Recensie Zomergasten | Andrea Maier

RECENSIE - Zomergasten met Andrea Maier begon met een serie korte fragmenten waarmee de hoogleraar gerontologie (de wetenschap die zich met ouderdom bezighoudt) aan ons werd voorgesteld. We zagen Maier voor een huisje staan. Een oud huisje. Ze zei dat het huisje mankementen had en hier en daar verzakt was, maar dat dit z’n eigen schoonheid had.

De schoonheid van het ouder worden, kwam tijdens de rest van de avond niet aan de orde. Ook niet toen we net een fragment uit ‘69: liefde, seks, senior’ hadden gezien, waarin een ouder echtpaar vertelt hoe hun seksleven door de ouderdom is veranderd en dat inmiddels de handen en de mond belangrijker zijn dan de geslachtsdelen. Het was een ontroerend fragment dat een mooie aanleiding had kunnen zijn om het ook even te hebben over de manier waarop aftakeling juist voor verdieping kan zorgen. Maar Maier liet het fragment zien om te kunnen praten over het taboe van seks op oudere leeftijd, waar zij in haar tijd als arts vaak tegenaan liep. Op zich prima, maar het toonde ook aan wat ik deze avond miste: de meeste fragmenten waren een aanleiding om een beroepsmatig puntje te maken, niet omdat het indruk op haar had gemaakt. En dat leverde een vrij eentonig avondje op.

Stokpaardje van Andrea Maier: ouderdom is een ziekte. En als we het als een ziekte beschouwen, dan kunnen we genezing zoeken. Ze is ervan overtuigd dat wij heel snel in staat zullen zijn op een gezonde manier 130 te worden. Ze begrijpt dat dit consequenties zal hebben voor de maatschappij en daar denkt ze ook over na, maar ze ziet het niet als haar verantwoordelijkheid om er rekening mee te houden. Zoals een autofabrikant het fileprobleem niet hoeft op te lossen, zei ze. Net als Aubrey de Grey (zwaar bebaarde wetenschapper die meent dat de eerste mens die 1000 jaar oud zal worden, al geboren is) leek Andrea Maier te denken dat de maatschappij vanzelf wel oplossingen zal vinden. Zoals de maatschappij dat altijd doet.

Ikzelf heb juist het idee dat de maatschappij altijd maar een beetje achter de ontwikkelingen aan hobbelt en daardoor bijna per definitie te laat is. Ze liet aan het eind van de avond nog wel een beetje blijken bekend te zijn met de problemen die een verlengd leven zou kunnen opleveren. Over de kosten ervan en wie de uitverkorenen zouden zijn. En wat als sommigen het wel en anderen niet 130 worden? Ze erkende bovendien de tragiek van iemand die al zijn naasten overleeft, nadat we een fragment uit The Age of Adaline hadden gezien waarin een eeuwig jeugdige moeder lunchte met haar bejaarde dochter.

Overigens juich ik het zelf van harte toe dat Maier de strijd met de ouderdom aangaat. Het is misschien waar dat de dood zin geeft aan het leven, maar hij mag best wat later komen. Dus hoera voor Andrea Maier! Maar voor voor een hele avond Zomergasten vond ik haar verhaal toch te mager en te eentonig.

Daarbij was ze van een opgeruimdheid die aan het irritante grensde. In het begin van de avond liet ze een fragment zien van drie Oost-Duitsers die in 1988 de Spree over zwommen richting de vrijheid. Haar vader was ook in Oost-Duitsland geboren en deed in 1972, op 26-jarige leeftijd, zijn eerste vluchtpoging. Die mislukte. Daarna probeerde hij het nog twee keer. De derde keer zwom hij de Elbe over. Hoewel hij de overkant bereikte, werd hij gepakt. Waarna hij in de isoleercel terechtkwam. Uiteindelijk is hij door Willy Brandt vrijgekocht. Tot haar achtste heeft haar vader Andrea met heel veel liefde opgevoed. Daarna liet hij zijn gezin, in de woorden van zijn dochter, ‘een beetje in de steek’. Toen ze twaalf was, heeft ze hem nog één keer gezien. Sindsdien weigert hij elke vorm van contact, tot de dag van vandaag. Volgens Maier was haar vader ‘de intrinsieke vreugde van het leven kwijtgeraakt’. Ze nam hem niets kwalijk, was hem dankbaar voor zijn dapperheid en voor de liefdevolle jaren.

