had gewild. In beide systemen zal de staat in een dergelijk geval een beslissing moeten nemen. De minister maakt niet duidelijk waarom het niet naleven van een (onbekende) voorkeur tegen donorschap een grotere inbreuk is op zelfbeschikking dan het niet naleven van een (onbekende) wens tot orgaandonatie. Dit spreekt in het voordeel van een opt-out systeem, te meer daar het niet naleven van een (onbekende) wens op orgaandonatie zowel de potentiële donor als de potentiële ontvanger schaadt.

Ook stelt minister Schippers dat uit onderzoek niet eenduidig blijkt dat een opt-out systeem tot meer donoren leidt. In Oostenrijk, België en Singapore is onderzocht of de overstap naar een opt-out systeem tot meer donaties leidt. Afhankelijk van het land en de specifieke donaties is sprake van een verdubbeling tot een verzesvoudiging van het aantal donaties. Maar omdat een stelselwijziging gepaard gaat met publiciteit, een andere organisatie en infrastructuur is niet met zekerheid te stellen dat de gevonden toename puur aan de stelselwijziging te wijten is.

Onderzoek kan plaatsvinden door landen met elkaar te vergelijken, en statistisch te corrigeren voor andere factoren die een invloed hebben op het aantal donaties. Zulk onderzoek lijkt een toename te suggereren van tussen de twintig en dertig procent in het aantal donaties per miljoen inwoners. Echter, vergelijkingen tussen landen bewijzen geen causaliteit. En vergelijkingen voor en na de invoering van opt-out systemen tonen evenmin onomstotelijk aan dat de toename in het aantal donaties door het opt-out systeem en niet door andere hervormingen is veroorzaakt. Maar dit soort problemen zijn inherent aan beleidsonderzoek en nemen niet weg dat het beeld dat op het moment uit de literatuur naar voren komt sterk wijst naar een positief effect van opt-out systemen op orgaandonaties.

Verplichte keuze
Op dit moment lijkt een opt-out systeem in Nederland politiek niet haalbaar. Wij stellen daarom een systeem van verplichte keuze voor. In Nederland is iedereen van 14 jaar en ouder verplicht een identiteitsbewijs, zoals een identiteitskaart, paspoort of rijbewijs bij zich te hebben. Die documenten moeten om de paar jaar verlengd worden. Het is relatief simpel om bij het verkrijgen van een nieuw identiteitsbewijs burgers te verplichten de vraag te beantwoorden of zij orgaandonor willen zijn. Op termijn zal zo voor elke burger een bewuste keuze over donorschap geregistreerd zijn. Hierdoor wordt burgers geen specifieke keuze opgedrongen, zoals bij het opt-in en opt-out systeem het geval is.

De prominente gedragseconoom Richard Thaler is een sterk voorstander van een verplichte keuze-systeem. In zijn thuisstaat Illinois, in de Verenigde Staten, is dit systeem van kracht. Ruim zestig procent van de bevolking heeft zich inmiddels opgegeven als donor, een getal ver boven het Amerikaanse gemiddelde van ongeveer 38 procent. Verleden jaar werd professor Thaler ingevlogen om te spreken op een bijeenkomst georganiseerd door de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Zijn pleidooi voor hervorming van het donorregistratiesysteem lijkt geen effect te hebben gehad op het politieke denken over orgaandonatie.

Aurélien Baillon en Dennie van Dolder zijn gedragseconomen verbonden aan Erasmus School of Economics. Dit, bewerkte, artikel is eerder deze maand verschenen in Economie Opinie, het opinieplatform van de Economische faculteit van de Erasmus Universiteit.

Meer bij Sociale Vraagstukken.

  1. 1

    Het is natuurlijk te zot voor woorden dat er nog geen opt-out is. Verplichte keuze lijkt me weer typisch overregulering, en verre van optimaal. Wat ook nog mogelijk is: niet in aanmerking komen voor orgaandonatie zolang je zelf niet op de donorlijst staat. Maar de meeste winst valt te halen bij wat hierboven staat als Tot slot zijn mensen in de regel gewoon een status quo te accepteren, maar wat ik onder onverschilligheid schaar.

    Wat niet in dit stuk genoemd is, en een (het enige) bezwaar tegen opt-out: familie die na overlijden moeilijk gaat doen. Dat is nu al een probleem, wanneer men zelf wel donor wil zijn, maar niet expliciet een donorcodicil heeft. Dit moet is alle gevallen wel duidelijk en goed geregeld worden.

  2. 3

    Opt-out systeem de beste oplossing, want levert het meeste op en doet geen afbreuk aan de keuzevrijheid.

    (Alternatief: verbieden van transplantaties aan weigeraars. Na paar honderd sterfgevallen draaien de egoisten vanzelf bij…)

  3. 4

    In de praktijk stelt opt-out ook geen reet voor. Er hoeft maar 1 nabestaande naast dat sterfbed te staan die zegt: eh, volgens mij wil ik dat niet en hij daar (wijst naar het witte laken) ook niet – en de boel wordt afgeblazen. Legaal risico is groot, en vijf minuten vertraging is all it takes.

