Te weinig van het kwade

OPINIE, OPROEP - Om zich staande te houden in een wereld vol machtspolitiek, zal Europa “enge” mentaliteiten uit het verleden opnieuw moeten ontdekken, zij het met mate.

Oorlog is kwaad, en het is vaak het mindere kwaad.

– George Orwell, Looking Back on the Spanish War, 1943

De stormloop van de steppe tegen ons eerbiedwaardige continent is deze winter losgebarsten met een geweld dat ieder menselijk of historisch voorstellingsvermogen te boven gaat. De Duitse krijgsmacht en haar bondgenoten vormen daartegen de enige verdedigingslinie waar überhaupt sprake van kan zijn.

– Joseph Goebbels, Sportpalast-toespraak, 1943

Allereerst mijn excuses aan George Orwell. De grootmeester van de politieke literatuur zou zich omdraaien in zijn graf als hij zag dat ik hem samen met Goebbels citeer. Goebbels staat immers precies voor datgene waar Orwell zijn leven lang verbeten tegen vocht: het ondergeschikt maken van de waarheid aan een dogmatische ideologie, en het wegnemen – door propaganda, censuur en bruut geweld – van alle mogelijkheden om kritiek op die ideologie te uiten. Goebbels was er akelig goed in. Zijn communistische collega’s deden niet voor hem onder, en beide kampen hadden ook in de democratische landen enthousiaste aanhangers. Orwell kon er razend om worden – en er vlijmscherp over schrijven.

Toch heeft deze merkwaardige combinatie van citaten een reden. Ten eerste zijn ze allebei pijnlijk actueel, in verband met de oorlog in de Oekraïne, waar de ‘stormloop van de steppe’ zich in het klein aan het herhalen is. (Een tijd waarin passages uit nazi-toespraken actueel zijn, dat moet toch wel een hele duistere tijd zijn? Hou die gedachte vast.)

Ten tweede denk ik dat er een schaal te tekenen is waarop Orwell tussen ons en Goebbels in staat – en met ‘ons’ bedoel ik de burgers van Europa anno 2015, of althans het kleine deel van die burgers dat zich bezig houdt met politiek en actualiteit.

Dat klinkt op het eerste gezicht als een nog grovere belediging voor Orwell. Hij, de overtuigde socialist, die niet alleen met woorden maar ook (in de Spaanse Burgeroorlog) met kogels tegen het fascisme vocht, zou op een of andere manier dichter bij de nazi’s staan dan wij?! Laat me toelichten wat ik hiermee bedoel.

Groepsdenken

Om te beginnen moet die schaal die ik wil tekenen, een naam hebben. ‘Politieke geestdrift’ komt al aardig in de buurt, net als ‘strijdbaarheid’, maar ik denk dat ‘groepsdenken’ (in Jip-en-Janneketermen: ‘wij-zijdenken’) de lading beter dekt.

De nazi’s zijn natuurlijk een extreem voorbeeld van doorgeschoten groepsdenken. ‘”Wij”  zijn goed, “zij” zijn slecht; alles wat “onze” mensen zeggen is waar, en alles wat “hun” mensen zeggen is gelogen; in de strijd tegen “hen” zijn alle middelen geoorloofd.’ Zo zat de denkwereld van de nazi’s – en van honderden andere onfrisse clubs door de eeuwen heen – ongeveer in elkaar. Orwell maakte van het bestrijden van die mentaliteit zijn levenswerk.

Toch was er volgens Orwell ook zoiets als te weinig groepsdenken, te weinig strijdbaarheid. Hij moest niets hebben van relativisme, van het idee dat alle strijdende partijen even slecht waren.1 “Je niet met politiek bemoeien” was volgens hem onmogelijk,2 en wie het toch probeerde, kon op weinig waardering rekenen.3 Tijdens de Tweede Wereldoorlog had hij geen goed woord over voor mensen die de geallieerde oorlogsinspanningen ondermijnden – of het nou distributie-ontduikers waren,4 pacifisten,5 of nazi-sympathisanten (en hij was ervan overtuigd dat die laatste twee categorieën elkaar overlapten).6

Kortom, het was voor Orwell ook weer niet de bedoeling dat je je helemaal afzijdig hield. Er waren situaties waarin je voor je groep (politieke gezindte, land, bondgenootschap, enz.) moest stáán – en wee degene die dat niet wou of durfde. Het citaat aan het begin van dit stuk is daar een voorbeeld van. Oorlog – het gebruik van dodelijk geweld tegen “de vijand” – is natuurlijk een uiterste consequentie van groepsdenken. Orwell hield er niet van, maar hij vond ook dat oorlog vaak nodig was om erger kwaad af te wenden.

Dat oorlog een kwaad is, daar zijn de meeste Europeanen (en bijna alle Nederlanders) het anno 2015 wel over eens. Dat het vaak het mindere kwaad is – dat idee is heel wat minder populair.

