Privacyschending is geen science-fiction

GeenCommentaar heeft ruimte voor gastloggers. Vandaag voor Aukje van Roessel, die het onderstaande stuk eerder schreef voor de Groene Amsterdammer.

Privacy? (Foto: Flickr/armcurl)Nederlanders komen niet in opstand als overheden en bedrijven het recht op respect voor het privé-leven afbreken. Het is te abstract en overkomt altijd ?de ander?. Totdat een gewone, blanke Nederlander aan de beurt is. Dan pas schrikken we ons rot, te laat.

STEL U VOOR. Uw zoon gaat naar school, hij kan alleen het schoolgebouw binnen als na een irisscan daarvoor toestemming is gegeven. Gemakshalve wordt via die scan meteen vastgesteld of uw zoon die dag last heeft van agressieve gevoelens en medicijnen moet slikken om te voorkomen dat hij doorslaat. Of u loopt over straat, er stopt een politiewagen en de u onbekende agent spreekt u onmiddellijk aan met uw naam, omdat hij dit dankzij een chip op uw identificatiekaart al wist nog voordat u de auto zag aankomen. Of u reist via de Verenigde Staten naar Canada, maar u wordt gearresteerd, omdat uw naam voorkomt op een lijst van verdachte personen waarvan u geen idee had dat u daar op stond, laat staan waarom, maar u wordt onder zware politiebegeleiding naar een land gestuurd waar ze zacht gezegd minder vriendelijk met gevangenen omgaan.

Sciencefiction?
Doe dit niet te snel af als sciencefiction of bangmakerij. Het laatste is waar gebeurd. Een Canadees verdween na een tussenstop in de Verenigde Staten in een cel in Syrië, zonder dat zijn naasten wisten waar hij was. Hij werd gemarteld, maar is uiteindelijk door de Canadese overheid vrijgesproken van welke band met terroristen dan ook. De twee eerste scènes zijn verzonnen, en dus nog geen alledaagse praktijk, maar wel al technisch mogelijk. Waarom winden zo weinig mensen in Nederland zich op over dit soort ontwikkelingen? Vinden wij het misschien, in tegenstelling tot veel Duitsers, Britten en Amerikanen, geen schending van ons recht op respect voor ons privé-leven, familie- en gezinsleven, onze woning en correspondentie (artikel 8.1 Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden)? Realiseren we ons mogelijk niet wat er langzaam, maar steeds sneller aan het gebeuren is? Of zijn we ervan overtuigd dat de uitzonderingen op dit recht, zoals vastgelegd in artikel 8.2 van dat verdrag, belangrijker zijn en laten we het allemaal gebeuren omdat het voor onze veiligheid, onze gezondheid en ons economisch welzijn is?

De Universiteit van Tilburg bracht in 2005 een rapport uit over veiligheid en privacy, waarin twee toekomstscenario?s voor 2030 worden beschreven. Het voorbeeld van de scholier en de irisscan komt uit dit rapport. Het Rathenau Instituut publiceerde vorig jaar, mede op basis van het Tilburgse onderzoek, een studie met de titel Van privacyparadijs tot controlestaat? Het voorbeeld van de agent die iemand aanspreekt vanwege een chip die de identiteit prijsgeeft, is verzonnen op basis van deze studie.

Wat zich na lezing van beide rapporten onherroepelijk opdringt, is de gedachte dat het voor een leek niet meer te volgen is wat er technisch allemaal mogelijk is. Ontwikkelingen op het gebied van de biomedische wetenschap, de bio- en informaticatechnologie buitelen over elkaar heen en versterken elkaar bovendien nog eens. Een mens kan zich niet druk maken over iets wat hij niet weet of zich niet voor kan stellen. Dit zou een verklaring kunnen zijn voor de Nederlandse gelatenheid, ware het niet dat al die ontwikkelingen voor onze gemiddelde Oosterburen ook moeilijk te bevatten zijn.

De Duitsers herinneren zich echter de Tweede Wereldoorlog en weten dat een staat misbruik kan maken van zijn macht als er politici aan het roer komen die het niet zo nauw nemen met de grondrechten van hun burgers. Nederlanders zouden vanwege diezelfde oorlog ook behoren te weten hoe fout het kan gaan als keurig gerangschikte gegevens van de burgerlijke stand ineens voor een totaal ander doel worden gebruikt. Zou dit besef alleen nog leven bij de ouderen die de oorlog hebben meegemaakt, bij mensen die inmiddels niet meer actief zijn als politicus, ambtenaar, jurist of activist, en onvoldoende zijn doorgegeven aan jongere generaties?

