Rekenkunst uit het Jaar Nul

Hoe is het mogelijk dat het vermeende geboortejaar van een bijbels personage genaamd Jezus van Nazareth ruim 2 millennia later nog steeds gebruikt wordt als ijkpunt voor de westerse jaartelling; en daarmee voor die van de hele moderne wereld? (Merkwaardig genoeg ook door overtuigde atheïsten!) Het lijkt een harnekkige erfenis uit de vroege Middeleeuwen.

Beda Venerabilis //afb: wikimedia commons

Onze van oorsprong Romeins-christelijke jaartelling werd pas in 525 opgesteld door de Scytische monnik Dionysius Exiguus. Tot dan toe werden jaren gedateerd aan de hand van de consuls die regeerden over Het Eeuwige Rome, hoewel jaartallen soms ook werden berekend als de tijdsduur die verlopen was sinds de stichting van de stad – ab urbe condita – in 753 v. C. De telling van Dionysus Exiguus raakte overigens pas echt in zwang nadat de Engelse monnik Beda Venerabilis, de eerbiedwaardige Bede (672-735), rond 731 zijn zeer invloedrijke Historia ecclesiastica gentis Anglorum uitbracht.

De concurrerende islamitische kalender heeft als begindatum gekozen voor 16 juli 622, ná Christus uiteraard. Dit is overigens niet de geboortedag van de belangrijkste profeet van de islam; Mohammed werd namelijk geboren rond 570. Het is wel het jaartal van diens gedwongen migratie vanuit Mekka naar de stad Yathrib, het latere Medina. Deze veelbewogen reis, de hidjra, vormt al sinds 638 het ijkpunt voor de islamitische jaartelling. Jaartallen worden analoog aan Anno Domini, gedateerd met het gelatiniseerde achtervoegsel AH (Anno Hedgira).

Complicatie hierbij is evenwel dat de islamitische kalender geen zonnekalender is, zoals de onze, maar een maankalender van zo’n 354 dagen. Dit geldt trouwens ook voor de Joodse kalender. Deze laatste, met 12 maanden van om en om 30 en 29 dagen, maakt echter (i.t.t. de islamitische kalender) wél gebruik van schrikkeldagen om hem in de pas te laten lopen met de Gregoriaanse kalender van 365,2425 dagen. In elke periode van 19 jaar wordt volgens een ingewikkeld schema om de 2 of 3 jaar de schrikkelmaand ‘Tweede Adar’ ingevoegd, van (meestal) 30 dagen. Dit principe is in de islam evenwel verboden: in soera 9 At Tawbah (‘het berouw’), ayah 37 van de Koran legt Allah nogmaals fijntjes uit waarom intercalatie in strijd is met zijn vele andere ondoorgrondelijke geboden. Gevolg hiervan is dus dat de islamitische kalender elk jaar 11 dagen inloopt op de onze. Het is bij de Marokkaanse buren dus niet het jaar 1387, maar reeds 1431 AH. Dat schiet lekker op.

De joodse kalender wijkt ook af van de christelijk-westerse en de islamitische in het feit dat het een zogenaamde Anno Mundi-kalender is, die data berekend aan de hand van een (fictieve) scheppingsdatum. Bij de Joden is dat 3761 v.C., reden dat zij inmiddels zijn aangeland in het jaar 5771. Het Joodse nieuwjaarssfeest Rosj Hasjana heeft net op 9 en 10 september plaatsgevonden. De data van Rosj Hasjana liggen niet vast. Het feest vindt namelijk exact 163 dagen (een half jaar) na de eerste dag van Pesach plaats, waardoor het in de tijd varieert van 5 september t/m 5 oktober.) De verwante Byzantijnse kalender, o.a. in gebruik van 988 tot de val van Byzantium in 1453 en in de Oosters-Orthodoxe kerk (691-1728), is al wat verder gevorderd: we schrijven nu het jaar 7519. Hij wordt nu eigenlijk niet meer gebruikt.

