Pletter toch op met je “nieuwe boekenseizoen”

COLUMN - boekenseizoen1Sta me toe met een cliché te beginnen: mensen zijn knooppunten in informatienetwerken. Of het nu gaat om uw agenda of uw boodschappenlijstje, om de gegevens die u op uw computer verwerkt, om het leugentje-om-bestwil dat u ophangt of om het verhaaltje dat u uw kinderen ’s avonds voorleest: we zijn voortdurend bezig met informatie. Betrouwbare, verzonnen, aangename, verontrustende, bruikbare, nutteloze kennis: het is er allemaal.

Informatie is echter op zich onhandelbaar en daarom zijn er genres. Een encyclopedie beoogt feitelijk juiste informatie te geven, een roman levert enigszins intelligent vermaak, terwijl foto’s, landkaarten, liedjes, databestanden, films, Twitter en tijdschriften weer andere doelen hebben. Internet heeft, geloof ik, alle doelen tegelijk.

In de ideale situatie vloeit informatie ongehinderd van de bron naar degenen die haar nodig hebben. (Ik zou nog eens willen schrijven over wetenschapsvoorlichting en me dan concentreren op de informatie in plaats van de wetenschappers, de communicatoren en de consumenten.) In de ideale situatie lezen we dus gewoon mee als Stephen King aan het schrijven is, maar in de praktijk gaat het anders. Er zitten uitgevers, distributeurs en boekhandelaren tussen, die voor hun bezigheden betaald moeten worden, zodat er ook een netwerk is ontstaan van agenten en juristen, en vervolgens ook marketeers die helpen de winst te maximaliseren.

Al die instellingen zijn in meerdere of mindere mate noodzakelijk, maar ze zijn een doel in zichzelf geworden. De klacht dat het inmiddels teveel gaat om marketing en niet om – naar keuze – het boek, de film of de muziek is al zeker een halve eeuw oud. Het is geen toeval dat ik Stephen King noemde, want die heeft geprobeerd met het systeem te breken en liet lezers via internet hoofdstukken kopen van het boek dat hij op dat moment aan het schrijven was.

Al zijn er klachten, er zijn ook nog steeds boeken, films en liedjes. Helemáál verkeerd zijn al die tussenpersonen dus niet, maar toch: langzamerhand begin ik van in elk geval de boekenbranche te denken dat ze in feite, zoals de zakenman in Veblens Theory of Business Enterprise, de grote saboteur is. Over boeken wordt het nieuws gemáákt, waardoor er een verstoring optreedt in de normale informatiestroom. De lezer die naar een boekhandel gaat, wil kunnen zoeken wat hij nodig heeft, maar vindt alleen Murakami, omdat diens laatste roman die maand toevallig wordt gehypet met een extra bijlage in het Handelsblad, een interview op TV, een advertentiecampagne en etalages vol Murakamistapels.

Dat verbaast en stoort me. Dankzij allerlei printing-on-demand-technieken zouden miljoenen informatiestromen naar u kunnen lopen, zoals dat ook met muziek en film het geval is. Het aanbod zou breder dan ooit kunnen zijn en u zou kunnen uitzoeken wat u wil, variërend van Somalische sprookjesboeken via het laatste dieetboek tot de Russische vertaling van de Kritik der Urteilskraft. De boekenbranche meent echter alleen te kunnen overleven door uw aandacht te verleggen naar een beperkt aantal titels die in bulk worden verkocht. Zo draagt de branche actief bij aan de verschraling van onze cultuur.

Tot de middelen waarmee wij, lezers, worden verleid bepaalde titels te kiezen, behoort om te beginnen het promoten van schrijvers in plaats van boeken. Nu kun je nog zeggen dat “een Stephen King” een redelijke garantie vormt dat je krijgt wat je zoekt, maar zo’n garantie is er niet bij literaire prijzen. Ik ben althans wat sceptisch over Hans Münstermann, wiens schrijverstrukendoos in De bekoring  storend zichtbaar is, of Erwin Mortier, die in Godenslaap een poëtica nastreeft die hij niet kan waarmaken. Maar zelfs als de prijzen echt naar de beste boeken zouden gaan, heeft het hele proces van longlisting, shortlisting, nominatie en prijsuitreiking vooral als effect dat onze aandacht wordt gevestigd op een beperkt aantal titels, terwijl het mogelijk is dat we allemaal het voor ons perfecte boek vinden. In Amsterdam heb ik het voorrecht van een paar goede boekhandels, maar de gemakzucht waarmee ook daar etalages worden ingericht rond de geshortliste titels van deze of gene prijs, toont dat ze klaar zijn to go over to the dark side.

Wie komt er, nu de boekenbranche de leescultuur zo schraal mogelijk maakt, nog op voor ons lezers? Je zou denken: de boekenbijlagen van onze kranten. Nog altijd is het zo dat ik elke week wel een of twee  interessante boeken ontdek waar ik anders niet van zou hebben gehoord. Tegelijk kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat de dames en heren critici steeds meer onderdeel worden van de boekenbranche.

Het krantenknipsel hierboven haalde ik uit De Volkskrant van afgelopen zaterdag: “het nieuwe boekenseizoen is begonnen”. Nee. U en ik, wij hebben voortdurend informatie nodig en die halen we deze week even hard uit boeken als in de andere eenenvijftig weken van het jaar. Wat in dit kleine zinnetje in feite gebeurt, is de gelijkstelling van zowel de culturele behoeften als het culturele aanbod aan de marketingcyclus. Wie zoiets schrijft, is als literatuurcriticus onderdeel geworden van het probleem.

