Recensie: Unsere Mütter, unsere Väter

RECENSIE - Een oorlogsfilm die veel wil, heel veel, maar noch als drama noch als tijdsbeeld veel klaarspeelt.

Laatst zag ik Unsere Mütter, unsere Väter, een oorlogsfilm in drie delen die in maart voor het eerst op de Duitse televisie verscheen. De film volgt de belevenissen van vijf jonge Duitsers tussen 1941 en 1945, aan en achter het front.

Eén ding is zeker: de dames en heren van de ZDF die aan deze film werkten, hebben goed naar Soldaat van Oranje gekeken. De vijf vrienden die door de oorlog uit elkaar gedreven worden, de groepsfoto aan het begin, Greta die haar Joodse vriend Viktor probeert te redden door aan te pappen met een SS-officier – het komt allemaal erg bekend voor. Alleen de James Bond-glamour ontbreekt (godzijdank).

Maar is het wat moois geworden, het verhaal van Wilhelm, Friedhelm, Greta, Viktor en Charlotte? Nou nee. Het gaat eigenlijk al mis als ze opgevoerd worden. De introductie wordt in een paar minuten afgewerkt. Wilhelm vertelt ons in een voice-over hoe zijn vrienden heten en wat ze doen, en daar moeten we het dan mee doen. In een film van vierenhalf uur zou je verwachten dat er wat meer tijd zou worden ingeruimd om de belangrijkste personages neer te zetten.

Iets soortgelijks zien we bij de relatie van de broers Wilhelm en Friedhelm met hun vader. Die is op z’n zachtst gezegd problematisch: Wilhelm is duidelijk de favoriet, terwijl Friedhelm alleen van zijn moeder liefde kan verwachten. Psychologisch en dramatisch belangrijk, zou je zeggen, maar er worden in de hele film misschien drie zinnen aan besteed.

Veel stilte

De Duitsers zijn sowieso een volk van weinig woorden, zou je na het zien van deze film denken. Om de haverklap stelt iemand een vraag die slechts met een lang en betekenisvol zwijgen wordt beantwoord. Op zich is daar niet zoveel mis mee; zorgvuldig toegepast kan zoiets veel dramatisch effect hebben. Maar Unsere Mütter, unsere Väter gebruikt het “zwijgende antwoord” zo vaak dat het alle kracht verliest. Het wordt eerder hinderlijk, bijna komisch.

De structuur helpt ook al niet. De vijf vrienden bewandelen hele verschillende paden, dus wordt er voortdurend gewisseld tussen verschillende plaatsen van handeling: het Russische front (Wilhelm en Friedhelm), het veldhospitaal daar vlak achter (Charlotte), Berlijn (Greta) en het Poolse platteland (Viktor). Vooral de overschakeling naar Berlijn gaat erg mechanisch, met steeds dezelfde paardenkar die voor hetzelfde café langsrijdt. Na drie of vier keer krijgt het iets van een beambte die verveeld een schakelaar overhaalt, in plaats van een kunstenaar die een aangrijpend verhaal probeert te vertellen.

 

Grootste probleem

Het grootste probleem met deze continu “roulerende” structuur is echter dat het verhaal er heel fragmentarisch van wordt. We krijgen steeds een korte scène uit een van de verhaallijnen te zien, en daarna schakelen we gauw weer over naar iemand anders. Daardoor blijft de gehaaste sfeer van de inleiding vrijwel de hele film hangen. En waarom springen we opeens van eind 1941 naar voorjaar 1943? Alsof er in 1942 niets gebeurde. Uiteindelijk komt de dood van sommige personages nogal uit de lucht vallen, en krijgen de overlevenden een wel heel onbevredigend einde. Over hoe het nou afloopt met de wederzijdse, lang onuitgesproken liefde tussen Wilhelm en Charlotte wordt helemaal niets gezegd, wat de vraag oproept waarom ze dat element er überhaupt in hebben gestopt.