  4. 5

    @ KJ Volgens mij valt dat wel mee, zo vaak gebeurt dat volgens mij niet . Cijfers uit het artikel lijken daar in ieder geval niet op te wijzen.

    Heb jij andere info?

    (overigens vind ik zoals @1 al zegt, dit wel goed geregeld moet worden).

  5. 6

    Een stap in de goede richting. Volgende stap is: als je geen keuze hebt gemaakt, ben je bij overlijden automatisch orgaandonor. Familie kan en mag hier niet in beslissen, teveel emoties. Niet donor zijn om religieuze redenen is ook helemaal van de gekke: elke religie beweert toch help je naaste? En ja, ben je geen donor, dan automatisch lager op de wachtlijst.

  6. 7

    Sjah. Vroeger had ik een donorcodicil in mijn portemonnee. Toen ging de overheid zich er ineens mee bemoeien en kwam er een registratie. Donorcodicil had inmiddels de wasbeurt niet overleefd en voor de registratie moest je een papier invullen en opsturen. Alsof het 1923 was… laat maar.

    Google ik nou een beetje dan kom je op een site boordevol typefouten en daar vind je dan eindelijk een link naar een formulier. Als je door de tikfouten niet al moedeloos was geworden. Dat ding moet je printen en daarna opsturen. Blijkbaar is het nog steeds 1923. Ik weet niet eens hoe dat zou moeten. Het begint al bij die printer. Heb ik niet, hoef ik niet. En dan dat opsturen… heb je daar een postduif bij nodig? En heb je tegenwoordig nog postzegels? Of zijn die ook vervangen door een of andere chipkaart? En hoe onderteken je zoiets? Kan dat met een gewone balpen? Moet ik eens goed zoeken. En een brievenbus? Staan die tegenwoordig nog her en der of moet ik dan naar het lokale hoofdpostkantoor?

    Nouja, bottomline, als men in plaats van de godganze tijd te zaniken over hoe we meer orgaandonoren krijgen nou gewoon de praktische problemen bij registratie eens op zou lossen dan zijn mensen zoals ik mogelijk ook geneigd om die moeite te nemen.

    Overigens heb ik ernstige twijfels of ik een maatschappij die dit niet gewoon verplicht stelt en dan ook nog eens geen serieus werk maakt van de niet-verplichte registratie mijn organen wel gun. Wellicht is het beter om de evolutie gewoon zijn gang te laten gaan.

    Dikke kans overigens dat ik me wel ooit geregistreerd heb. Ik heb geen idee.

  7. 8

    Opt-out systeem is een schande, enne AB ik wil zelf ook geen orgaan van een ander krijgen. Ik heb het zelf van dicht bij mogen meemaken.
    Ik heb er grote problemen mee dat dit systeem ingevoerd wordt, mijn lichaam= mijn organen en mijn keuze en deze is nee!! Standaard Nee.

    Dat “”harvesten van organen”” is meestal een schande op zich zelf.
    En daarnaast weet ik ook niet hoe de ontvanger tot nu toe heeft geleeft, want die info krijg je niet, voor het zelfde geldt heeft die betreffende persoon dat specifieke orgaan zelf of indirect om zeep heeft geholpen( nu komen we zeker met zielige kindertjes aan of mensen met een aangeboren afwijking, werkt niet jij laat me ook verrekken als ik nee zeg.)

    Waar ik wel voor ben is notarieel vastleggen dat mijn organen na mijn dood voor een door de overheid geregelde faire prijs te verkopen zijn, bijvoorbeeld 5000-10.000 euri voor een nier is niets op de totale financiele onderneming van een transplantatie tot de dood van deze patient(belasting vrij+ successie rechten vrij natturlijk).

    Maar nee dat mag niet das hypocriet. Werkelijk??
    Iedereen verdient er aan, je doktoren, harvest team, vliegtuig maatschappij, bloedbank, chirurgen, ziekenhuis, farmacie, apotheker, al die bloedonderzoeken etc………..en de donor moet het gratis afstaan …………uit principe, en dan probeer je het ook nog ze de strot af te rammen.

    Stelletje hypocrieten………….Je wilt donoren hebben regel dat goed wettelijk voor een leuke prijs. –Dan is dat probleem van donoren te kort zo opgelost ipv zegeltjes sparen, lol.

  8. 9

    De politiek-correcte mening is om natuurlijk codicil-drager te zijn want ‘je wil zelf uiteraard ook een orgaan als dat nodig is’. Inspelen op schuldgevoel dus.

    De hele orgaandonor-discussie is nogal duister door de vele belanghebbenden.
    We hebben het over ongeveer 1300 mensen die wachten op een transplantatie-orgaan. Maar de discussie wordt gevoerd alsof het een Enorm Nationaal Belang betreft. Waar minstens een Landelijk Systeem voor opgezet moet worden. Het lijkt meer een politiek spel over de hoofden van de wachtende patiënten en schuldbewuste burgers.

