Tolkien, Hulspas en Holman

Voor mijn eindexamen las ik The Lord of the Rings van Tolkien. En nog een bulk andere boeken, maar daar heb ik het nu niet over. Een leuke herinnering is dat mijn docent en ik na afloop van het examengesprek nog even koffie dronken en spraken over, jawel, literatuur. In het Nederlands en niet in mijn moeizame Engels, maar het was een gelijkwaardig gesprek waarin mijn leraar serieus informeerde naar mijn literaire oordeel.

Ik herinner me niet wat ik toen heb gezegd over Tolkien, maar weet wel dat mijn docent uitlegde dat de Germaanse achtergrond van de verhalen hem weinig deed, en dat we zoekend concludeerden dat een liefde voor Tolkien eigenlijk een heel subjectieve zaak was. Je deelt zijn “Germaanse gevoel” of niet. Ik ben dat gevoel kwijtgeraakt, maar ik vond het leuk dat ik later in Oxford in café The Eagle and Child bleek te zitten aan de tafel waar Tolkien elke week was neergestreken met C.S. Lewis en enkele andere literatoren. Ik kan begrijpen waarom er mensen zijn die een soort Tolkien-religie hebben, zoals de media vorige week berichtten.

Of beter: begrijpen kan ik het niet, zoals ik ook niet begrijp wat het is om boeddhist of mormoon te zijn. Of minister-president trouwens, of striptekenaar of gamelanspeler. Maar ik kan me er wel iets bij voorstellen dat mensen iets diepers zien in Tolkiens vertellingen. Zeker The Silmarillion hééft iets. Godsdienstwetenschapper Markus Davidsen is gepromoveerd op de tolkienisten en dat leidde vorige week tot een bescheiden mediahype. Veruit het dodelijkste commentaar kwam van Marcel Hulspas:

Davidsen heeft een mooi onderwerp voor zijn promotie gevonden. Hij trof een stelletje gekkies die toevallig iets doen dat op religie lijkt. En met de kreet ‘Zo ontstaan religies dus’ heeft hij zijn kleine vondst verheven tot een onderwerp voor ‘godsdienstwetenschap’. Blijkbaar heeft deze wetenschap geen adequate theorie om ruis van echt te onderscheiden.

En de kranten dachten niet te lang na: hé! Tolkien! Leuk!

Ziedaar de geboorte van ‘wetenschappelijk nieuws’.

Weinig aan toe te voegen. Een even interessante observatie was er van Theodor Holman in Het Parool, die eraan herinnert dat er ook mensen geloven in Star Wars. De scenaristen daarvan hebben, net als Tolkien, geprobeerd een nieuwe mythologie te scheppen. Het baart Holman zorgen:

Wat gebeurt er als mensen zich de wet laten voorschrijven door een Hobbit of door Yoda? Zien we dan heel kinderachtige mensen? Kinderachtiger dan de mensen die hun leven laten leiden door de Bijbel of de Koran? Is het heel gek te fantaseren dat over duizend jaar de Frodo’s strijden tegen de Yoda’s?

Nee, dat is geen gekke fantasie, al is er een verschil. Star Wars en The Lord of the Rings waren bedoeld als fictie, en dat zijn de evangeliën en de hadith niet. Of dit verschil doorslaggevend is, weet ik niet: de religieuze teksten van christendom en islam mogen dan de waarheid willen vertellen, er zitten fictieve elementen in, en omgekeerd boeien de twintigste-eeuwse ficties omdat ze op een bepaalde manier aansluiten bij de werkelijkheid. In zowel Star Wars als The Lord of the Rings is bijvoorbeeld de tegenstelling tussen de strijdende partijen even absoluut als ze werd gepresenteerd in de propaganda van de Tweede Wereldoorlog.

Misschien is dus het verschil tussen de als feiten en als fictie bedoelde teksten gradueel en dan snijdt Holmans vraag hout. Toch denk ik niet dat mensen zich ooit de wet zullen laten voorschrijven door een hobbit of door Yoda. Dat baseer ik op het simpele gegeven dat ze zich evenmin laten leiden door de Bijbel of de Koran.