Kortom, Unsere Mütter, unsere Väter wil teveel in te weinig tijd. Het zou allemaal langer moeten, dieper. Als serie van tien, twintig afleveringen zou het een stuk beter hebben gewerkt. Maar dat durfde de ZDF kennelijk niet aan.

Laster

Maar, zullen sommigen nu zeggen, wat geeft het dat deze film als drama aan alle kanten rammelt? Het gaat om het tijdsbeeld, om hoe het was in de oorlog. Over dit aspect van de film is in Polen een heftige controverse losgebarsten. Want nadat Viktor uit een trein naar Auschwitz ontsnapt, komt hij terecht bij de Poolse Binnenlandse Strijdkrachten. Hij moet zijn Joods-zijn verborgen houden, want deze verzetsstrijders doen wat antisemitisme betreft niet voor de Waffen-SS onder. Laster, riepen Poolse historici, zo antisemitisch was het Poolse verzet helemaal niet. Hartverwarmende verhalen over Polen die Joodse onderduikers hielpen, vlogen over tafel. De waarheid zal ergens in het midden liggen, maar het eenzijdige beeld van de Poolse ondergrondse is de ZDF wel kwalijk te nemen. Dit soort generalisaties zijn nog een gevolg van het “teveel in te weinig tijd”-probleem.

Als klap op de vuurpijl kwam het Poolse tijdschrift Uważam Rze met een omslag waarop Angela Merkel als kampgevangene stond afgebeeld. “Geschiedvervalsing: Hoe de Duitsers zichzelf als slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog afschilderen,” luidde de kop. De Duitse en internationale media spraken er schande van, maar ergens heeft Uważam Rze wel een punt.

De hoofdpersonen zijn slachtoffers, of daders tegen wil en dank. Ze worden hulpeloos heen en weer geslingerd op de woelige baren van de geschiedenis. Goed, we krijgen wel een echte nazi te zien, maar dat is een ééndimensionale schurk in een bijrol. Waar zijn de miljoenen Duitsers die het hele walgelijke systeem enthousiast draaiende hielden, die de Joden liever vandaag dan morgen weg wilden hebben, die heilig geloofden in hun Führer en hun Endsieg? Wat waren hun beweegredenen, hoe dachten ze? Je wordt er niks wijzer over. Dit is voor sommige Duitse historici een flinke steen des aanstoots.

Zelf mis ik ook nog iets belangrijks: het burgerleven. Hoe verging het de Duitsers die níet in het leger, bij het verzet of in de gevangenis zaten? Wat voor invloed hadden de oorlog en de dictatuur op het dagelijks leven in Berlijn, Hamburg, Dortmund of Stuttgart? In een film die pretendeert te laten zien hoe het was om Duitser te zijn in de Tweede Wereldoorlog, zou je verwachten dat dat soort vragen beantwoord worden. Maar nee hoor, niets van dat al.

Het is een interessant idee, Unsere Mütter, unsere Väter. En in de vorm van een langere serie, met meer tijd om bepaalde elementen verder uit te werken en om meer aspecten van de oorlog aan bod te laten komen, zou het iets heel erg moois kunnen zijn geworden. Maar daar is niet voor gekozen en daardoor is het project, om met Angela Merkel te spreken, gescheitert, völlig gescheitert.

  1. 2

    ” Laster, riepen Poolse historici, zo antisemitisch was het Poolse verzet helemaal niet ”

    Ik las o.a. de twee volgende boeken, die al dan niet helaas het Poolse antisemitisme bevestigen, overigens waren ook Russen en Oekraïners niet erg joodsgezind, maar wat nog veel erger is, tenminste zo zal dat worden gezien, is dat aangetoond wordt dat Hitler Duitsland Rusland aanviel terwijl het Russische leger opgesteld stond voor de aanval op Duitsland.
    Zo gaat er weer een wereldbeeld ondersteboven.

