Pijnstillers voor links

OPINIE - In Trouw verscheen deze week een interview met Mark Lilla, Amerikaanse hoogleraar en auteur van het boek ‘The Once and Future Liberal’ (2017). Lilla stelt dat links-progressieve partijen verstrikt zijn geraakt in polariserende identiteitspolitiek. Volgens Rogier van Reekum slaan zowel Lilla’s analyse als diens voorgestelde remedie de plank volledig mis.

Er zijn mensen die ‘Zwarte Piet is racisme’ een polariserende stelling vinden, genderneutrale behandeling wel veel gedoe, die niet begrijpen dat straatnamen voor rovende moordenaars mesjogge zijn, die het zonde vinden wanneer moslims een islamitische partij beginnen, die vinden dat radicaal rechts ook mee moet kunnen lopen in een Pride, die vinden dat het ‘debat’ belangrijker is dan de onenigheid zelf, die menen dat ‘diversiteit’ de samenleving heeft ‘veranderd’, maar ondanks al die opvattingen zichzelf wel ‘links’ noemen omdat ze vinden dat tegenover werk bestaanszekerheid moet staan. Dergelijke mensen hebben het zwaar: zij willen echt niet gezien worden als racist, seksist of anderszins rechts, maar voelen zich voortdurend gedwongen om anderen, die naast bestaanszekerheid ook nog hun ‘identiteit’ willen botvieren, uit te leggen hoe ‘linkse’ politiek zou moeten werken. En wanneer ze dat dan doen, krijgen ze de wind van voren. Och, zo wordt het nooit wat.

Inclusief nationalisme

Gelukkig zijn er sinds jaar en dag voor deze mensen pijnstillers verkrijgbaar. Die komen in de vorm van sociaaldemocratisch geklede intellectuelen die in krant- en boekvorm betogen dat links het oor niet meer moet laten hangen naar ‘minderheden’ en ‘deelbelangen’, wil het verkiezingen gaan ‘winnen’. Dat vooruitzicht lucht op. Ook uit politicologisch onderzoek blijkt steeds weer: wanneer cultuur, migratie en verschil de boventoon voeren, speelt dat rechts in de hand. Daarom adviseren deze welbespraakte mannen een of andere combinatie van twee ingrepen: (1) links moet een overbruggende toon aanslaan dat een ‘inclusieve’ vorm van nationalisme vormt als alternatief voor de benauwende cultuurpaniek van rechts; (2) links moet de nadruk leggen op bestaanszekerheid die particuliere identiteiten te boven zou gaan. Dit alles om ‘normale’ mensen ervan te overtuigen dat ze bij links goed zitten en we al die ‘niet-normale’ mensen er heus wel bij kunnen hebben. Alleen zo zal links weer het voertuig worden voor grote, maatschappelijke coalities en een greep naar de macht kunnen doen.

Deze zalvende woorden worden sinds eind jaren ’80 in menig westerse democratie met regelmaat op ontzettend goedbedoelde meningen gesmeerd. Het helpt even, maar wanneer de linkse opleving toch weer uitblijft, is een nieuwe dosis nodig. Daarom is er altijd plek voor een nieuwe anesthesist. Een recent exemplaar met wel zeer bedwelmende kwaliteiten heet Mark Lilla. Met overhemd maar natuurlijk zonder stropdas mag Lilla overal komen uitleggen wat links zou moeten doen, ook in Nederland. Bij Lilla ligt de nadruk na de gefaalde campagne van Clinton op de sociaaleconomische kleurenblindheid. Willen de Democraten een kans maken bij ‘witte arbeiders’, ‘christenen’ of ‘plattelanders’ dan zullen ze het stedelijke identiteitsdenken achter zich moeten laten.

Cynische schijnheiligheid

Het is nogal de vraag of Lilla’s diagnose überhaupt klopt. Hoeveel van de ‘identity politics’ hebben de Democraten nu helemaal overgenomen? Natuurlijk de Democratische Partij is een overslagplaats van deelbelangen, maar in hoeverre heeft het nu echt een punt gemaakt van ‘identity’? Uiteindelijk over de brug komen met steun voor ‘marriage equality’ en een bedachtzaam gezicht trekken wanneer er weer eens gevangenisstatistieken worden genoemd, is het wel zo’n beetje. Sanders was ten minste zichtbaar woedend over onrecht, maar ook hij kwam vaak niet voorbij klasse en corruptie. Clintons intersectionalisme was niet meer dan celebrity-gedreven branding en meritocratische inclusie zonder structurele verandering. Het probleem lijkt eerder dat de Democraten nu al enige decennia weigeren oppositie te voeren tegen de politiek van de dood die Republikeinen – geen gezondheidszorg of publieke voorzieningen, maar wel bombardementen, politiegeweld, wapenbezit, klimaatverandering en schulden – in het teken van nauwelijks verhuld racisme en kerkelijk patriarchaat over haar burgers en de wereld uitgieten.

Wat Lilla ‘identiteitspolitiek’ noemt, zijn gewoonweg lang bestaande maatschappelijke bewegingen die door de cynische schijnheiligheid van de Democraten heen weten te trappen, die het wachten op ‘progress’ – à la James Baldwin – allang zat waren en nu manieren hebben gevonden om hun grieven naar het nationale podium te tillen: straatprotest, Twitter, Instagram, memes, platte organisaties, een grote mond, bezettingen en vooral heel veel lak aan wat al niet redelijk wordt gevonden door mannen aan universiteiten. ‘Identiteitspolitiek’ laat zien hoe nutteloos de Democraten eigenlijk wel niet zijn, en dat vindt Lilla – zelfverklaard geweten van ‘liberalism’ – niet prettig. Joh. Wat Lilla percipieert als ondemocratische gespreksregels waarbij sommige mensen meer te zeggen hebben over een kwestie dan anderen, zijn toch echt nuchtere conclusies over de noodzaak om mensen zelf beschikking te geven over hun lot. Er wordt niet meer op ‘liberals’ gewacht.