Antieke en middeleeuwse teksten zijn, om te beginnen, vreemd. Ze veronderstellen een cultuur die niet de onze is. In de loop der tijden is daar een dikke laag aan interpretaties overheen gelegd, in de eerste plaats om die cultuurkloof te overbruggen en in de tweede plaats om inconsistenties weg te werken en onpraktische boodschappen te neutraliseren.

In feite kunnen de Bijbel en de Koran daardoor inmiddels vrijwel alles zeggen, zodat diametraal tegengestelde interpretaties mogelijk zijn: de islam als oproep tot vrede en de islam als oproep tot gewelddadige jihad, om er eens een te noemen. En een tekst die vrijwel alles kan beweren, beweert in feite vrijwel niets. Uit frustratie hierover zijn er speurtochten naar de historische grondleggers van het christendom en de islam, maar is er ook literalisme. Beide zijn pogingen te kijken onder de laag van interpretaties.

Wat ik dus denk is dat gelovigen een fenomenale inventiviteit hebben bij het uitleggen van teksten. Ze lezen er doorgaans in wat ze erin lezen willen, zodat Amerikaanse neocons als Bill O’Reilly kunnen denken dat Jezus protesteerde tegen belastingheffing, terwijl de paus juist denkt dat Jezus protesteerde tegen de rijken. Als teksten precies betekenen wat mensen erin lezen willen – of, anders gezegd, als wij erop projecteren wat wij zien willen – schrijven ze niemand de wet voor.

Samenvattend: wie aanneemt dat gelovigen zich door hun heilige boeken laten leiden, overschat het effect van antieke teksten en onderschat onze menselijke creativiteit.

  1. 1

    ” Star Wars en The Lord of the Rings waren bedoeld als fictie, en dat zijn de evangeliën en de hadith niet. ”

    Maar een goed deel van de Bijbel zou oorspronkelijk best wel eens als fictie bedoeld kunnen zijn…

  2. 5

    het was een gelijkwaardig gesprek waarin mijn leraar serieus informeerde naar mijn literaire oordeel.

    Zo bescheiden gebleven,die Jona.

    Een even interessante observatie was er van Theodor Holman

    Wist niet dat Holman uberhaupt tot observeren in staat was staat .

    @6 Vriendje Joost is er als de kippen bij om zijn mederedactieleden bij te staan.
    En ter informatie;ik heb geen middelbaar onderwijs te hoeven ondergaan

  3. 7

    @6: Moet dat niet zijn
    “Je hoeft de manier WAAROP leraren naar jou keken tijdens je schooltijd niet te projecteren op anderen, hoor.”?
    Maar ja wat weet ik nou?
    Geen opleiding genoten,dus mij hoef je sowieso niet serieus te nemen,dat doe ik jou ook niet( mezelf ook niet )

  4. 9

    Davidsen heeft een mooi onderwerp voor zijn promotie gevonden. Hij trof een stelletje gekkies die toevallig iets doen dat op religie lijkt. En met de kreet ‘Zo ontstaan religies dus’ heeft hij zijn kleine vondst verheven tot een onderwerp voor ‘godsdienstwetenschap’. Blijkbaar heeft deze wetenschap geen adequate theorie om ruis van echt te onderscheiden.

    Eén kenmerk van wetenschap is in elk geval het raadplegen van de bronnen, en ik betwijfel dat deze heer Hulspas dat hier gedaan heeft. Heeft hij de moeite genomen om het proefschrift te lezen, of gaat hij af op wat de kranten ervan gemaakt hebben? Het niveau van artikelen in de media is namelijk vaak treurig slecht, maar dat valt pas echt op als het artikel ergens over gaat waar je zelf wel kennis van hebt… Er is geen enkele reden om aan te nemen dat het bij andere onderwerpen beter gesteld is helaas.