    Musial baseert z’n boeken op vooral Russische archieven, die een tijdlang toegankelijk waren, nu al niet meer, ik neem aan dat de Russen zijn geschrokken.
    Putin riep net dat voor de kunst gestolen in Duitsland was betaald met Russisch bloed, maar als Hitler een verdedigingsoorlog voerde moet hij het spul teruggeven.
    Verder is het instituut waaraan Musial verbonden is een Pools-joods instituut.

    Dan nog even over de Duitse wandaden, de Russische vind je in het derde genoemde boek.
    Aardig is dat in dat boek vele aan de Duitsers toegeschreven wandaden op Russische konto komen, misschien was Katyn toch niet zo bijzonder.

    De Zaya’s was een VN mensenrechten deskundige.

    Bogdan Musial, ‘Kampfplatz Deutschland, Stalins Kriegspläne gegen den Westen’, Berlin 2008

    Bogdan Musial, ´Sowjetische Partisanen 1941 – 1944, Mythos und Wirklichkeit’, Paderborn 2009

    Alfred M. de Zayas, ´Die Wehrmacht-Untersuchungsstelle, Dokumentation allierter Kriegsverbrechen im Zweiten Weltkrieg’ , 1979, 2001, München

    ” Waar zijn de miljoenen Duitsers die het hele walgelijke systeem enthousiast draaiende hielden, die de Joden liever vandaag dan morgen weg wilden hebben, die heilig geloofden in hun Führer en hun Endsieg? ”

    Propaganda van de ergste soort, Willige Helfer onzin.

  2. 4

    Deze recensie doet geen recht aan de serie. ‘Waar zijn de miljoenen Duitsers die het hele walgelijke systeem enthousiast draaiende hielden, die de Joden liever vandaag dan morgen weg wilden hebben, die heilig geloofden in hun Führer en hun Endsieg?’ Als je deze personen niet hebt opgemerkt in de serie heb je niet goed gekeken. Talloze Duitsers komen er zeer bekaaid vanaf, wat me een realistisch beeld lijkt. Bovendien gaat de serie in hoofdzaak over vijf jongeren die min of meer actief deelnemen aan de oorlog, ieder op een eigen manier. Dan kan je wel willen dat de gewone burgers in beeld worden gebracht, maar als dit minder gebeurt doet dit geen afbreuk aan de inhoud. Dat is dus geen argument te noemen.
    nb. De nuance dat sommige Poolse verzetstrijders niet van antisemitisme gespeend waren geeft een eerlijker beeld dan ze slechts simplistisch als verzetshelden van onbesproken gedrag te bestempelen. Dus dit de ZDF kwalijk nemen lijkt me onzin. Trouwens, de Poolse vriendin van Victor die ook in het verzet terechtkomt is bijvoorbeeld niet antisemitisch, dus zo evenwichtig zijn ze ‘bij de ZDF’ dan ook wel weer. Deze recensie zegt meer over de verwachtingen van Camiel van Altenborg, dan dat het een eerlijke beoordeling van de film is.

  3. 5

    Sorry, maar deze recensie is waardeloos. De auteur is duidelijk niet gespeend van enige kennis over de oorlog, noch over hoe de Duitse maatschappij heden ten dagen in elkaar zit. De serie gaat over hoe gewone, jonge Duitsers de oorlog beleefden. Waarom ze deden wat ze deden en welke invloed dit op hen had. Dat dit een ‘baanbrekend’ perspectief is dat voor veel (negatieve maar vooral positieve) deining zorgt, zegt veel. En dan gaat het nog ‘maar’ om een 3-delige serie. Een programma met 10 of 20 afleveringen zoals wordt gesuggereerd is (of was, ik vermoed dat deze serie enige deuren opent) pure fictie in Duitsland. De kracht van de serie is dat het dingen laat zien die vrij zelden het grote doek halen en dat allemaal in een zeer menselijk kader (het waren nu eenmaal gewone mensen als wij allemaal). Je bekijkt de serie vanuit een veel te filmtechnisch oogpunt en mist zo de belangrijke nuances, zelfs de kern zou ik durven zeggen.