  9. 10

    Een ander feit is dat er steeds minder verkeersongevallen in ons land zijn. Wat dat betreft is de verhoging van de maximumsnelheid naar 130 km/h een goede zaak voor die 1300 mensen die op de wachtlijst staan.

  10. 11

    @8 Als je niet wil, dan opt je toch out?

    @9 Wat mensen als ik niet kunnen begrijpen is dat er zo’n simpele oplossing is (namelijk opt-out), die tegemoet komt aan alle bezwaren want het blijft je eigen keuze. Dat die om voor mij (ons) onbegrijpelijke redenen niet doorgevoerd wordt, is frustrerend, en daarom is het zo in de aandacht.

  11. 12

    “Nederland kampt met een groot tekort aan orgaandonoren.”

    Wat een raar idee eigenlijk.
    In Haiti, Burkina Fasso en Albanië kennen ze dit probleem helemaal niet.

    Misschien is het werkelijke probleem dat er in Nederland teveel mensen zijn die een orgaan nodig hebben.

    Ik hoor daar in elk geval niet bij.
    Als mijn organen er mee ophouden, door welke reden dan ook, dan zit mijn tijd erop en geef ik de atomen die ik leende van de kosmos weerterug.

  12. 15

    @14Share: ik ben hier maar even, ik leen mijn atomen van het universum. Over 30 jaar besta ik niet meer.
    Geen donorcodicil: iedereen moet het doen met de organen die hij bij zijn geboorte meekreeg.

  13. 16

    @Hans Verbeek, #15 Dus zolang je leeft heeft het universum geen beschikking over die atomen? Oh toch wel want je maakt deel uit van het universum. Dan is het dus geen lenen.

    Met jouw gedachtengang zou ik bovendien juist verwachten dat het je aan je reet roest wat het universum na je dood met jouw atomen doet. Je standpunt maakt echter duidelijk dat je wel degelijk een mening hebt over wat het universum na jouw dood met je atomen doet: alles is goed als ze maar niet in de vorm van organen hergebruikt worden.

    Je donorcodicil-standpunt strook m.i. niet met je levensbeschouwing.

  14. 17

    @12: en van wie heeft de kosmos die atomen dan? En wie heeft toestemming gegeven om daar dan tijdelijk jouw organen uit te creëren?

  15. 20

    Hoe ze in Mexico hondenbloed inzamelen: als jouw hond wordt aangereden en hij heeft geen enkele bloeddonatie gedaan, dan krijgt hij geen bloed.

    Geen donor, geen receptor. Opgelost.

  16. 21

    @zmmco: jouws inziens…

    @share: 30 jaar geleden was er nog helemaal geen orgaantekort. Over 30 jaar waarschijnlijk ook niet meer… peakoil weet je.
    Wij leven toevallig in het tijdperk en in een land met een orgaantransplantatie-bedrijfstak. Die orgaantransplantatie-industrie wil zo lang mogeljk bestaan en zoveel mogelijk geld verdienen organen transplanteren.

    Om over na te denken:
    “Misschien is het werkelijke probleem dat er in Nederland teveel mensen zijn die een orgaan nodig hebben.”

  17. 22

    Goed stuk! Er deugt veel niet aan het principiele bezwaar.

    – Niet weten van keuze is inderdaad geen reden om niet tot donatie over te gaan

    – In Belgie hoor je nooit dat ‘je lichaam van de staat is’

    – We doen allemaal stilzwijgend een beroep op dit systeem en daar hoort een bijdrage bij. Wie geen orgaan wil en niet wil doneren kan dat aangeven

    Waarom maken we ons twee weken (terecht) druk over het lot van 3 Nederlanders in Lybie, en niet over de gem. 8 patienten op de wachtlijst die ook zijn overleden?

    Schande dat we niet de politieke wil opbrengen en moeite willen doen voor de mensen op de wachtlijst.

  18. 25

    Waarom zou de overheid mij moeten dwingen over mijn sterfelijkheid na te denken als ik wil dat de integriteit van mijn lichaam na mijn dood niet wordt geschonden.?
    Waarom zou er überhaupt een status quo zijn dat de integriteit van je lichaam na je dood niet is gegarandeerd, maar dat je daar zelf achter aan moet?

  19. 26

    @25: Waarom niet? Je autonomie houdt bij je dood op. Het is al gek genoeg dat jij over je dood heen over je bezittingen kunt beschikken.

  20. 28

    1) waarom MOET ik kiezen, ik wil op dit moment de keuze gewoon helemaal NIET MAKEN!! ==> dus waarom is er naast ja/nee geen optie onbeslist oid?

    2) waarom ben je een egoïst als je geen orgaandonor wilt zijn? (@ #3) FLAUWEKUL!

  21. 29

    @26
    Volgens mij wordt je lichaam geen staatsbezit na overlijden, dus ik zie niet in hoe de autonomie er mee te maken heeft.

    (Overigens ben ik wel een orgaandonor, maar ik ben gewoon niet voor een opt-out systeem)