  5. 10

    @2 & #4: Je kan de hele serie ook hier bekijken.

    Ik heb dat boek (Hero w/1000 faces) overigens een keer gekocht toen ik nog jong, knap en ambitieus was* en een bestseller wilde schrijven. Ik raad het iedereen af.

    ____
    * paar maanden geleden

  6. 11

    Samenvattend: wie aanneemt dat gelovigen zich door hun heilige boeken laten leiden, overschat het effect van antieke teksten en onderschat onze menselijke creativiteit.

    Dat gaat dan toch wel weer erg ver. Misschien laten gelovigen zich niet op eenduidige wijze leiden. Maar ze laten zich zeker leiden.

    Overigens is dat Germaanse gevoel bij Tokkien eigenlijk nog wel vreemder dan je denkt als je de tijd waarin het geschreven is beschouwd. Ik denk dat een liefhebber betrekkelijk eenvoudig de wereld van Tolkien af kan zetten tegen de wereld van Hitler (die Wagner’s vertellingen overigens als heilig beschouwde maar dat terzijde, zelfs de Israelisch zien dat niet meer als relevant).

    Tolkien naast Hitler (nee, niet bedoeld als Godwin) en dat in de wereld van Churchill (sic) en zijn anti-nazi strijd.

    Om kort te gaan: het gaat dus inderdaad allemaal nergens over behalve macht en geld. Religie is dusdanig secundair dat al dit geleuter ons wel van de straat houdt maar niets toevoegt.

  7. 13

    @5: “Zo bescheiden gebleven,die Jona.”

    Oei! Ik haalde die herinnering op omdat het complimenteus was aan mijn oud-leraar Engels. Hij behandelde ons als volwassenen. Maar dat was inderdaad niet mijn allerhandigste formulering…

  8. 14

    @12: Klopt, en inderdaad is The Shire niet het vreedzame vooroorlogse Engeland. Het punt wat ik wilde maken is dat van de diverse types oorlog die hij had kunnen kiezen (de koloniale oorlogen van het Britse Empire, de genocidale Eerste Wereldoorlog, de mobiele Tweede Wereldoorlog en de Koude Oorlog), hij koos voor WO2, waarin – meer dan in de andere – de partijen werden “getypecast” als goed versus kwaad.

  9. 15

    @14: Ja, hij koos, dat zeg je goed. Maar hij heeft het altijd ontkent.

    Overigens: …waar Tolkien elke week was neergestreken met C.S. Lewis en enkele andere literatoren.

    Tolkien en C.S.Lewis. Beiden hebben de christelijke verlossingsfilosofie/religie herschreven met hun eigen verhaaltjes. Verlossing door opoffering en onder leiding van GROTE HELDEN. Adel dus. Propaganda voor het christendom. Kinderen christus ingieten met een leeuw en een magische kleerkast. Of het kwaad bestrijden met een ring, elven en een gebroken zwaard met een naïef kindachtig wezen als de verlosser. Je moet er maar op komen.

    Je zat aan de verkeerde tafel.

  10. 17

    “Star Wars en The Lord of the Rings waren bedoeld als fictie, en dat zijn de evangeliën en de hadith niet.”

    Nog niet.

    Zonder enig probleem zien we thans de Edda, het Egyptisch Dodenboek, de Lebor na hUidre en de Theogonia als fictie. En ook de werken van religies die heden ten dage worden gepraktiseerd, zoals de Vedas, het Boek van Mormon en de Dianetics worden vaak zonder enig probleem naar het rijk der fabelen verwezen.