Het gebrek aan overzicht opgerekt
Naast het gebrek aan inzicht in technische mogelijkheden speelt ook het gebrek aan overzicht van wat de staat wettelijk allemaal mag een rol bij de Nederlandse gelatenheid. De studie van het Rathenau Instituut laat zien hoe bevoegdheden voor politie en inlichtingendiensten beetje bij beetje zijn ingevoerd en opgerekt. Eerst mocht alleen op vrijwillige basis bloed worden afgenomen voor DNA-onderzoek bij een verdachte. Daarna werd dat verplicht maar moest het nog wel via de rechter, maar alleen als het om het oplossen van een zwaar misdrijf ging. Vervolgens ging het ook gelden voor minder zware misdrijven, waarbij de bloedafname tevens niet meer via de rechter hoefde te worden geregeld. Inmiddels mag DNA ? gevonden op de plaats delict ? ook gebruikt worden voor een misdadigersprofiel, oftewel voor het opsporen van verdachten. Elke stap op zich lijkt misschien een kleine, maar met veel kleine stapjes kun je op grote afstand komen te staan van wat de Nederlanders in het privacyparadijs nog aanvaardbaar vonden.

Het is een taak van de politici om dit soort ontwikkelingen nauwlettend in de gaten te houden. Mogelijk lijden zij aan hetzelfde gebrek aan overzicht van wat technisch allemaal mogelijk is en wettelijk allemaal mag. Als dat zo is, dan doen zij hun werk niet goed. Politici behoren zich de vraag te stellen of elk speeltje waar politie, fiscus of veiligheidsdiensten mee aan de gang willen wel nodig is, hoe dat in het grote geheel past en, vooral, of het het doel dient.

Maar waarschijnlijk maken veel politici zich drukker om het vangen van boeven en terroristen en vinden zij daarom het grondrecht dat de staat ons privé-leven ongemoeid moet laten minder belangrijk. Veiligheid is de kreet waarvoor dat recht moet wijken. Met retorische trucs, net zoals in het gewraakte onderwijsvernieuwingsdebat, wordt iemand de mond gesnoerd die in een debat pleit voor een ander evenwicht tussen het recht op een privé-leven en de behoefte aan veiligheid. ?Heb je soms iets te verbergen?? Maar dat argument draait de zaken om. Het maakt van de uitzonderingen die artikel 8 de staat de mogelijkheden biedt om de burger uit te plotten of na te pluizen de regel. Zo wordt een elementair grondrecht aangetast.

Politici verwijzen graag naar 11 september 2001, de terroristische aanslagen in de Verenigde Staten, als reden voor de ruimere bevoegdheden. Maar het rapport van het Rathenau Instituut laat zien dat die verruiming van bevoegdheden van fiscus, politie en inlichtingendiensten toen al lang gaande was. Zo schrijven de opstellers dat de beëindiging van de Koude Oorlog een rol speelde, omdat de inlichtingendiensten toen een nieuw werkterrein zochten. Dat hebben ze eerst gevonden in de bestrijding van de zware criminaliteit, begin deze eeuw kwam daar het terrorisme bij.

De paradox van de veiligheid
Er zit iets paradoxaals in het telkens benadrukken dat het voor onze eigen veiligheid is dat de staat zo veel van ons mag weten. Dat gaat immers uit van wantrouwen, van het idee dat iedereen wel een crimineel of een terrorist kan zijn. Maar vervolgens moet de burger er maar vanuit gaan dat hij de staat, ofwel de ook maar gewone mensen die die staat vertegenwoordigen, kan vertrouwen. De staat wantrouwt de burger, maar de burger moet de staat vertrouwen.

Ook een opmerking van de Nationale Ombudsman zet aan het denken. Zo zei Alex Brenninkmeijer in een interview in NRC Handelsblad dat de overheid te veel is gericht op targets en meetbare doelen, te veel praat in termen als lik-op-stukbeleid. Die manier van denken maakt van burgers objecten die gewantrouwd moeten worden in plaats van mensen van vlees en bloed die voor het overgrote deel te vertrouwen zijn.