MH17

Zelf vind ik dat wel. Ik was dan ook erg blij met de hartekreet van de Oekraïens-Duitse schrijfster Katja Petrovsjaka (origineel in het Duits hier, Nederlandse vertaling hier). Eindelijk iemand die er net zo over denkt! Waarom geldt het als progressief om begrip of zelfs sympathie op te brengen voor Poetin? Waarom proberen we angstvallig een “nieuwe Koude Oorlog” te vermijden, terwijl het in Donetsk en Loehansk allang oorlog is, en heet ook?  En vooral: waar blijft de massale Europese steun voor de Oekraïne, het besef dat deze oorlog ónze oorlog is?

Zelfs na de aanslag op vlucht MH17 bleven we onverschillig. Ook in Nederland, bijzonder hard getroffen, was er verdriet, maar nauwelijks boosheid. Niet op de rebellen die het vliegtuig uit de lucht hadden geschoten. Niet op Poetin, die hen de raketinstallatie had geleverd. Niet op de miljoenen Russen die het prachtig vinden wat hij in de Oekraïne allemaal uitspookt.

Nee, de oorlog in de Oekraïne leeft hier niet. Natuurlijk, we vinden het erg dat er oorlog is, maar het lijkt ons niet zoveel te kunnen schelen wie er wint, laat staan dat we het idee hebben dat de regering in Kiev bij “ons” hoort en de pro-Russische rebellen in het oosten bij “hen”. En dat terwijl het conflict begonnen is met een opstand tegen een Russisch marionettenregime, vóór aansluiting met Europa en Europese waarden.

Duistere tijd

Voor een groot deel komt die onverschilligheid voort uit ontkenning. We leven nog teveel in de droom van begin jaren ’90: een fantasiewereld waarin “de geschiedenis voorbij is” en democratie en vrije markt onstuitbaar oprukken. Het is zeer de vraag of die wereld ooit echt bestaan heeft, en zo ja, dan is ze anno 2015 al heel lang ter ziele. Een wereld met Poetin, Erdogan, Orbán, ISIS en Boko Haram erin is niet die wereld. In de woorden van Paul Brill (helaas achter een betaalmuur): ‘Bij het ingaan van 2015 oogt de internationale constellatie vaak meer als een negentiende-eeuwse statencompetitie, compleet met invloedssferen en wisselende coalities, dan als de harmonieuze multilaterale orde die zich twintig jaar geleden leek aan te dienen.’

Zoals ik aan het begin van dit stuk al zei: het is een duistere tijd. En op die tijd zijn we niet ingesteld. We hebben een paar maanden geleden uitgebreid gevierd dat de Berlijnse Muur 25 jaar geleden viel, maar we staan er nauwelijks bij stil wie die muur daar had neergezet, of dat ze het kunstje graag zullen herhalen als we ze de kans geven – in de Oekraïne, in de Kaukasus, aan de Oostzee.

Om dat te voorkomen, om Poetin serieus weerwerk te bieden, moeten we bepaalde mentaliteiten van voor de Tweede Wereldoorlog – deels zelfs van voor de Eerste – opnieuw ontdekken. Dat is een bijzonder ongemakkelijk idee. Veel van wat er over het conflict in de Oekraïne is geschreven, komt dan ook neer op een hardnekkige weigering om die mentale knop om te zetten.

René Cuperus schreef er in augustus over (en die column is, als het goed is, wél gratis te lezen): dat wat Amerikanen en Israëlieten teveel hebben, dat hebben Europeanen te weinig. Strijdbaarheid. Groepsdenken. De bereidheid om “onze” mensen en “onze” belangen te verdedigen, desnoods met geweld.

Het is een kwaad – maar we hebben in Europa, en zeker in Nederland, te weinig van het kwade.

Eerbiedwaardig continent

Hoe verschillend de Europese landen ook zijn, ik heb toch het idee dat er zoiets bestaat als een “Europese cultuur”, een bepaalde manier van samenleven die specifiek is voor Europa. Die cultuur is een diffuus ding, en ik ga geen pogingen doen om haar hier nauwkeurig te beschrijven, maar wat mij betreft is ze verre verkiesbaar boven de Russische cultuur van corruptie en sterke mannen, of de Amerikaanse cultuur, die doorgeschoten individualisme en alledaags vuurwapengeweld koppelt aan wat Arie Elshout treffend samenvatte als een ‘hang naar het onbetamelijke, het onmatige.’ Ons continent ís eerbiedwaardig, zij het om hele andere redenen dan een griezel als Goebbels bedoeld zal hebben.