Ik vermoedde een persoonlijk drama, maar presentator Thomas Erdbrink vroeg er verder niet naar. Hij bleef voor de verandering weg van psychologisering. Liet zich wat meer meevoeren door zijn verwondering over haar beweringen, in plaats van te vissen naar achterliggende motivaties. Daardoor waren er dit keer minder pijnlijke situaties dan de vorige keren, maar het werd ook een stuk saaier. (Het is ook nooit goed).

Fragmenten die aanleiding gaven om een beetje te praten over de schoonheid en de troost, waren er bijna niet. Er was een fragment waarin operazangeres Elizabeth Schwarzkopf een masterclass gaf aan een jongere sopraan. Maar dat was voor Maier aanleiding om te praten over perfectie en de noodzaak om streng te zijn. Verder was kunstfluiter Johan Visser aanwezig in de studio om een liedje te fluiten. Maier wilde hem laten zien omdat het kunstfluiten (het fluiten van liedjes op je vingers) een kleinkunstvorm was die met uitsterven bedreigd was. Na het horen van het lied leek mij dat meer dan terecht.

De avond eindigde met een lied van Udo Jurgens, die een boodschap zong voor de kinderen van de toekomst. Dat ze over duizend jaar wel zullen lachen over de problemen die we nu hebben.

Als we er niet aangaan met z’n allen, hoop ik het nog mee te maken.

  1. 1

    Dit wordt 1 van de grootste discussies van onze tijd. Aan de ene kant kunnen we een leven lang gezond en gelukkig blijven doorgaan. Aan de andere kant opent dit de deur naar invloedrijke mannekes die maar niet willen vergaan. Ik ben nog niet zo heel erg comfortabel met dat idee.

  2. 2

    Andrea Maier speculeert meer dan de wetenschap toestaat. Het grootste deel van haar verhaal gaat over wat de wetenschap nog gaat ontdekken. Het is zonder twijfel boeiend onderzoek waar ze aan werkt. Maar voorlopig schept ze vooral verwachtingen en ze scoort daarmee hoger in de media dan onder haar collega-wetenschappers en doktoren.

  3. 3

    Volgens Udo Jürgens begint het leven pas met 66, maar verder dan 80 is hij niet gekomen. Misschien legt Rutte volgende week even uit of dat zo mag blijven.

    Terug naar Maier. Die deed mij al heel snel denken aan het beeld dat over Werner von Braun heerst: een vakidioot voor wie alleen het eigen vakgebied telt en of men daarvoor met de grootste schurken in zee moet of dat er ethische componenten (de HeLa-cellen) aan de alzo verworven of te verwerven kennis zitten, dat boeit niet. Maier neemt nog net ter kennisgeving aan dat er maatschappelijke consequenties zijn, maar ze leeft volledig voor haar onderzoek en het water loopt haar daarbij een hele uitzending lang letterlijk in de mond*. Haar enige drijfveer is haar eigen kennisverwerving; dat ze op een nonneninternaat de tijd van haar leven had, zegt genoeg. Maar wat nu zo triest is, is dat ze haar oma, moeder en tante en ook haar vader er niet mee terug krijgt. Dat gegeven valt helaas niet weg te lachen.
    Dat ze in deze uitzending vrij eendimensionaal overkomt, wordt door haar filmkeuze onderstreept. Een lineaire romantische feelgoodvertelling waarbij menig historicus zal fronsen, maar aan het einde krijgen ze elkaar. De film was in Duitsland een kassucces.

    *Voor iemand die misofoon is moet deze uitzending daardoor een marteling zijn geweest, en bij deze doe ik de bede aan de VPRO om alsjeblieft te stoppen met die modieuze wratten op een stokje en weer gewoon een microfoon op tafel te zetten of aan de kleding te klemmen, zodat al die storende nasale en orale bijgeluiden op de achtergrond blijven.