Dat de Nederlander gevoelig is voor het argument dat het voor de eigen veiligheid is, zou volgens D66-partijleider Alexander Pechtold te maken kunnen hebben met angst voor risico?s. Een storm zonder voorafgaande waarschuwing vinden we een schande, onze vakantieplek willen we het liefst via Google Earth al helemaal gespot hebben voordat we boeken, en we vinden het al een avontuur als we in een Hollands bos buiten de paden mogen lopen. D66 is tot nu toe het actiefst in het wijzen op de mate waarin gemorreld wordt aan het grondrecht.

Het Rathenau-rapport brengt indirect nog een oorzaak in beeld voor de Nederlandse gelatenheid. De hoofdcommissarissen hebben, zo blijkt, intensief gepleit voor de verruiming van de bevoegdheden van de politie. In polder-Nederland werkt dat. Kijk naar de scholierenbond en de lesurennorm of naar de vakbond en het ontslagrecht. Maar wie poldert er voor artikel 8 van het Verdrag voor de Rechten van de Mens? Dat artikel heeft geen eigen bond of club die stennis schopt.

Waarom de gemiddelde Nederlander zich veilig acht
Nog een reden voor de Nederlandse gelatenheid is dat ons idee over wat privé is, is veranderd. In een samenleving waarin mensen elkaar op de televisie ten huwelijk vragen, ruzies alleen nog maar kunnen bijleggen als de camera erbij staat of niet schromen hun wanhopige kinderwens met miljoenen anderen te delen, is de idee over wat derden van je privé-leven mogen weten volstrekt anders dan zo?n dertig jaar geleden. Het zijn dan ook de Nederlanders die de meeste van deze televisieformats op de markt hebben gebracht. Die Canadees die gevangen zat was overigens van Syrische afkomst. Zijn telefoongegevens waren waarschijnlijk door de Canadese inlichtingendienst doorgegeven aan de Verenigde Staten.

Denken individuele Nederlanders misschien dat dit hun niet zal overkomen? Omdat onze AIVD dit niet doet? Of omdat het je niet overkomt als je geen moslim bent en je geen wortels hebt in Syrië of een ander ?verdacht? land? Is dat ook een reden dat Nederlanders zich veilig wanen en niet in opstand komen? Totdat het morgen wél een blanke Nederlander overkomt. Liefst een met een gewone baan, met een gewone auto, een gewone partner en heel gewone kinderen. Dan schrikken we ons rot.

  1. 1

    Stel je voor, je wordt verkracht en vermoord door een psychopaat die zijn medicijnen niet innam.

    Dat laatste is gebeurd, en niet één keer. Daarom dus meer privacyschendingen voor mensen met “agressieve gevoelens”.

    Het liefst had ik ook geen flits- en trajectcontroles, want die schenden mijn privacy èn mijn portomonnee.

  2. 2

    Mooie punchline.

    we moeten ons bang laten maken door het samenzweringscomplot van Orwell en ons kiesgedrag daarop aanpassen.

    Je kan ook zeggen dat vertrouwen in onze samenleving is noodzakelijk, controle d.m.v. ons democratisch stelsel ook (daarom hebben we toch verkiezingen? om bij te sturen en gedrag te corrigeren zolang t is wat wij willen). Dit laatste middel wordt hier wel erg makkelijk weggelaten, selectief of calimero?

    Als je wantrouwen in de samenleving bekrachtigd zou iedereen altijd wel (zodra dit eigenbelang dient) zijn medewerking staken omdat de keuzes van de smaneleving jouw niet bevallen (niet belasting afdragen, niet rechts houden, voorrang geven of whatever). DEMOCRATIE IS DE DICTATUUR VAN DE MEERDERHEID. LIFE WITH IT!

    De rechtervleugel heeft t braaf gedaan t.t.v. de UIl e.d. zonder ooit de democratie aan te willen tasten. Nu democratisch de samenleving conservatiever wordt zullen de linkse waty meer moeten inleveren dan hen lief is. Misschien dat je met een goed betoog kan mensen overtuigen dat het niet verstandig is alles te laten controleren. Maar mij bang maken dat mijn eigen democratisch bestel oncontrolleerbaar is en mij zal onderdrukken is geen eerlijke argumentatie…. Het riekt zelfs naar demoniseren.. en dat allemaal om je eigen opinie(!) er doorheen te drukken… Jaja het zal niet de eerste keer zijn dat iemand met een mooi idiealogisch betoog mensen achter zich krijgt om vervolgens wederom uit eigenbelang verder te ontwikkelen. Daarvoor heb ik geen fictie nodig, dat zijn de feiten uit de geschiedenis, (stalin, Mao, Castro, Mugabe). (

