Right to Know Day

Dit is een eerste gastbijdrage van Joost Schellevis.

Al sinds begin deze eeuw wordt op 28 september in veel landen de Right to Know Day gevierd, een dag waarop het belang van een transparante overheid wordt benadrukt. Zo niet in Nederland. En dat terwijl ons land met de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) uit 1980 ooit juist een voorloper was als het om transparantie gaat. Reden genoeg voor onder andere onderzoeksjournalist (en enthousiast gebruiker van de Wob) Brenno de Winter, de Nederlandse Vereniging van Journalisten en een aantal burgerrechtenorganisaties om de handen in een te slaan: dinsdagavond vond in Den Haag het eerste Nederlandse Right to Know Day-programma plaats.

Vol was het restaurant in Den Haag waar de Right to Know Day werd gevierd niet, maar voor een eerste initiatief over een toch vrij abstract onderwerp was de zaal aardig gevuld. De avond ving aan met een documentaire over de Nederlandse Wet openbaarheid van bestuur. Dat zou de rest van de avond grotendeels het onderwerp blijven; het gaat namelijk niet goed met die wet, was de boodschap. De Wob is bedoeld om mensen inzage in beslissingen van de overheid te geven: met een inzageverzoek kunnen documenten worden opgevraagd die anders ergens in een bureaula zouden zijn blijven liggen. In de praktijk zouden indieners van een Wob-verzoek echter nogal eens tegengewerkt worden. Sterker nog: “Van alle landen met vergelijkbare wetten presteert alleen Zimbabwe slechter,” stelde Wob-expert Roger Vleugels, “en dat komt doordat je in dat land kan worden doodgeschoten als je een Wob-verzoek indient.”

Volgens Vleugels is de transparantie van bestuur onder de kabinetten-Balkenende ‘steeds verder afgebroken’; dat schrijft hij in het ‘Zwartboek Wob’ dat hij dinsdag presenteerde. Overheden werken indieners van een verzoek tegen: de behandeltermijn van een verzoek wordt zelden gehaald (zelfs nadat deze vorig jaar werd verdubbeld naar twee maanden) en bepaalde overheidsinstellingen, zoals sommige gemeenten, willen dat mensen betalen voor een Wob-verzoek. Daar komt bij dat verzoeken niet zelden worden afgewezen en er een bezwaarprocedure moet worden gestart; soms is zelfs een gang naar de rechter nodig om inzage te krijgen in overheidsdocumenten.

Ambtenaren doen soms hun uiterste best om niet aan verzoeken te hoeven voldoen: als iemand vraagt om ‘rapport X’ en het heet eigenlijk ‘rapportage X’, dan is de kans groot dat de vrager nul op het rekest krijgt, stelt Vleugels – het document bestaat strikt genomen namelijk niet. Bestaat het document wel, dan kan de overheid een inzageverzoek nog op meerdere gronden afwijzen. En alsof dat nog niet genoeg is: het is onduidelijk welke overheidsinstellingen nou precies onder de Wob vallen. De met publiek geld gefinancieerde Vereniging van Nederlandse Gemeenten wist de rechter ervan te overtuigen dat het geen bestuursorgaan is, en kwam zo onder een Wob-verzoek uit.

Dit alles terwijl overheidsdocumenten eigenlijk ‘onze’ documenten zijn – letterlijk zelfs, want sinds de invoering van de Wob is een burger die zich ‘namens het volk of het algemeen belang’ meldt, mede-eigenaar van overheidsdocumenten. GroenLinks-Tweede Kamerlid Mariko Peters kondigde dinsdagavond daarom een initiatief-wetsvoorstel aan, om burgers bredere toegang tot overheidsdocumenten te geven. Het is nog niet duidelijk welke partijen haar voorstel zullen steunen. Ook de Nederlandse Vereniging van Journalisten kondigde actie aan: deze komt met een onderzoek naar misbruik van de Wob door de overheid, als antwoord op een overheidsonderzoek naar burgers die ‘te veel openheid zouden vragen’.

De avond blonk uit in eensgezindheid. Alleen PVV-Tweede Kamerlid Hero Brinkman plaatste kanttekeningen: hij is bang dat er ‘extra gegevens bij moeten worden gehouden’ om aan alle verzoeken om gegevens te voldoen. Dat zou extra ambtenaren kosten en dus meer geld. Oplossing: burgers zouden een bepaald belang moeten hebben bij het opvragen van data, om te voorkomen dat ze zomaar gegevens opvragen. Volgens Peters is het echter niet aan de overheid om te bepalen wat een goede motivatie is. Overigens geldt de Wob alleen voor documenten die al bestaan: de zorgen van Brinkman zijn dus onnodig.