  4. 5

    @1

    En het is een discussie van niks. Mensen behoren af te takelen en dood te gaan. Wat nou “ouderdom is een ziekte”? Dat is slap gezwets. Zelfs als we het leven met nog eens 20 jaar oprekken, dan zal ouderdom met gebreken komen.

  5. 7

    Zelfs als we het leven met nog eens 20 jaar oprekken, dan zal ouderdom met gebreken komen.

    @5 Je verraadt hiermee dat je het programma niet hebt gezien, Maiers argumentatie niet hebt vernomen (laat staan op je in hebt laten werken), en dus totaal geen sjoege hebt over waar je het over hebt.

    Maar je hebt je oordeeltje al wel meteen weer klaar. Wat zegt dat over jou dan?

    Het gaat namelijk niet enkel over het leven oprekken, maar het gaat erover – tot op cellulair niveau – het verouderingsproces te vertragen en in sommige gevallen zelfs terug te draaien. Bij muizen kunnen ze dat al: muizen van drie jaar oud lichamelijk twee jaar jonger maken. Die worden kwieker, fitter, lossen problemen ook sneller op.

    Ooit was de gemiddelde leeftijd veertig jaar. Dat was nou eenmaal zo. Als je niet was opgebrand met veertig door zware arbeid, dan liep je wel een enge ziekte op. Inmiddels is die gemiddelde leeftijd opgerekt tot gemiddeld tachtig jaar. En een 70-jarig vandaag is geen bejaarde meer, maar vaak nog vrij kwiek.

    Dat kun je dus steeds verder oprekken, en, zegt Maier, theoretisch is het mogelijk zo aan het lichaam te sleutelen, dat je niet eerst gaat kwakkelen en langzaam achteruit gaat, maar dat het zaakje in een keer in elkaar stort, dus dat je pats!, boem!, dood bent. Daar had ze een technisch verhaal bij dat ik niet helemaal volgde, maar dat zet dus al met al een paar dikke strepen door jouw vooroordelen.

    Je kunt ook gewoon je oordeeltjes voor je houden en jezelf eerst informeren, natuurlijk.

  6. 8

    @7:

    Ooit was de gemiddelde leeftijd veertig jaar. Dat was nou eenmaal zo.

    Wat Maier er niet bij vertelde, was dat die dip tijdens de industriële revolutie door de erbarmelijke leefomstandigheden van het lompenproletariaat kwam. In de middeleeuwen was het echt niet zo heel uitzonderlijk dat iemand de tachtig haalde als we nu vaak denken.

  7. 9

    @7, @8: Of ze het heeft genoemd of niet heb ik niet meegekregen. Maar levensverwachting in de populatie heeft ook alles met kindersterfte te maken. Door de eeuwen heen zijn er natuurlijk altijd wel mensen geweest die 70, 80 jaar en ouder werden. Maar al die bejaarden hadden vrijwel zeker broertjes en zusjes gehad die hun eerste verjaardag niet wisten te halen. Dat is op dit moment in de ontwikkelde landen niet zo’n probleem meer.

    Ik geloof trouwens best dat het mogelijk is wat mevrouw Maier wil, iedereen 130. Of ik dat wenselijk zou vinden, daar ben ik nog niet uit.

  8. 10

    @9: wat uitzonderingen daargelaten gun ik het gros van de mensheid een lang gelukkig leven. En een pats-boem dood ipv dat jarenlange uitsmeren in een bejaardehuis lijkt me al helemaal te gek.

  9. 12

    @8

    Interessanter zou zijn of die middeleeuwse tachtiger vergelijkbaar zijn met tachtigers anno nu. Dat de loodgieter en de dokter er wat jaren bij hebben gegeven staat buiten kijf. Maar zijn we er ook wat mee opgeschoten?