Een andere Anno Mundi-kalender van de vrijmetselaars is gebaseerd op de berekeningen van de Iers-Anglicaanse aartsbisschop James Ussher (1581-1656) die uitkwam op een schepping op de avond van 23 oktober 4004 voor Christus. Een paar jaar meer of minder doen er volgens de vrijmetselaars echter niet toe: ze tellen bij elke datum keurig 4000 jaar op, met de achtervoeging A.L. of Anno Lucis, jaar van het licht: 6010 AL dus.

Huang Di, de Gele Keizer //afb: wikimedia commons

Tot slot de Chinese jaartelling. In welk jaar leven Chinezen eigenlijk, behalve in het Jaar van de Tijger? De Chinezen berekenden hun data traditioneel vanaf de regeerperiode van Huang Di, ook wel de Gele Keizer genoemd. Deze ‘oerkeizer’ en stichter van de Chinese cultuur regeerde van ca. 2697-2598. Als dit eerste jaartal als beginpunt genomen wordt, wat meestal gebeurt, is het nu dus 4707.

In oktober 1911 kwam met de Xinhai Revolutie en het afzetten van de laatste keizer Pu-Yi het Chinese Keizerrijk na 4600 jaar officieel ten einde. Na de oprichting van de Republiek China werden officiële gebeurtenissen voortaan gedateerd als jaar van de Minguo (de Republiek), met 1912 als jaar 1. Na het uitroepen door Mao Zedong van de Volksrepubliek in 1949, raakte dit systeem op het Chinese vasteland in onbruik. In het moderne China gebruikt men eigenlijk uitsluitend de westers-christelijke jaartelling. Op Taiwan hanteert men echter deze Minguokalender nog wel. Op 1 januari 2010 vierde men het begin van het 99e jaar van het tijdperk van de Republiek.

Lees ook Standing on The Shoulders of Giants, waarin ik gisteren inging op het tegenovergestelde fenomeen: de utopisch gemotiveerde neiging om een eindpunt of -doel te willen zien in de geschiedenis.

  1. 2

    @1 Op basis waarvan men duizenden jaren geleden (ver voor 26-36 AD, de gebeurtenissen waarnaar Pasen verwijst) het joodse nieuwe jaar berekende weet ik niet.

    Maar dat men dat (sinds de invoering van de Gregoriaanse kalender wellicht) op genoemde wijze doet, lijkt me een feit.

  2. 3

    @2

    Nee, geen feit. De Joodse kalender gaat al drieduizend jaar uit van de maanstanden en baseert daarop alle Joodse feestdagen. Dit is door de christenen overgenomen voor Pasen, omdat ze niet wilden dat Pasen en Pesach (Joods Pasen) op dezelfde datum zouden vallen.

  3. 5

    Overigens is zowel de jaartelling als de rekenmethode voor de schrikkelmaand in de joodse kalender van na het jaar 0 in de westerse jaartelling. De rekenmethode lijkt op die van de attische kalender, die ook de eerste echte jaartelling in de westerse wereld had (rekenend vanaf de eerste olympiade).

    Voor die tijd werd de schrikkelmaand aan de hand van waarnemingen van de natuur ertussengevoegd. Het ijkpunt was een bepaalde rijpingsgraad van gerst. Sommige joodse groepen houden nog steeds aan deze methode vast en lopen dus regelmatig uit de pas met de meeste andere joden.

  4. 6

    Ook in onze eigen (zonne)kalender zie je de invloeden van de maankalender nog terug. Zo valt 1e Paasdag op de zondag na de eerste volle maan in de lente. De data van Carnaval, Hemelvaart en Pinksteren zijn van Pasen afgeleid en dus ook van de maan.

  5. 7

    Overigens kan de vraag waarmee het artikel begint mooi omzeild worden door te spreken van Common Era.
    Op zoek naar een nederlandse versie daarvan, kwam ik nog de Hispaanse Era tegen, die begon in 38 vChr. en in gebruik is geweest tot tussen de 12e (Catalonië) en 15e eeuw (Navarra en Portugal). Nog nooit van gehoord.

    Een nederlandse versie die je zo kunt afkorten dat meteen duidelijk is wat je bedoelt heb ik trouwens niet gevonden.