Om burgers de weg te wijzen bij het indienen van een verzoek werd dinsdagavond ook de website Woberator gelanceerd. De ‘Wob-toets’ moet voorkomen dat burgers verzoeken indienen die helemaal niet onder de Wet openbaarheid van bestuur vallen; is er een geldige grond voor een verzoek, dan wordt uitgelegd hoe een procedure in zijn werk gaat.

  1. 1

    De wob wordt ook vaak misbruikt door pressiegroepen en lastige burgers die krap bij kas zitten..

    wob verzoekje indienen vlak voor het kerstreces en vervolgens lekker aan de kalkoen.. je kunt er dan donder op zeggen dat de meeste overheidsinstanties (in het nieuwe jaar, kater enzo) te laat zijn met reageren. Wet dwangsom eroverheen en KASSA!

  2. 2

    Dat zijn toch echt uitzonderingen. Ik wob geregeld en die dwangsommen zijn echt nodig, anders ben je tot sint juttemis bezig. Overigens word je er ook niet rijk van. Het begint bij 20 euro per dag en er zijn nog allemaal ontsnappingsmogelijkheden voor ambtenaren. Zodra je ze in gebreke stelt (en dus een dwangsom oplegt) hebben ze nog 14 dagen om het in orde te maken (zeg ik uit mijn hoofd). In totaal hebben ambtenaren per wobverzoek dus ongeveer 2,5 maand. Daarin kun je een hoop doen.

  3. 3

    nou, ik ken anders toch wel een aantal mensen die door die wet dwangsom toch per keer zo duizend piekkies in hun zak steken.. een paar keer achter mekaar en je ken lekker met vakantie naar nieuw zeeland.. graties

    the right to know.. haha!

  4. 5

    reken maar uit steeffie; niet zo naief.. 20 tot 60 eurotjes per dag en de wet dwangsom is per 1-10/2009 in werking getreden.. maximum is ongeveer 1200 piekkies per “run” geloof ik

    niet iedere “linkse wereldverbeteraar” is even fatsoenlijk.. TERECHT natuurlijk, Verzet tegen de fasistiese staat en het militait industrieel complex is in deze dagen noodzakelijker dan ooit..

    en dan heb ik het nog niet eens over de AFA die de kieslijsten en adressen van “foute rechtse” volksvertegenwoordigers opvraagt om ze thuis een bezoekje te kunne brengen .. in de gaten te kunnen houden

  5. 6

    overigens is de termijn waarbinnen het bestuursorgaan moet beslissen ( uit mijn hoofd) 4 weken en kunnen ze één keer verdagen..

    maar goed.. ik ben geen activist en heb geld zat.. dus zeker weten doe ik het niet

  6. 9

    Hoi,

    Ja dat kan oplopen. Als een bestuursorgaan geen besluit neemt dan kan dat. Maar reken mee met het kerstrecesvoorbeeld: je krijgt vier weken. Dan kun je vier weken verlengen (moet je wel een brief sturen). Dan krijg je twee NA ingebreke stelling en dan gaat de dwangsomlopen. Op ieder moment kun je onder de dwangsom uit door een besluit te nemen. Zelfs al klopt daar niets van dan kun je er toch onderuit (er ligt een beslissing).

    Dus je kunt die belachelijke wet de schuld geven, maar het probleem is niet de burger maar de overheid die maar geen beslissing neemt. Vervolgens introduceert het een wet om om te gaan met het feit dat de overheid zich niet aan de wet houdt.

    Ik ben ook tegen de wet dwangsom en meer voor het aanpakken van obstructie, maar dat is echt afkomstig uit het parlement (moegestreden van trage overheden).

  7. 10

    Die hele Wob is eigenlijk overbodig, of zou dat moeten zijn. Ga maar na: op wat historische dingen na gaat het altijd om documenten in digitale vorm, ergens op een server. Men zou al die systemen relatief eenvoudig doorzoekbaar kunnen maken met een web-frontend. Dan is standaard dus gewoon niets meer geheim en alles openbaar. We kunnen documenten volgen terwijl ze tot stand komen zelfs. Stukken met persoonlijke gegevens van burgers erin kunnen automatisch worden geanonimiseerd. Op ontduiking van de openbaarheidsplicht door politici en ambtenaren komt gevangenisstraf te staan.

    Idem de financiële administratie. Als er vandaag op het stadhuis of bij het ministerie van defensie een punteslijpertje wordt gekocht, dan wil ik morgen een boeking van één euro kunnen terugvinden op de online balans.