  10. 13

    Hm, toch wat zuur commentaar.
    Ik vond de professor veel vertellen, vond haar monterheid wel verteerbaar, het verhaal over haar vader en de wijze waarop ze was opgevoed buitengewoon interessant.
    Schieten we op met langer leven? Kloppen de cijfers? Ik denk dat het wel prettig is in elk geval. Ik heb een vak, waar ik mijn leven lang veel te druk voor was, maar nu kom ik er aan toe. Dat is wat mij betreft de waarde van langer leven.
    Of is dat de waarde van een onvoorwaardelijk basis inkomen? Zo kun je het ook zien. Ik geef de kritiek wel toe dat er veel impliciet bleef. Maar als je iets welwillender kijkt en je intellectueel mee laat slepen, leverde het een spannende avond op.

  11. 15

    @3:
    Betreffende je laatste alinea:
    Men kan natuurlijk ook gewoon naar populistische “hap-snap-programmaatjes” als Dwdd of Pauw kijken.
    N.B.
    Voor mensen met misofonie is kijken zonder geluid, maar met teletekst 888 (ondertitels) wel handig.
    ;-)

  12. 18

    In discussies over het zeer lang uitstellen van de dood lijkt het mij goed om rekening te houden met het principe van what you see is all there is. Het idee van een eeuwig (of zeer lang) aards leven is ons vreemd. Daardoor alleen zijn we naar mijn idee vooral geneigd om argumenten te verzinnen tegen een dergelijk lang aards leven. Bijvoorbeeld dat het ‘tegennatuurlijk’ is (@5 en soort van @8, een drogreden), waardoor onze grondhouding tegen dit idee in basis negatief is, wat zich ook uit in deze discussie met @13 en @10 als enige die echt openlijk positief zijn over dit idee. Ik wil hier niet beweren dat er geen argumenten te verzinnen om het idee verder kritisch te beschouwen, maar volgens mij zijn geen van die argumenten in staat om het idee te verwerpen. Het geeft vooral aan waar we als mensheid nog grote stappen moeten maken (zoals druk op natuurlijke hulpbronnen). Ik zie geen enkel ethisch/moreel bezwaar tegen het oud worden van mensen an sich. Sterker nog, ethisch gezien lijkt het mij alleen maar goed om in ieder geval de optie te hebben om zo lang je wilt door te leven.

  13. 19

    @14 @16: Milieuvervuiling is sowieso slecht, daar heb je geen overbevolking voor nodig. Ook nu zullen we als mensheid anders met onze natuurlijke hulpbronnen om moeten gaan. Uiteindelijk volledig cradle2cradle. Als je heel oud wordt worden je zelf geconfronteerd met de gevolgen van ons overconsumeren nu. Dat lijkt mij een goede reden om er ook echt eens iets aan te gaan doen.

    Daarnaast voortbordurend op het idee van Bolke: wie zegt dat we nog kinderen moeten krijgen als we heel veel ouder worden? Met het stoppen van veroudering kan ook dat idee op de schop: de noodzaak om als vrouw voor je 30ste aan kinderen te moeten beginnen valt bijvoorbeeld weg (dat is dan nog een fijne boost voor de emancipatie). Je zou kunnen stellen dat mensen nou eenmaal graag kinderen willen krijgen, maar dat is geen gouden regel zo kent Japan bijvoorbeeld al sinds 2007 een bevolkingsafname. Ik ben me ervan bewust dat Japan een uitzondering is, maar wat het land ook uitzonderlijk maakt is dat mensen daar ook relatief heel oud worden.

  14. 20

    @19: In Japan verwestert in elk geval het dieet van de jeugd in rap tempo, en daarmee ook hun levensverwachting. De jongeren van nu zullen al niet meer zo oud worden als de hoogbejaarden van nu. Althans als er verder niets verandert.

  15. 23

    @21: Er spelen in Japan ook een hele rits sociale factoren mee. Bijvoorbeeld dat veel jonge vrouwen er voor passen om volgens de traditie hun schoonouders tot hun dood te verzorgen. Dan maar geen vent. En dus ook geen kinderen.
    Een verschijnsel heeft niet noodzakelijkerwijs maar één oorzaak.

  16. 24

    @22: Nee, maar dat is ook niet per se nodig. Je kan ook nu al eitjes weghalen op jongere leeftijd om die later te bevruchten. Daarnaast hoeft de wetenschap op dat vlak ook niet stil te staan. Op het moment dat we 1000 worden lijkt het me dat er wel enig incentive is om ook hier versnelling in het onderzoek te realiseren.