  11. 18

    Als je redeneert zoals Lendering doet vanaf: “Toch denk ik niet dat mensen zich ooit de wet…”, kom je erop uit dat je je door geen enkele tekst kan laten leiden. Als mens sta je in principe tegenover een kolossale bibliotheek van alle bewaard gebleven geschriften, waarvan zeker in onze tijd een flink deel voor je toegankelijk is. Het ene boek bevat stellingen en voorschriften die logisch onmogelijk vallen te rijmen met die in het andere. Waarom zou ik me door Boeddha laten beïnvloeden en niet door De Sade? Of Ayn Rand ter harte nemen, maar Marx een dwaallicht achten? Er is geen Metatekst die mij daarbij de weg wijst. Een ‘dwingende uiteenzetting’ bestaat kennelijk niet. Bottom line draait het om mijn eigen oordelen en voorkeuren. Toch is het intuïtief meteen duidelijk dat de conclusie dat je je ‘dus’ niet door geschriften kan laten leiden of laat leiden, iets sofistisch heeft. Natuurlijk, je ‘doet er je eigen ding mee’, maar bij de vormgeving van dat eigen ding speelt de inhoud van wat je (instemmend of juist afkeurend) leest wel degelijk een flinke rol.

    a. Ik schreef hierboven “in principe”, als hint naar een vooronderstelling van het betoog van Lendering. Hij lijkt uit te gaan van een soort vrij zwevende intelligentie met betrekking tot een verhaal of veelheid van verhalen. Maar zo zit de wereld natuurlijk niet in elkaar. Kinderen worden geïndoctrineerd door ouders en leraren (die veelal op hun beurt zijn geïndoctrineerd). Op latere leeftijd is het maar weinigen gegeven zowel de oude indoctrinatie als zodanig te onderkennen, als de verleiding te weerstaan de ‘leegte’ te vullen met een nieuwe leer, ideologie of religie – niet zelden verkondigd door een charismatische spreker of auteur – die ten onrechte als weloverwogen eigen keuze wordt beleefd. Kortom, slechts een enkeling slaagt erin zich van een min of meer gehersenspoeld wezen te veranderen in een behoorlijk vrije geest en zich niet te laten ‘vangen’ door de betovering of zeggingskracht van een goed verhaal.

    b. Een andere kwestieuze vooronderstelling van Lendering lijkt mij, dat “mensen” zich niet kunnen “laten leiden” door een geschrift dat voor velerlei uitleg vatbaar is.
    Ten eerste gaat ga je er zo vanuit dat “mensen” intelligent genoeg zijn om in te zien hoe inconsistent een tekst is. Helaas, dit is mensen in het algemeen niet gegeven.
    Ten tweede neemt neem je zo aan dat wie inziet dat een geschrift vol tegenspraken zit, besluit het helemaal geen leidraad meer te laten zijn, of anders de stellingen en regels die door andere worden weersproken, terzijde te leggen. Opnieuw helaas: zo werkt het niet in het brein van veel mensen. Menig lezer blijkt er volstrekt geen moeite mee te hebben dergelijke inconsistente beweringen en voorschriften – zeker als ze worden beschouwd als het letterlijke woord van God – stuk voor stuk serieus te blijven nemen, zolang ze maar op net iets andere wijze zijn geformuleerd of ietwat afwijkend in aanpalende zinnen zijn ingebed, of op niet geheel identieke praktijken worden betrokken. Vandaar de eindeloze – vaak welbeschouwd zinledige en willekeurige – haarkloverijen over “context” onder orthodoxe gelovigen.

    Natuurlijk zal bij veel mensen een combinatie van a. en b. aan de orde zijn.

    Nu zal Lendering mogelijk tegenwerpen, dat wie er diep van overtuigd is zich door een bepaald boek te laten leiden en dit bovendien door allerlei handelingen en uitingen gestalte geeft, zich toch ‘eigenlijk’ niet door dat boek laat leiden, maar door zijn keuze en interpretatie van dat boek. Dan belanden we in een soort sofisme – zie het begin van mijn commentaar – dat de werkelijkheid miskent. De realiteit – het “simpele gegeven” (hoe complex ook in historisch, sociologisch en psychologisch opzicht) – is namelijk precies het tegenovergestelde van wat Lendering betoogt. Het is evident dat grote groepen mensen zich in hoge mate laten leiden door boeken, soms op de allereerste plaats door één enkel boek – of dat nu vergeven is van de tegenspraken of niet. Dat geldt voor orthodoxe gelovigen niet minder dan voor pakweg astrologen en handlezers – ook de laatsten zijn meesters in het destilleren van een leidraad, een min of meer eenduidige boodschap, uit een baaierd van vage of zelfs zeer onsamenhangende teksten.