  6. 8

    @7 Ja, das een goeie inderdaad. De Engelse termen BCE (Before Common/Current Era) en CE (Commmon/Current Era) zijn in principe niet afhankelijk van bijbelse context. Hoewel de C ook voor Christian kan staan.

    In commie Oost-Duitsland werd gebruikt volgens vriend wiki “V. u. Z. (vor unserer Zeitrechnung, before our chronology) and u. Z. (unserer Zeitrechnung, of our chronology) instead of v. Chr. (vor Christus, before Christ) and n. Chr. (nach Christus/Christi Geburt, after Christ/the Nativity of Christ)”

    In het Nederlands kun je wel zeggen “aan het begin van de jaartelling”, maar v.C en n.C zijn toch wel meest gebruikt. En vrij onomstreden.

    Iemand een goeie suggestie voor een seculier alternatief?

    Spanish Era kende ik ook niet, maar er zijn er heel wat meer die ik niet kende.

  7. 11

    @10: Grappig dat. Het jaar 0 bestaat dus wèl.

    Van die astronomen vind ik ’t niet zo gek, alleen voor mensen die historische observaties willen gebruiken lijkt ’t me oppassen, maar ik denk dat astronomen zich wel bewust zullen zijn van ’t verschil tussen een kalenderjaar en een zonnejaar.

    Interessanter is de ISO 8601-telling. ISO is in dit verband natuurlijk vooral van belang voor lopende zaken, ze zullen zich er wel van bewust zijn geweest dat dit door historici toch niet gebruikt zou gaan worden.
    Waarschijnlijk was ’t politiek handiger om ’t probleem gewoon te negeren, dan kom je ook niet in diskussies over wanneer je de gregoriaanse kalender laat ingaan.

    Nog een triviaatje: in 1712 was er in Zweden een 30 februari, omdat ze zo’n zooitje maakten van de invoering van de gregoriaanse kalender. En in Alaska kwam de dag na vrijdag 6 oktober 1867 direkt nog een vrijdag, 18 oktober, omdat ze tegelijkertijd ook de datumgrens verschoven.

    Leuk wat je n.a.v. zo’n artikel allemaal tegenkomt. :-)

  8. 12

    Ach atheïsten (en andere niet-christenen) kunnen zich altijd nog vastklampen aan de grote waarschijnlijkheid dat Christus niet op 1 januari 1 geboren is en dat de jaartelling dus niet de telling vanaf de geboorte van hem is.

  9. 15

    @14: Ik volg je niet. Het is toch normaal dat je het ontstaan van iets dat niet bestaat ontkent? Zonder ontstaan immers geen bestaan. 0=0.

    Overigens heeft de christelijke jaartelling ook wel een redelijk gunstige ligging (waarschijnlijk deel van zijn succes): Voor een groot deel van Westelijk Europa komt ze ongeveer overeen met het begin van de Romeinse overheersing en dus ook het begin van de historie.

  10. 16

    @15: Dat gaat dan om alles tussen Rijn en Pyreneeën plus Engeland en Wales. Geldt niet voor Spanje, Portugal, Italië, Skandinavië, Duitsland en het kerngebied van de Republiek (latere Nederland).

    Ik denk eerder dat het sukses van die jaartelling een gevolg is van het sukses van de landen waar die jaartelling in gebruik was. Tegen de tijd dat die landen minder dominant werden, had de christelijke jaartelling al zo’n stevige positie als internationaal ‘neutrale’ jaartelling, dat wie nu nog een andere jaartelling hanteert, de christelijke ernaast gebruikt voor internationale handel e.d. Zelfs landen als Iran, Noord-Korea en de voormalige Sovjet-Unie gebruik(t)en haar.

  11. 17

    @ 15 Bismarck
    Ik zal wel anders denken.
    Bij ons thuis was de grap, als iemand zei niet in god te geloven, om te vragen:
    “welke god?”
    Het ontkennen van iets dat niet is vind ik een overbodige bezigheid.
    Het ontkennen van god is dus net zo overbodig als de W.C.-spreuk:
    “Goddank ik ben een atheïst.”
    Maar genoeg off topic-geleuter mijnerzijds.