    P.S. Dit laatse heet spiegelen =Wederom argumentatie met t aanroepen van angstbeelden om toch maar voor mijn opinie te kiezen, toch wel fout hè als t niet jouw kant op gaat.

    p.p.s. Excuses voord esoms wat denigrerende toon. Maar dit artikel is wel erg fout. Angst is geen goede raadgever (tip: doe daar wat mee)

  3. 3

    @2: Je mist hier toch iets wezelijks. Privacy gaat niet over tegenstelling tussen links en rechts, maar over tot waar de overheid zich mee mag bemoeien. Uiteindelijk is de overheid niets anders dan een contract tussen burgers, om hun gezamenlijke problemen op te lossen.

    Het probleem begint als je die gedachte uit het oog begint te verliezen en de overheid als een authoriteit begint te zien, die zonder meer het recht heeft om (weliswaar eens in de vier jaar gemandateerd door een meederheid van die burgers) zich ook in individuele zaken te mengen. Daar is een overheid helemaal niet voor ontstaan (democratie is niet de dictatuur van de meerderheid)!

    Natuurlijk wordt er erg makkelijk geschermd met een collectief belang (iedereen zou een terrorist kunnen zijn, of een psychopaat), maar zolang we het hebben over kunnen (een risico), hebben we het niet over feiten. Dat is simpelweg onvoldoende basis om onze afspraak over gezamenlijke oplossingen in te laten grijpen op mijn individuele leven, die dingen die niet te maken hebben met die afspraak.

  4. 4

    @2 misschien kun je dan uitleggen – het komt op mij paradoxaal over – hoe “rechts” altijd én minder overheidsbemoeiienis én meer aanpak van tuig, profiteurs en overtreders van wat-dan-ook wil.

    Of is het grote “Ik heb toch niks te verbergen: ze hoeven alleen maar verdachte mensen in de gaten houden”-argument het antwoord? [/sarcasme]

    ”Angst is geen goede raadgever”
    Precies! En als we ons niet door angst laat leiden, waarom zouden we dan alles in de gaten willen (laten) houden?

  5. 5

    Er is een film gemaakt die het laatste voorbeeld als thema heeft.

    De film heet: Rendition.

    Het mooie aan de film is dat je eigenlijk medelijden krijgt met alle partijen in de film ( Op de terroristen na dan ). De beweegredenen van elke groep word duidelijk gemaakt en ondanks dat sommige fout (IMHO) zitten snapte ik wel waarom ze het deden. En dat maakt het nogmaals duidelijk hoe dun de scheidingslijn tussen privacy en veiligheidsbewaking. En beide zijn toch wel noodzakelijk.

  6. 6

    @2: dus om te voorkomen, dat we een Mao, een Castro, een Stalin of een Mugabe aan de macht krijgen, richten we de maatschappij in, zoals zij hem graag zien en in hun eigen land in hebben gericht? Zodat als Jan Marijnissen of Geert Wilders (vult u maar in waar u het bangste voor bent) aan de macht komt, zij het instrumentarium om hun plannen uit te voeren al tot hun beschikking hebben en meteen aan de slag kunnen?

    “Angst is geen goede raadgever (tip: doe daar wat mee)”. Waarom ga je dan verder helemaal niet op de argumenten of het betoog zelf in? Het artikel beschrijft juist een aantal voorbeelden van maatregelen, die n.a.v. en onder verwijzing naar 9/11 en andere aanslagen genomen zijn. Veel van die maatregelen zijn genomen uit angst en de effectiviteit van de maatregelen wordt niet onderzocht (wederom met een verwijzing naar).

    Grappig vind ik je stelling “Nu democratisch de samenleving conservatiever wordt”, want ik zie daar niets van. Na de laatste verkiezingen was een rechts meerderheidskabinet voor het eerst in onze nationale geschiedenis niet meer mogelijk en het CDA was daardoor gedwongen minstens één linkse partij in de regering op te nemen. Tot aan de laatste verkiezingen was altijd nog een combinatie over rechts mogelijk (al moest daar rond de eeuwwisseling dan wel het zooitje ongeregeld van de LPF bij betrokken worden). Dat een deel van rechts naar rechts schuift en een deel van links naar links, heet polarisering, maar is geen bewijs van een verrechtsing van Nederland.