    Oké, ik sla de plank misschien nog steeds jammerlijk mis en de tegenwerping is als volgt. Nergens schrijft Lendering dat mensen zich niet kúnnen laten leiden door een (inconsistent) geschrift. Het mag dan waar zijn dat veel mensen zich laten leiden door bijvoorbeeld heilige teksten, maar de pointe van het betoog is natuurlijk: de uitkomst van dit proces van zich laten leiden valt, laten we zeggen wat betreft praktijken die van belang zijn voor ieders vrijheid en geluk (dus los van lege uiterlijkheden, holle rituelen, onschuldige gewoonten enzovoorts) niet uit de betreffende teksten af te leiden, omdat “diametraal tegengestelde interpretaties mogelijk zijn”.
    Ten eerste wordt zo bezien opnieuw een mate van (sociale, psychologische en intellectuele) vrijheid verondersteld ten opzichte van de teksten en van de traditie of het milieu waarin de teksten functioneren, die in de praktijk vaak ontbreekt (zie a. en deels b. hierboven). In veel gevallen is de uitkomst van de lezing voorspelbaar, want inmiddels voorgevormd door de (sub)cultuur en het sociale netwerk van de lezer en de bijbehorende indoctrinatie. Het lijkt mij onloochenbaar dat, als een en ander eenmaal zo is gegroeid (historisch, cultureel, sociologisch, educatief, qua persoonlijke levensloop en/of psychologisch), het tekstuele corpus in kwestie een factor is die sterk bijdraagt aan voorspelbare interpretaties en praktijken, c.q. “de wet kan voorschrijven” – ook als welbeschouwd of elders heel andere interpretaties en praktijken kunnen worden gebaseerd op diezelfde geschriften. De vigerende lezing – dus ook het gelezene – maakt in nogal wat gevallen hier en nu deel uit van het cement van de traditie, het milieu, de (sub)cultuur en/of het sociale netwerk waarin de betrokkene verkeert. Al wil ik het belang van de mogelijkheid – op grond van inconsistenties of vaagheden in de tekst – van een andere uitleg voor de kans van slagen van dissidente geluiden evenmin ontkennen. Zo ingewikkeld is het gewoon.
    Ten tweede raakt in de onderhavige zienswijze het herkenbaar eigene (speciale, particuliere) van bijvoorbeeld de Tenach, de Bijbel of de Koran buiten beeld. Ook zonder in essentialisme te vervallen, kan je niet serieus volhouden dat interne tegenstrijdigheden elk van deze geschriften zo diffuus en nietszeggend maken, dat ze althans wat betreft zaken die er voor het menselijk welbevinden toe doen, inwisselbaar zijn. Om mijn commentaar niet nog veel langer te maken, verwijs ik naar het onlangs verschenen boek “De kunst van het vreedzaam vechten” van Hans Achterhuis en Nico Koning, die er niet omheen kunnen het specifieke belang van de evangeliën te onderkennen voor de historische overgang van een verticale – hiërarchische en patriarchale – sociaal-maatschappelijke ordening naar een meer horizontale met gelijke rechten voor het individu in het algemeen en de vrouw in het bijzonder. Hoe grillig en onderbroken die overgang ook is verlopen. Of om zelf een voorbeeld te noemen: een christen zal door de nadruk die voor haar of hem ligt op het Nieuwe Testament, de Bijbel werkelijk en aantoonbaar méér geweld moeten aandoen om het stenigen van een overspelige vrouw te rechtvaardigen dan een moslim zijn of zijn heilige teksten, waarin nu eenmaal nergens staat dat steniging hoe dan ook fout is. Wie dergelijke verschillen wegpoetst, redeneert teveel in abstracto en simplificeert de problematiek van de invloed van religieuze geschriften op het handelen van mensen.

