Post-atheïst | Afstervend christendom

ACHTERGROND - Eind dit jaar krijg ik gasten uit Libanon. Ze nemen nogal wat politiek met zich mee. Bergachtig als dat land is, is het in de loop der eeuwen een schuilplaats geweest voor vrijwel elke vervolgde religieuze minderheid, zodat Libanon tegenwoordig onderdak biedt aan sjiieten, Armeniërs, druzen, maronieten en bahai, en dan mis ik nog achtentwintig erkende religieuze groepen.

Deze confessies zijn belangrijk in de Libanese politiek. De president is bijvoorbeeld altijd een christen, de parlementsvoorzitter een sjiiet en de minister-president een soenniet. Omdat religie zo essentieel is, wordt ze veel openlijker beleden dan in Nederland. Dat leidt tot voor ons vrij absurde rivaliteiten. Naarmate de sjiieten het lijden van imam Hoessein nadrukkelijker herdachten, gingen de christenen grotere diners organiseren als er een kind wordt gedoopt. Zo is Libanon in al zijn gevarieerdheid het Midden-Oosten in het klein.

De vorige keer dat ik mijn Libanese vrienden, maronitische christenen, sprak, onthielden ze zich van commentaar op de politiek, maar de laatste maanden zijn moeilijk geweest. Libanon (vier miljoen inwoners) moest ineens onderdak bieden aan 900.000 overwegend soennitische Syriërs, van wie niet aannemelijk is dat ze ooit terugkeren naar het land van de Alawitische president Assad. Ik vermoed dat mijn vrienden dit keer minder terughoudend zullen zijn in hun commentaar.

Ook hun ervaringen weerspiegelen het hele Midden-Oosten: het nu ten nadele van de christenen veranderende demografische evenwicht in Libanon is het slothoofdstuk van een proces dat, als ik The Lost History of Christianity van Philip Jenkins mag geloven, is begonnen in de dertiende eeuw. Lang lieten de moslims de christenen met rust, en zelfs de Kruistochten leidden niet tot onomkeerbare verstoringen van deze verhoudingen. Toen de christenen echter gemene zaak leken te maken met de Mongolen, die vernietigend huishielden in de islamitische wereld, veranderde de houding van de moslims ten opzichte van de christenen en kwamen de laatsten onder druk te staan.

Wij zien nu het einde. De Britse schrijver William Dalrymple biedt in From the Holy Mountain – een meesterwerk – een ontroerend, grappig en deprimerend overzicht. De christenen in Oost-Turkije zitten klem tussen de Turkse overheid en de Koerden. In Libanon hebben de maronieten tijdens de Burgeroorlog hun macht verloren. In Syrië ging het ooit redelijk, maar inmiddels niet meer. De Palestijnse christenen worden door de Israëli’s gewantrouwd omdat ze Palestijns zijn en door de Palestijnen omdat ze christenen zijn. De Egyptische kopten mogen rekenen op politiebescherming zolang ze niet hardop zeggen hoe moeilijk ze het hebben.

Met het einde van het oosterse christendom gaat echt iets verloren. Ooit vormden zijn aanhangers, die woonden in het gebied waar het geloof is ontstaan, de voornaamste tak van het christendom. Ze hebben minder doctrinaire aanpassingen gedaan dan de Grieks-orthodoxe en westerse kerken: voor de oosterse christenen zijn het iconoclasme, de filioque-discussie, de hervormingen van Cluny, de machtsstrijd van paus Gregorius, de conciliaire beweging, de Reformatie, de Verlichting en het evangelisme evenzoveel stappen waarmee de Grieken en de westerse christenen zich verder verwijderden van het oerchristendom. Voor dat standpunt is iets te zeggen.

Dat we momenteel het einde beleven van een twee millennia oude traditie, is meer dan een mens kan bevatten. Ik denk echter dat mijn gasten de afgelopen zomer, geconfronteerd met de demografische veranderingen in het laatste land met een grote christelijke gemeenschap, een begin van een vermoeden hebben gekregen.

  1. 1

    “In Libanon hebben de maronieten tijdens de Burgeroorlog hun macht verloren.”

    Je zegt het alsof het iets ergs is, terwijl de Maronieten (ook voor de burgeroorlog) een minderheid in het land vormden en als zodanig dus een disproportioneel aandeel in de macht hadden. Overigens geldt ook nu nog dat de gegarandeerde zetelverdeling relatief gunstig is voor christenen (en dus ook Maronieten).