  12. 18

    @16: De verovering van Spanje en Portugal was ook pas vlak voor 1 afgerond (dichterbij 1 dan Engeland). Bovendien vergeet je het belangrijkste deel van Duitsland (het Rijnland met de navel der beschaving Keulen), Zwitserland, Oostenrijk en een groot deel van de Balkan.

    Overigens werd het kerngebied van de latere republiek (Zuidelijk Holland) wel degelijk vlak na de jaartelling ingelijfd (en zelfs de Friezen schatplichtig aan Rome) en bestaat één van de oudste teksten van Nederlandse bodem uit een in Friesland gevonden tablet.

  13. 19

    @15 @16 @18

    Ik geloof helemaal niks van dit argument. De jaartelling met de geboorte van Jezus als ijkpunt komt pas vanaf de 8e eeuw mondejesmaat op en was lange tijd verre van gemeengoed. Pas vanaf de late middeleeuwen werd tijdrekening onder de (geestelijke) elite in de universiteiten en vooraanstaande kloosters gebruikt om ver in het verleden liggende gebeurtenissen te correleren met het heden.

    Dat rond het jaar nul allerlei Romeinse veldtochten en veroveringen in Europese landen plaatsvonden, lijkt me in een prenationalistisch, van religie doordesemd wereldbeeld van vrijwel verwaarloosbaar belang. Vergeet niet dat Middeleeuwers nauwelijks historisch besef hadden van ver vervlogen tijdperken en/of verre culturen. Bijv alle buitenissige beesten en werelddelen die men veronderstelde, alsook de vanzelfsprekendheid waarmee schilders in Middeleeuwen en Renaissance bijbeltaferelen schilderen met vrijwel uitsluitend eigentijdse natuur, architectuur en kleding.

  14. 20

    Ik geef toe dat Hispania een ingewikkeld verhaal is, maar is wel flink stuk eerder begonnen. Rijnland en Zwitserland liggen tussen Rijn en Pyreneeën, met Duitsland bedoelde ik meer de rest van Duitsland (boven de Donau dan). Wat betreft Zuidelijk Holland, da’s dus exclusief Amsterdam, Haarlem en IJsselmeersteden, maar belangrijker, van ’t huidige Nederland was Limburg aardig geromaniseerd, Nijmegen nog een uitloper van ’t Rijnland, de rest was toch voonamelijk een uithoek van ’t rijk (veel meer bijvoorbeeld dan Engeland).
    Neemt niet weg dat er inderdaad ook kontakten in de rest van Nederland waren, zijn nog wel meer romeinse vondsten uit ’t noorden.

    Oostenrijk en Balkan had ik niet genoemd, omdat je ’t over westelijk Europa had, om dezelfde reden heb ik ’t ook niet over Polen of Finland e.d. gehad als niet-romeins. Trouwens, op de Balkan begint de historie wel wat eerder dan de romeinse overheersing, in Frankrijk en Spanje idem.

    Het voor delen van West-Europa historisch gezien handige nulpunt zal vast hebben meegespeeld, maar ik denk dat in de tijd dat men die jaartelling begon te gebruiken de Christus-konnektie zwaarder woog.

    Ik neem trouwens aan dat je ’t met me eens bent dat ’t wereldwijde sukses meer te maken heeft met de europese dominantie, zoals ik in #16 stelde?

  15. 21

    @19: *kuch*Gregorius van Tours*kuch*

    @20: “da’s dus exclusief Amsterdam, Haarlem en IJsselmeersteden” die toen nog allemaal een eeuw of 10 op hun stichting moesten wachten, maar wel allemaal in Romeins territorium of invloedssfeer lagen. Je zou trouwens beter kunnen spreken van een ontromanisering vanaf de 3e-4e eeuw, toen Friezen, Franken en andere stammen de Limes herhaaldelijk doorbraken en de Romeinen min of meer heel Nederland behalve zuidelijk Limburg opgaven (of aan de Franken als foederati gaven).

    “Ik neem trouwens aan dat je ’t met me eens bent dat ’t wereldwijde sukses meer te maken heeft met de europese dominantie”
    Dat absoluut.