Wil dat eerbiedwaardige continent met zijn cultuur in de komende decennia nog een rol van betekenis spelen in de wereld, dan zijn er drie dingen nodig: effectievere politieke samenwerking, diepgaande militaire samenwerking, en een snelle overgang naar duurzame energie. Maar dat gaat allemaal niet van de grond komen zonder een breed gedragen besef dat Europa een “wij” is, dat verdedigd moet worden tegen “hen”.

Tegen de stormloop van de steppe.

 

 


Voetnoot: George Orwell is sinds zijn dood voor een bonte stoet aan politieke karretjes gespannen, vaak op basis van selectieve citaten en dubieuze interpretaties. Om die traditie vooral niet voort te zetten, zal ik hier de specifieke citaten aangeven waar ik mijn uitspraken over hem op baseer, zodat iedereen zelf kan beoordelen of mijn interpretatie van zijn standpunten juist is.

1. When one thinks of the cruelty, squalor, and futility of War… there is always the temptation to say: ‘One side is as bad as the other. I am neutral’. In practice, however, one cannot be neutral, and there is hardly such a thing as a war in which it makes no difference who wins. Nearly always one stands more or less for progress, the other side more or less for reaction. (Uit: Looking Back on the Spanish War, 1943)

2. In our age there is no such thing as ‘keeping out of politics’. All issues are political issues, and politics itself is a mass of lies, evasions, folly, hatred, and schizophrenia. (Uit: Politics and the English Language, 1946)

3. Stuart Chase and others have come near to claiming that all abstract words are meaningless, and have used this as a pretext for advocating a kind of political quietism. Since you don’t know what Fascism is, how can you struggle against Fascism? One need not swallow such absurdities as this… (Uit: Politics and the English Language, 1946)

4. Het complete essay Dear Doktor Goebbels – Your British Friends are Feeding Fine!, 1941

5. Pacifism is objectively pro-Fascist. This is elementary common sense. If you hamper the war effort of one side you automatically help that of the other. Nor is there any real way of remaining outside such a war as the present one… Mr Savage remarks that ‘according to this type of reasoning, a German or Japanese pacifist would be “objectively pro-British”.’ But of course he would be! (Uit: Pacifism and the War, 1942)

6. The majority of pacifists either belong to obscure religious sects or are simply humanitarians who object to the taking of life and prefer not to follow their thoughts beyond that point. But there is a minority of intellectual pacifists whose real though unadmitted motive appears to be hatred of western democracy and admiration of totalitarianism. (Uit: Notes on Nationalism, 1945)

 

  1. 2

    Waarom proberen we angstvallig een “nieuwe Koude Oorlog” te vermijden, terwijl het in Donetsk en Loehansk allang oorlog is, en heet ook?

    Er lijkt mij alles voor te zeggen een lokaal conflict lokaal te houden en niet te laten uitgroeien tot een nieuwe Europese oorlog in welke vorm dan ook. Zo’n oorlog is niet het ‘mindere kwaad’, ik ben het totaal niet eens met Orwell in dit citaat. Het cultiveren van het wij-zij denken, dat we ook in dit artikel zien, kan er wel toe leiden, helaas.

  2. 3

    Goed artikel, leuk geschreven ook. Sluit aan bij wat ik zelf uitte na MH17. Kanttekening: je roept op tot groepsdenken en rept over Europeanen. Wellicht zijn we te verwaterd. Eurpeanen bestaan (bijna) niet. Nederlanders, Duitsers, Grieken, Polen et cetera wel. Wellicht heeft het ook met identiteit en het besef daarvan te maken

  3. 4

    Klinkt aardig, maar het is spelen met vuur. Heel akelig vuur, zelfs. Helaas kan niemand op voorhand voorspellen hoe de strategieen uit zullen pakken. “Ons de kaas niet van het brood laten eten”, heel kort door de bocht de strategie die dit artikel volgt, is wat voor te zeggen bij een psychopaat als Poetin die geen andere taal verstaat dan machotaal. Echter, met Beslan hebben we gezien dat de man totaal gewetensloos is. Ik twijfel er zelf geen seconde aan dat Poetin in staat is om doodleuk met een arsenaal kernwapens Europa compleet plat te gooien als hij zelf op zeker moment zo in het nauw zit dat hij geen kant meer op kan. En dat is geen fijne gedachte.

    Dus op dit moment ben ik maar wat blij met de strategie van Merkel.

    Dit nog los van het feit dat ook de andere kant natuurlijk doet aan zulk soort wij/zij gedoe.

  4. 5

    Ik ben het er niet mee eens dat een directe oorlog met Rusland op dit moment het “mindere kwaad” is, maar de keuze voor oorlog is in elk geval een houdbare stelling.

    De gangbare wijsheid is dat we Oekraïne op alle mogelijke manieren moeten steunen – behalve met een directe oorlog. Dat komt dus alleen neer op een zinloze escalatie (en instandhouding) van het conflict die Rusland iedere keer makkelijk kan (en zal) beantwoorden. Kortom: meer doden, en verder van huis. Dat is geen oplossing.