  17. 25

    @23: ik zeg nergens dat het maar een oorzaak heeft. Samenlevingen zijn complex.
    Je kan er vanuit gaan dat 1000 jaar worden de samenleving op vele wijzen veranderd. Wat ik wil aangeven is dat die veranderingen niet allemaal leiden tot bevolkingsgroei. Juist dat is een simplificatie. Het zou ook heel goed tot een sterke bevolkingsafname kunnen leiden.

  18. 26

    @18

    Ik zie geen enkel ethisch/moreel bezwaar tegen het oud worden van mensen an sich.

    Er zijn ook geen morele bezwaren. Maar het is wel een egoïstisch uitgangspunt om maar steeds ouder te willen worden. De mensheid vernieuwt/verjongt zich dmv sterfte en geboorte. Een natuurlijk proces. Dit wordt al enigszins doorkruist in de westerse samenleving door de tegelijkertijd optredende vergrijzing en ontgroening. Deze ontsporing dienen we niet uit te breiden.

    Daarnaast zijn er allerlei consequenties zoals de al genoemde milieuvervuiling. Maar ook ligt er de vraag wie dat oud worden gaat bekostigen. Als we 130! worden, dan betekent dat vele jaren AOW/pensioen extra. Laten we dan de mensen doorwerken tot hun honderdste? En mensen die geen 130 willen worden, hebben die dan het nakijken?

    Ik zie een zinloze jacht op extra levensjaren. Terwijl de discussie er meer over zou moeten gaan of alles wat medisch mogelijk is ook toegepast zou moeten worden.

  19. 27

    @26: … een natuurlijk proces. Dat is een zelfde soort drogreden als ik in @18 benoem. Hoezo is dit een ontsporing?
    Over de AOW: Andrea Maijer geeft aan dat het onderzoek zich erop richt om veroudering tegen te gaan en zelfs terug te draaien. In het extreme 1000 jaar voorbeeld gaan mensen dood door ongelukken en niet meer door ouderdom. Dat betekend dus dat je gewoon langer door kunt werken.
    Wat is er zinloos aan het verlengen van een leven zolang dit een verlenging in gezonde levensjaren is? Dat lijkt me alleen maar wenselijk en goed. Voor zover ik het tot nu toe bekeken heb is dat waar mevrouw Maijer naar streeft.

    Als laatste lijk je (mijn interpretatie) met dat uitroepteken achter de 130 aan te willen geven hoe bizar je het vindt. Wat mij weer doet vermoeden dat dat een “what you see is all there is” reactie is.

  20. 28

    @27

    Ik vind 130 bizar, dat zie je goed. Om over 1000 maar te zwijgen. Het is een natuurlijke cyclus om zo rond je 70e 80e te sterven.
    Het oude maakt overal plaats voor het nieuwe, maar de mens wil daar weer aan ontsnappen. Het staat me alleen gevoelsmatig al tegen. Het leven zoals dat nu is qua levensduur is goed. Je kan een beroep leren. Misschien nog een keer switchen van beroep. Je kan kinderen krijgen en gelukkig kan dat na je 40e nagenoeg niet meer. (als vrouw dan) Je kan nog je kleinkinderen mee maken. En dan is het mooi geweest.

    Juist in de sterfelijkheid (op de juiste tijd) ligt de charme van het leven. Wat zou een middeleeuwer met onze samenleving aan moeten? En wat moeten wij als samenleving met al dat antiek? Juist jonge mensen houden dynamiek in de samenleving. Men kan onsterfelijkheid uit vinden ooit. Mag ik bedanken?

    Daarnaast heb je het over gezonde levensjaren. Maar we zijn nu al niet in staat om met veel (autoimmuun) ziektes om te gaan. Ook op jonge leeftijd. Dat lijken mij belangrijkere zaken dan oud worden.

  21. 29

    Ik vind 130 bizar, dat zie je goed. Om over 1000 maar te zwijgen. Het is een natuurlijke cyclus om zo rond je 70e 80e te sterven.