Ik zou er niet van opkijken als uit een onderzoek naar ontlezing nog eens zou blijken dat mensen liever andere media benutten omdat die wél bijdragen aan culturele variatie en rijkdom.

  1. 1

    Helemaal mee eens. Ikzelf ben jaren geleden gestopt met het meedoen aan dit circus. Er is genoeg fantastische lectuur (en literatuur) van NLse bloggers, en het wordt zelfs vaak genoeg op echt papier gedrukt! Who needs the archaic books maffia?

  2. 2

    Ik heb ook het idee dat de boekenbranche belang heeft bij een versmald aanbod. De nieuwe Scheltema in Amsterdam lijkt er zelfs voor te kiezen helemaal geen boeken op voorraad te hebben: nooit zag ik een zo lege winkel.

    Ik vrees dat de strategie waarin elke maand een andere auteur in alle media tegelijk wordt gehypet, de toekomst heeft.

  3. 4

    Het punt is dat een ruim aanbod van boeken niet meer werkt, omdat je dan veel ruimte moet hebben voor boeken waarvan je er misschien eentje verkoopt.

    Vroeger werkte dat wel, omdat er toen geen alternatief was. Nu bestel je het gewoon via internet bij Bol.com of Amazon of wat dan ook.

    Dat is dan ook de reden waarom er steeds minder in voorraad is: de bestsellers leveren gemakkelijk geld op en de andere, meer gespecialiseerde boeken kan je bestellen, ook bij de boekhandel.

    TL;DR: de tijden zijn veranderd.

  4. 5

    @4, volgens mij zou het juist veel makkelijker zijn om nu een ruim aanbod te hebben, omdat je minder voorraad nodig hebt (die kun je immers veel makkelijker centraal regelen.)

    Je hoeft dan in principe alleen nog maar zichtexemplaren te hebben.

    meer gespecialiseerde boeken kan je bestellen, ook bij de boekhandel.

    Ja. Maar elke keer dat ik voor die keuze sta vraag ik me weer af: waarom zou ik dat doen? Waarom zou ik iets bestellen bij een fysieke boekhandel, waarbij de levertijd vaak langer is en ik het ook nog eens apart af moet gaan halen ipv dat het thuisbezorgd wordt? Heel consumistisch gedacht maar ‘what’s in it for me?’

  5. 7

    De boekenbranche meent echter alleen te kunnen overleven door uw aandacht te verleggen naar een beperkt aantal titels die in bulk worden verkocht.

    Ik ben bang dat de branche weinig anders rest dan bulkverkoop om in de marge nog een klein aantal andere titels te kunnen blijven bieden. Zie jij een andere strategie?

    Tegelijk kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat de dames en heren critici steeds meer onderdeel worden van de boekenbranche.

    Dat is mijn indruk ook. Je ziet zelden unieke vondsten in de literatuurkaternen. Ze lijken ook allemaal op elkaar. “Critici” van VK, NRC en VN bespreken heel vaak hetzelfde boek, dat je vervolgens in stapels bij de boekhandel ziet liggen. Wat weerhoudt hen er van eens wat verder te graven in de stapel nieuwe boeken die er elk jaar nog altijd uitkomt? Om de marge voor uitgevers wat groter te maken.

  6. 9

    @6: @8: POD is nog maar de vraag. Iedereen die ooit wel eens wat geschreven heeft zal er achter gekomen zijn dat je een distributiekanaal nodig hebt. Een eigen website is dan echt niet genoeg. Een fysiek boek is idd niet nodig want POD lost je probleem daar op. Een ebook met optie tot POD is genoeg.

    De grote vraag is : hoe vindt de lezer zijn boek, hoe vindt de schrijver zijn lezer.

    En daar gaat de huidige boekenhandel/markt de mist in. Er zijn geen winkels/ etalages meer nodig. Dat is passé. Alles via bol.com of amazon en dergelijke. Maar de marketing blijft er tussen zitten.

    Als schrijver zoek je een marketeer. De backend is echt al goed geregeld. @6: en als je toch bedrijven plugt: kijk ook hier maar eens naar, erg goed en goedkoop.

  7. 10

    @9:
    Nou pluggen!
    De 1e link was de eerst van de google zoekopdracht van de 2e link.

    N.B.
    Een aantal schrijvers zou zich met de eigen uitgaven kunnen verenigen op een website/onlinewinkel; verzin maar wat.

  8. 12

    @10: Een aantal schrijvers zou zich met de eigen uitgaven kunnen verenigen op een website/onlinewinkel; verzin maar wat.

    Dat is allang gebeurd. Dit probleem ontwikkelt zich al meer dan 15 jaar en het aantal kleine uitgevers is legio. En die hebben ook nog (samenwerkings)verbanden onderling.

    Dit onderwerp is al een paar keer op Sargasso aan de orde geweest maar men heeft nog nooit echt een kleine uitgever laten spreken. Totemboek is bv zo’n klein bedrijf dat zich begeeft in die niche tussen schrijver en drukker. Vraag hen eens om hun licht te laten schijnen hierover.

    Ik weet iig zeker dat de seizoensproblematiek van Jona bij hen minder speelt.