    Toen ik dit commentaar af had, heb ik even gegoogeld op ‘islam essentialist hermeneutic’. Lezenswaard is:

    Jihad, Fundamentalism, Islamic Hermeneutics and Western Muslims, A Review
    Door Adis Duderija, Middle East Studies Online Journal, 2010
    http://www.academia.edu/358768/_Jihad_Fundamentalism_Islamic_Hermeneutics_and_Western_Muslims_A_Review_Essay

  12. 19

    Nog even over Theodor Holman. Het is bizar dat iemand die over het paranoïde en zeg maar gerust apocalyptische manifest van Anders Breivik schrijft:

    Breivik zegt: “Het is te laat. We zijn vergiftigd. Het politiek correcte denken is te sterk voortgeschreden.” Hij geeft daar heel sterke voorbeelden van waarvan ook ik schrok. Het zit overal. Het zit in de kunst, in de pers, het cabaret, overal! Als we niet snel ingrijpen hebben we echt verloren. Want de moslims hanteren twee wapens, de bevolkingsaanwas en de immigratie.

    … dat zo iemand zich later druk maakt over de kans dat mensen geloof hechten aan moderne mythen, zoals The Lord of the Rings of Star Wars.

    Kennelijk vindt een gerespecteerde auteur als Holman het niet “heel gek” een aardig eind mee te fantaseren met een psychopaat als Breivik. Kijk, dat baart mij nou zorgen.

  13. 20

    Wat een onzin, Het enige wat Star Wars en religie gemeen hebben is dat het pure fictie is, hoe je fascinatie zich ook ontwikkelt. Het ene heeft vele miljaren doden op hun geweten, het andere hoogstens een paar slechte films (ben geen fan) . Take your pick.

  14. 21

    @20: Jamaar na een grote oorlog of zo, of anderszins een ramp waarbij de mensheid totaal vernietigd wordt op een paar ongelukkige individuren na die dan een 35mm-film vinden of de dagboekaantekeningen van een 15jarige jongen, of die met alleen twee gesmokkelde video’s net voor de catastrofe de ruimte ingeschoten worden? Dan kan zulks zich wel tot heilig boek/filmwerk ontwikkelen.

    Over de religie gebaseerd op de dagboekaantekeningen van een vijftienjarige schreef Will Self een fascinerend boek, The Book of Dave, geschreven in een postapocalyptische taal. De zee is wereldwijd bedolven onder mijlen plastic en heet the madeinchina, naar de boodschap die er op veel van de stukjes zee zijn te vinden.

    Over de twee in de ruimte meesgemokkelde films schreef Anthony Burgess een mooi boek, The End of the Worlds News. Een van de films is een biopic van Trotski, die allengs in de ruimte Trot Sky gaat heten.

    En religies zijn geboren! Anderzijds: dat hoeft dus echt niet alleen met Star Wars en The Lord of the Rings te kunnen. Het kan ook met boodschappenbriefjes van Albert Heijn.

    Ik weet, het ging niet hierover, maar over de vraag in hoeverre religieuze mensen zich door het Heilige Boek laten leiden. Nu ja, als ze toch zéggen dat ze zich laten leiden, wat is het verschil?

    Ik denk wel dat het Heilige Boek in kwestie behoorlijk humorloos en rectlijnig moet zijn om voor religieuze leidraad te kunnen doorgaan. Tolkien en Star Wars zijn dat wel.

  15. 22

    Tolkien was een devoot katholiek (FFS, hij heeft C.S. Lewis tot bekering gebracht (welliswaar tot anglicaan)!).

    TLOTR is één grote katholieke apologie… (waarin al het particuliere (het ‘Germaanse’) onderhevig is aan verval)

    Tolkien was uitzonderlijk goed in het vertellen van verhalen.