    @28 Het is ook volstrekt natuurlijk om in het kraambed te sterven, of twaalf kinderen te krijgen waarvan er vier of meer sterven aan de tyfus, pokken en tering.

    Dat is dus de naturalistische drogreden: dat iets volgens de natuur zo gaat, wil nog niet zeggen dat het daarmee ook ideaal, goed of wenselijk is.

    Wat zou een middeleeuwer met onze samenleving aan moeten?

    En wat zou iemand die is geboren in 1937, dus voor er überhaupt televisie en koelkast was, je telefoneerde via een centrale (als je al telefoon had) en je loon wekelijks kreeg uitbetaald in een loonzakje moeten in een (digitale) samenleving waarin via satellietverbinding gecommuniceerd wordt op mobieltjes, de vaatwasser de afwas doet, je kant en klaar maaltijden in de magnetron maakt, en je bankzaken afhandelt van achter je computer?

    Nou, die groeien met de ontwikkeling mee; en het leuke is: hoe kwieker men is, hoe makkelijker dat gaat! Maar er is geen generatie die zoveel en zulke snelle technologische ontwikkelingen hebben meegemaakt dan die van onze ouders.

    Zelfs voor mijn generatie (rond de veertig) is de opkomst van de PC in de jaren negentig een revolutie geweest. Ik heb nog leren typen op een elektronische typmachine. Een tante van me had een commodore 64, daar mocht ik af en toe mee experimenteren, beetje BASIC programmeren. Maar het bleef een exotisch en wonderlijk ding. Nu is de PC niet meer weg te denken uit ons bestaan; en is de smartphone en tablet er nog bij gekomen.

    Vroeger trouwende men in de tienertijd, zette een aantal kinderen op de wereld, en werd men veertig tot zestig. Tegenwoordig heb je vaders die na hun veerstigste pas een kind op de wereld zetten en dan als vijftiger met ze gaan voetballen.

    Je blijft maar steken in de notie dat je je er niks bij kunt voorstellen dat het leven nog eens vijftig jaar wordt opgerekt (niet in één keer natuurlijk, dat gaat geleidelijk, zoals ook de huidige levensverwachting geleidelijk aan steeds hoger is geworden); en dat dit onbekend en eng en gevaarlijk is. Waar gaat het allemaal naar toe?

    Nou, waarschijnlijk naar een toekomst waarin we genetisch en bionisch kunnen sleutelen aan onszelf en ons nageslacht. Mensen lopen al rond met pacemakers en kunstharten. Er zullen net als nu de haves en de have nots zijn. Degenen die dat kunnen betalen en degenen die in pauperdom leven.

    Maar uiteindelijk heeft technologie de neiging steeds goedkoper te worden. Flatscreen-TV’s worden steeds goedkoper, evenals mobieltjes. Zelfs in de Afrikaanse steden loopt iedereen met een mobieltje. Dat is dan zogenaamd de Derde Wereld.

    Persoonlijk ben ik een pessimist, een somberaar en een piekeraar. Voor mij hoeft dat eeuwige leven niet zo. Leven is een Sisyphusarbeid, zoals Camus dat fraai omschreef (en hoezo moeten we ons Sisyphus voorstellen als zijnde gelukkig?).

    Maar als anderen gezond 130 of 200 of 500 willen worden, wie zijn wij om daarover met ons vingertje te zwaaien? ‘Ho! Pas op, mensen! Kijk toch uit!’ En zou het gewicht in de schaal leggen?

  22. 30

    @Prediker

    Ooit was de gemiddelde leeftijd veertig jaar. Dat was nou eenmaal zo.

    Nog even hierover: dat gemiddelde werd wel omlaag gehaald door de kindersterfte. De levensverwachting bij geboorte was laag, ja. Was je eenmaal volwassen, dan had je ook een goede kans om 60 te worden. Zie ook hier en hier

  23. 31

    Wanneer we in goede geestelijke gezondheid aanzienlijk ouder worden, heeft het wel het voordeel dat het geheugen van een generatie ook langer meegaat. En dan maken we hopelijk de fouten van tachtig jaar eerder niet opnieuw, maar aanzienlijk later. Misschien is dat winst.