  8. 11

    @10. Dat is nog heeeeeeeeel ver weg. Sowieso is niet alles openbaar. En ik denk dat dat ook niet verstandig is. Een bestuur moet wel enige wriemelruimte hebben om beleid te maken. En ambtenaren moeten vrijuit hun mening kunnen geven, zonder dat dat meteen in de openbaarheid terechtkomt.

    Maar dat veel meer elektronisch kan en moet, dat is wel duidelijk. Krijg nog steeds vaak kopietjes, die ik dan zelf weer moet inscannen. Zonde van het geld en de tijd.

  9. 12

    Wriemelruimte, ben je mal? ;-)

    Daar begint alle ellende mee: ambtenaren en bobo’s die menen dat ze zich wel wat wriemelruimte kunnen veroorloven.

    Nee hoor, ik meen het. Wat mij betreft zetten we de hele overheid in een glazen huis dat echt van alle kanten en zoveel mogelijk in realtime doorzichtig is. Geen gezever meer met verzoeken indienen (alsof je om een gunst vraagt…) maar gewoon aanklikken wat je hebben wil en op je computer bekijken, opslaan, afdrukken, met behulp van zelfgeschreven software data uit extraheren, enz.

    Een overheid hoort gewoon geen geheimen te hebben voor haar burgers, behalve misschien in héél specifieke gevallen en dan nog maar tijdelijk. Ambtenaren die vrijuit hun mening geven? Graag! Maar dan a.u.b. wel zo dat iedereen er kennis van kan nemen.

    En formatieonderhandelingen, ministerraad, gesprekken met de koningin: geheim, besloten, vertrouwelijk? Nee hoor, gewoon een webcam erbij zetten. Ze leren er maar aan wennen.

    Ik zie echt niet in waarom het niet zou kunnen. Nou ja, omdat men het niet wil natuurlijk. Maar buiten dat?

  10. 14

    Sikbock, me dunkt dat “de burger” niet dommer is dan een gemiddelde ambtenaar of politicus. Ik denk ook wel dat om het ècht lekker te laten werken de systemen herontworpen zullen moeten worden. Maar in beginsel, en om te beginnen: ja, zet alles maar op het web. Dan hebben we in elk geval volledige toegang tot de ruwe data. Journalisten (zoals Dimitri?) en anderen kunnen er indien nodig hapklare kaas van maken voor ons.

  11. 16

    Sikbock, ik zou nooit op het idee komen om dagelijks de hele productie van al die ambtenaren door te gaan nemen. Dat hoeft ook helemaal niet. Het principe waar het me om gaat is dat niets van wat die mensen doen verborgen mag blijven. En als ik op enig moment toch iets wil weten dan moet dat dus niet meer moeite kosten dan een zoekopdracht en een klik.

  12. 17

    ik bedoel: stel dat ze gemiddeld allemaal 1 A 4tje per dag volkalken.. dat levert dan een dagproductie op van 1 miljoen a4- tjes en zeg 300 miljoen A-4 tjes per jaar..

    Dan ga je zeker ook voorstellen om 1000 ambtenaren in dienst te nemen om alles op internet te knallen?

    ” Meneer Olav wil ruwe data jongens, zodat de journalisten die kunnen uitpluizen en meneer Olav rustig zijn krantje kan lezen! At your service meneer Olav!”

  13. 18

    @sikbock.
    Vergis u niet, bij 171.000 van gemeenten zijn ook veegdiensten en vuilnismannen. Dus niet alleen maar papierproducenten. Uw beeld van ambtenaren is stuitend ouderwets.

  14. 19

    Daarom heb ik ook gemiddeld 1 a-4 tje genomen.. de echte inktkoelies poepen wel meer A 4 tjes per dag uit neem ik aan.

    Ik neem trouwens OOK aan dat Olav op de hoogte wil zijn van alle mailverkeer.. ik stel dus voor om ook alle mailverkeer tussen ambtenaren op het internet te zetten.. EN alles wat tussen ambtenaren besproken moet openbaar worden ZELFS IN DE KANTINE!! Opgenemen op BanD! ALLES! Op het internet! NIETS mag er verBORGen Blijven!!

    haha!

  15. 20

    Sikbock: Dan ga je zeker ook voorstellen om 1000 ambtenaren in dienst te nemen om alles op internet te knallen?
    Je begrijpt het niet. Iets “op Internet knallen” is geen werk. De bestanden bestaan al, daar moet alleen een interface tegenaan gemaakt worden.