  7. 7

    @ [1]wout
    Als de overheid de hobby hanteert om psychopaten zo snel mogelijk los te laten, moet dit dan automatisch betekenen dat iedereen die los loopt,gecontroleerd moet worden alsof hij/zij een potentieel psychopathische terrorist is?

  8. 8

    DEMOCRATIE IS DE DICTATUUR VAN DE MEERDERHEID. LIFE WITH IT!

    Hihi, daar moest ik onbedoeld toch even om lachen.

    Als dat zo was………….

  9. 9

    Hm, ik dacht dat men op GC al wel begrepen had dat onze privacy aan alle kanten geschonden wordt en dat dat een erg slecht idee is, maar de eerste 2 reacties wijzen uit dat het niet zo erg is dat het nog een keer wordt uitgelegd. Ik denk dat het telkens opnieuw blijven uitleggen de enige manier is om mensen te overtuigen dat dit echt niet zo verder mag gaan.
    Zie over dit onderwerp trouwens ook het overzicht van de privacy schendingen door de overheid op Sargasso.

  10. 10

    @9 Dat is nu juist het leuke: “men op GC” vindt niet hetzelfde. En belerend optreden tegen de populi (als zijnde populist-aanhangers) werkt eerder averechts.

  11. 13

    “Vroeger” was rechts juist heel erg tegen overheidsinmening & privacy, en werd links verweten dat ze met nu socialistische ideeen mensen wilden controleren en van hun vrijheid beroven. Nu na 25 jaar rechtse politiek aan de macht het dan echt gevaarlijk ver dreigt te gaan met schending van mensenrechten is bezorgdheid om individuele vrijheid opeens “links”. Om te huilen.

  12. 14

    En dan komt het geval van mijn zoon: zijn vriend wordt in elkaar geslagen, hij probeert het te stoppen en deelt welgeteld één klap uit. Politie kwam eindelijk opdagen na 15 minuten.
    Mijn zoon is aangeklaagt, heeft 20 uur voorwaardelijke werkstraf gekregen en zijn DNA is afgenomen! Uiteraard is de zaak nu in hoger beroep en als hij wint wordt zijn DNA gegevens gewist. Tja, dat geloven we allemaal wel.
    Grove schending van privacy.

  13. 15

    @Wout:

    “Het liefst had ik ook geen flits- en trajectcontroles, want die schenden mijn privacy èn mijn portomonnee.”

    Nee, eikel – dan hou je je gewoon niet aan de wet en ben je gevaarlijk bezig. Da’s heel wat anders.

  14. 16

    @15

    Nounounounou, nou.

    Daar heb je ’t alweer. Een figuur met agressieve gevoelens die zijn pilletje niet heeft geslikt. Ik weet wel wat ’t reële gevaar is.

    Neem je pilletje en ga eens nadenken hoe trajectcontrole werkt.

  15. 17

    @ 13

    Padawan, wat is daar om te huilen aan? Dat toont alleen aan dat beide kanten privacy een goed iets vinden, maar om verschillende redenen maar al te graag over boord donderen.

    Privacy in zichzelf, en de waarde daarvan, is niet een concept dat te plaatsen is ergens op de lijn van links naar rechts.

    Ik vind het wel fijn dat links rechts in de gaten houdt en andersom zodat ik nog wat privacy over hou. ;-)

  16. 18

    Uw mobiele telefoon is een afluistermicrofoon
    Geplaatst op door corcom

    Alle moderne mobiele telefoons hebben een ingebouwde microfoon die nodig is om te communiceren. De microfoon staat door middel van signalen altijd in verbinding met een zendmast van de provider van de abonnementhouder. Voor het afluisterenvan een GSM gesprek is eigenlijk helemaal geen toegang tot de GSM infrastructuur nodig. Een gesprek van of naar een GSM telefoon wordt namelijk eerst vervoerd naar een van het zeer beperkt aantal knooppunten dat de communicatie met de rest van het telefoonnet regelt. Ook als het een gesprek tussen twee GSM telefoons betreft maakt het gesprek vaak deze omweg om vervolgens weer terug het netwerk in te duiken. De digitale centrales op deze punten kunnen eenvoudig worden geïnstrueerd om de analoge gespreksinhoud beschikbaar te maken op een poort waar een recorder aan hangt of om de gesprekken digitaal door te sturen naar een tapkamer van de politie of een inlichtingendienst. Het gehele artikel kunt u lezen via de volgende link http://corcom.wordpress.com