    Dus we kiezen ofwel voor een vreedzame oplossing die te accepteren is voor alle partijen, en die dus niet fraai en ideaal zal zijn omdat de Russische agressor nu eenmaal één van die partijen is (en waarschijnlijk dus neerkomt op een neutraal Oekraïne, dus niet bij EU of NAVO, en een Krim permanent bij Rusland) … of we kiezen voor een directe oorlog tussen NAVO en Rusland, waaraan wij dus meedoen, om Oekraïnes recht om bij de NAVO en EU te komen te verdedigen.

    Dat laatste lijkt mij de domste, gevaarlijkste en pijnlijkste weg naar een einde van het conflict, maar het is tenminste een weg naar het einde van het conflict.

    _____
    P.S. Voor meer Orwell-contra-pacifisme, zie vooral No, Not One. Daarin wordt je punt in nog sterkere termen gesteld:

    Objectively, whoever is not on the side of the policeman is on the side of the criminal, and vice versa. In so far as it hampers the British war effort, British pacifism is on the side of the Nazis, and German pacifism, if it exists, is on the side of Britain and the U.S.S.R. Since pacifists have more freedom of action in countries where traces of democracy survive, pacifism can act more effectively against democracy than for it. Objectively the pacifist is pro-Nazi.

    The fact is that the ordinary short-term case for pacifism, the claim that you can best frustrate the Nazis by not resisting them, cannot be sustained. If you don’t resist the Nazis you are helping them, and ought to admit it. For then the long-term case for pacifism can be made out. You can say: “Yes, I know I am helping Hitler, and I want to help him. Let him conquer Britain, the U.S.S.R. and America. Let the Nazis rule the world; in the end they will grow into something different.” That is at any rate a tenable position.

  5. 6

    Ik begrijp dat Camiel (en ook Cerridwen en Nonkel) zich per direct aanmelden als vrijwilliger/huurling om te gaan strijden voor de goede zaak?
    Verrassend dat het altijd makkelijker is om hoogdravend, strategisch en met veel moreel kabaal iemand anders de loopgraaf in te sturen….ga dat nog es uitpluizen, al die dagboeken, beelden en beschrijvingen van de echte ellende van oorlog, de uitputting, de angst, de diepe diepe shit en ga dan nog eens roepen dat ach ja soms is oorlog best wel ok en je zelf dan inderdaad aanmelden ipv van achter je laptopje armchair filosoof-beleidsmaker uithangen.
    A propos, en wat zijn de criteria die we toepassen met welke oorlog we ons wel of niet bemoeien? Er zijn nogal wat ongoing conflicts:
    https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_ongoing_armed_conflicts

  6. 10

    ” But there is a minority of intellectual pacifists whose real though unadmitted motive appears to be hatred of western democracy and admiration of totalitarianism. ”

    Tegenwoordig uit die opstelling zich niet eens meer in pacifisme maar naar uitbundige support voor iedereen die ‘het westen’ als vijand ziet. Opvallend is dat dit zich mijn inziens vooral onder SP’ers en PVV’ers voorkomt, om verschillende redenen.

  7. 14

    Mannen zijn gestoord.

    Als het dansje is afgelopen en de voorstelling voorbij is, dan kun je inderdaad de dansers met tomaten bekogelen en ze neerschieten als ze niet meer verder willen dansen.

    Je kan ook applaudiseren als het doek valt en wachten tot er weer een nieuwe voorstelling begint.

    Vrouwen zijn nog gekker. Die blijven bij de ergste dreiging nog doordansen ook. Stelletje geboren slachtoffers. Ga lekker breien in je goelag.

  8. 15

    @5: Het probleem met dit artikel is dat je Orwell’s strijdbaarheid tegen de nazi’s, dat ook gevoed werd door zijn frustratie over het totalitaire stalinisme, niet kunt gebruiken in een hedendaags dispuut over pacifisme. Denk even na over de geschiedenis (Engeland in WOII, wat is er sindsdien allemaal gebeurd?) en de actualiteit (de aard van het conflict in Oekraïne). Wat is dan nog de waarde van Orwell’s uitspraken? George draait zich in zijn graf om als hij dit misbruik ziet.

  9. 16

    @15: Heb je mijn reactie wel gelezen? Ik snap anders niet waarom je het tegen mij hebt, ik ben het met je eens namelijk.

    Natuurlijk was de situatie volledig anders. Kijk alleen al naar de datums van die citaten tegen pacifisme (1942 en later, die van mij is van 1941): Orwell gebruikte ze niet om voor een oorlog of de escalatie daarvan te pleiten, zoals #0 doet – de oorlog was al in volle hevigheid losgebarsten – er dán nog voor weglopen is waar Orwell tegen ageerde.