  16. 24

    @22
    “De Wob (Wet openbaarheid van bestuur) lijkt te worden gebruikt als financiële melkkoe. Handige aanvragers jagen op de boetes die de overheid tegenwoordig krijgt opgelegd bij termijnoverschrijding.

    Diverse gemeenten zijn de afgelopen tijd geconfronteerd met ‘spookaanvragen’, kennelijk uitsluitend bedoeld om de eventuele boetes te kunnen innen.(..) De AIVD (Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst) waarschuwt dat extreemlinkse, antifascistische actiegroepen de Wob inmiddels ook hanteren als inkomstenbron.” etc.. http://www.binnenlandsbestuur.nl/wob-als-melkkoe.149810.lynkx

  17. 25

    @24: Niet erg concreet. Verbijsterend trouwens dat namen en nevenfuncties van de Windsumse bezwarencommissie niet gewoon op de gemeentelijke website staan.

  18. 26

    lezen bismarck.. deze schimmige wobbers wilden veel meer weten.. er moest wel wat werk voor de gemeente winsum aan vast zitten tenslotte (wilden ze kans op de prijzen houden)

  19. 27

    @26: “Gevraagd werd om ‘alle namen en titels van de leden van de bezwarencommissie en hun nevenfuncties; alle namen en titels van de secretarissen van de bezwarencommissie en hun nevenfunctie; het aantal bezwaarschriften van 2009 en de uitslag ((on)gegrond/ niet-ontvankelijk etc.)’”

    Aangezien het geen zin heeft in een WOB te vragen naar gegevens die al openbaar zijn, kunnen we concluderen dat de gehele bezwarencommissie (inclusief secretaris), noch hun titels en nevenfuncties vermeld zijn op de gemeentelijke website. Overigens lijken me de overige gegevens gewoon in het jaarrapport te vinden dat ook gewoon op de website hoort te staan. Als Winsum zijn zaakjes op orde had, had het deze hele WOB kunnen negeren.

    En weet je wat, zo zit het met de meeste WOB-verzoeken. Wat dat betreft mogen gemeentes deze hindoestanen dankbaar zijn voor deze signalen.

  20. 28

    nee bismarck.. negeren is prijs voor de wobbers.. en men vindt altijd wel iets wat niet op de website staat en veel werk oplevert.. de boefjes zijn daar heel creatief in.. of wil je net als meneer olav ALLES op de website zetten?

    begin dan maar met je eigen proefschrift ( in wording) zou ik zeggen ;-)

  21. 29

    @28: Niet waar, negeren is niet prijs voor de WOB’ers, als alles al openbaar gemaakt is. Daarnaast kun je altijd nog na vier weken een fax terugsturen dat je niet voldoet aan de aanvraag en vervolgens afwachten of de betreffende WOB’er daartegen in verzet gaat. Zo niet ben je klaar, zo ja heb je nog vier weken. Dan kun je nog eens reageren voor nog twee weken uitstel en dan begint pas “de prijs”, tegen 20 euro per dag. Eer de WOB’er dus zelfs maar 100 Euro “binnen” heeft zijn we al 11 weken verder. Bovendien kan de WOB’er nog wel eens voor een verrassing komen te staan, want als het om veel papier gaat (meer dan 14 pagina’s), mag de gemeente €0,35 per pagina in rekening brengen. Als Winsum dus even dat hele jaarrapport, dat ze gewoon in de kast hebben liggen a zeg 100 pagina’s opstuurt, kost het de WOB’er €35,-. Niet echt een winstgevende business.

    Verder gaat het niet over ALLES op de website zetten. Het gaat hier om dingen die er al op hadden moeten staan. Dat dat niet het geval is, is dus al een manco van de gemeente. Wat dat betreft prima dat ze daarvoor “gestraft” worden (in de zin dat ze de betreffende gegevens moeten opsturen). Misschien dat ze zich dan eens bedenken dat het makkelijker was om het op de website te zetten (waar het al had moeten staan). Het betreft hier geen extra werk, maar achterstallig werk.

    Tenslotte weet ik niet hoe het zit bij de vage instelling waar jij blijkbaar promoveert, maar op mijn* universiteit worden álle proefschriften gepubliceerd. Sterker nog, zelfs bachelortheses worden in een openbare databank ondergebracht.

    *geen persoonlijk bezit, maar werkgever

  22. 31

    @30: In dat geval kan ik geen begrip op brengen voor #1, #28 en enkele tussenliggende posts van je. Als #29 geen nieuws voor je is, had je die niet hoeven neer te plempen.