  2. 2

    Bijbels / christelijk gezien is er geen “voornaamste tak van het christendom”.
    1 Korintiërs 12:26:
    “Wanneer één lichaamsdeel pijn lijdt, lijden alle andere mee; wanneer één lichaamsdeel met respect behandeld wordt, delen alle andere in die vreugde.”
    Vooral het nieuwe testament legt de nadruk op het één zijn, en dat niemand zich beter (of minder) moet voelen dan een ander.

    Daarom neem ik aan dat het stuk vooral gaat over de historische / culturele waarde van het oerchristendom. En ik denk dat vooral de Joden het oerchristendom bewaard hebben. Jezus was een Jood en in Handelingen lees je dat de oerchristenen nog steeds de Joodse traditie navolgden, maar thuis de aanvullingen / veranderingen vierden (avondmaal bijv.).

    Dus in theorie zouden de oerchristenen bijna dezelfde gebruiken hebben als de Joden. In die zin gaat het grootste deel van het oerchristendom pas verloren wanneer de Joden hun geschiedenis loslaten (wat denk ik niet zo snel zal gebeuren).

  3. 3

    @2:

    De joodse religie of traditie heeft de afgelopen 2000 jaar ook een enorme evolutie doorgemaakt (b.v. door het verdwijnen van de Tempel) dus de huidige joden zijn weinig bruikbaar om het oerchristendom te kunnen reconstrueren.

  4. 4

    Dat we momenteel het einde beleven van een twee millennia oude traditie, is meer dan een mens kan bevatten.

    Weet je wel hoeveel inheemse volken er op de wereld de laatste – roep eens wat – honderd jaar verdwenen zijn, dwz geintegreerd in de westerse of andere dominante globale beschaving?

    Weet je wel hoeveel dierensoorten er per jaar verdwijnen?

    Het Romeinse rijk is ten onder gegaan, de grieken, Egyptenaren, Perzen en noem maar op. Mongolen kwamen en gaan. Zonder die dynamiek van de mensheid zouden historici weinig werk hebben.

    Ik kan bevatten wat er gebeurt. Ik zou verwachten dat (contemporaine) historici de dynamiek van wat er gaande is kunnen beschrijven in termen van voedsel, water, grondstoffen, macht. Religie is een factor in groepsvorming, een gereedschap van de macht. Niets meer, niets minder.

    Je beschrijft het alsof er iets waardevols verloren gaat.
    Ik beschouw een tweeduizend jaar oude traditie in een geloof als minder waardevol dan de duizenden dierensoorten die verdwijnen, dan de inheemse – onbeschaafde(!) – volken die verdwijnen.

    Ik heb er geen moeite mee. Ik heb met het verdwijnen van geen enkele religieuze variatie geen moeite. Geen enkele.

  5. 6

    De auteur doet geloven dat het slecht gaat met de christenen in Israel. Integendeel, het aantal christenen is tijdens het bestaan van Israel bijna vertienvoudigd.
    Israel is daarmee het enige land in het Midden-Oosten waar het aantal christenen is toegenomen. De andere landen zijn islamitisch …..

  6. 9

    @5 Het is dan wel de serie ‘Post-Atheïst’. Ik denk dat het stuk minder relevant zou worden als er door JL ingezoomd zou worden op de wederwaardigheden van individuen, waar hij voorheen steeds heeft geschreven over een groter plaatje. Ik vind dat je zijn afwezigheid van de beschrijving van de persoonlijke lotgevallen niet erg kwalijk kan nemen.

    @4, Ik krijg van #0 niet echt het idee dat #0 de ondergang van iets waardevols wil beschrijven, eerder de ondergang van een fenomeen dat in een huidige context apart is. Zoals de ondergang van het telegram, de dienstbodes of de kolenkelder. Maar goed, zo zie ik het.

  7. 10

    @9: Ik kan zijn laatste twee pagina’s niet anders lezen dan het hem spijt. OK, mijn interpretatie, maar het voelt alsof ik een antropoloog lees, die eigenlijk tussen de laatst overgebleven stam in het oerwoud had willen leven om er een mooie beschrijving van te maken en met dat argument roept: kijk wat een waardevols hier nog ligt, dat moeten we bekijken.

    Er zijn vast ook nog wel Egyptenaren te vinden die Ra aanhangen. Of Baal-aanbidders. Overige ketters zijn overigens efficiënt op de brandstapel terechtgekomen dus het is eigenlijk gewoon de oorzaak van de Roomse politiek. Paus Gregorius (bedoel je nr 1 of 7 trouwens?) had er idd iets mee te maken.