Het probleem met Lilla’s medicijn ligt dan ook niet in zijn nogal voor de hand liggende inzicht dat een hoop mensen, net als Lilla zelf, niets van ‘identiteitspolitiek’ moeten weten en hun stem dan liever aan rechts geven. Het echte probleem is dat hij en de vele kwakzalvers voor hem liever welvaart verdelen zonder daarbij onderliggende machtsverschillen aan te pakken dan een daadwerkelijke confrontatie aan te gaan met ‘normale’ kiezers. Oftewel: we nemen gewoon voor lief dat een hoop witte, burgerlijke mensen niet anders kunnen dan racistisch en seksistisch te leven en verhullen dat met mooie praatjes over ‘meritocratie’ en ‘solidariteit’. Dat ondertussen de toegang tot werk en ‘kansen’ worden bepaald door precies de zaken waar ‘identiteitspolitiek’ overgaat, dat sommige mensen gevraagd wordt te ‘presteren’ in een wereld die hun waardigheid ontkent en dat mensen die daartegen in verweer komen wel ‘constructief moeten blijven’, daarvan doen we gewoon alsof het van secundair belang is.

Opeisen van ruimte

Natuurlijk is er in veel liberale democratieën een tekort aan kritiek op kapitalisme en worden de vernedering van klasse-onderscheid en overbodige mannelijkheid onvoldoende tot politieke speerpunten gemaakt. In plaats daarvan moeten we het doen met een links dat zo goed en zo kwaad welvaart wil blijven herverdelen, zonder zich verder al te uitgesproken af te vragen van wie die welvaart gejat wordt en met welke vergiftiging van het milieu, onder welke onwaardige omstandigheden en in het vooruitzicht van welke apocalyptische toekomst het tot stand wordt gebracht.

Het gaat mannen als Lilla ook eigenlijk niet om ‘identiteitspolitiek’, maar om alle politiek die niet gericht is op consensus en evenwicht. Daarom moet de zogenaamde ‘polarisering’ snel weer gesust worden in compromissen tussen kapitaal en arbeid. Kennelijk snapt Lilla niet dat kapitaal niet meer gebonden is aan dergelijke onderhandelingen, dat die onderhandelingen sowieso bestonden bij de gratie van onderdrukking en uitsluiting, dat mondiale opwarming de voortzetting van ons bestaande leven onmogelijk maakt. Mannen als Lilla zijn ervan overtuigd dat ze al weten hoe te leven en dat het enkel zaak is dat leven voor meer mensen beschikbaar te maken. Wie iets minder met zichzelf bezig is, begrijpt dat ‘identiteitspolitiek’ zichtbaar maakt dat het bestaande leven een gekte is, dat het gewelddadig is om te leven zoals ‘normale mensen’ doen en het nodig is om anders te leven, om te weigeren te leven zoals het hoort. In identiteitspolitiek gaat het daarom om het poneren van tegenposities, van alternatieven, om het opeisen van ruimte voor een ander leven. Wie daarin serieus genomen wil worden, zal op zijn minst in staat moeten zijn de afgunstige reacties van mogelijke kiezers te weerstaan zonder te vluchten in de vertrouwde niemandplaatsen van mannen als Lilla.

Rogier van Reekum is socioloog en werkt aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Hij is redacteur van de tijdschriften Krisis en Sociologie.

  1. 1

    Jezus. Waar te beginnen. Het arrogante toontje van de auteur verraadt een grote onzekerheid, en dat komt waarschijnlijk omdat hij de olifant in de kamer het liefst straal negeert. En de olifant is deze: dat je maar heel beperkt je eigen mensen – de onderkant van de arbeidsmarkt – op prijs kunt laten concurreren met hun evenknieën in Bangladesh zonder dat je electoraal het lid op de neus krijgt.

    Je kunt heel lang roepen: ja maar de algemene welvaart gaat omhoog en we doen ook iets voor tweeëntwintig verschillende genders! Maar die truc werkt gewoon niet zo lang. Ergens kijkt op gegeven moment een nog-net-niet ontslagen industrie-arbeider naar zijn horloge, en daarna naar zijn paycheck en hij denkt: ze fokken met me.

    Dat ‘nationalisme’ noemen en dus vies (‘gun jij die Bangladeshi zijn loon dan niet?’), is alleen maar het laatste, overgebleven excuus – de wanhopige, wegstervende, uitroep van een linkse apparatchik die heel goed weet hoe de wereld zich bewogen heeft, de afgelopen dertig jaar, en hoe mede-schuldig hij daaraan is.

  2. 2

    Precies. Links moet gaan over gelijke kansen. Herverdeling achteraf is slechts een lapmiddel en dan ook nog een lapmiddel waaraan veel mensen niet bereid zijn mee te betalen. Het ging mis met Links toen ze van emancipatie overgingen op verzorging (door de VVD ook wel ‘betutteling’ genoemd).

  3. 3

    @1: Wij zijn die “ze” die de “nog-net-niet ontslagen industrie-arbeider” aan het “fokken” zijn?
    Zijn de belangen van de “nog-net-niet ontslagen industrie-arbeider” in betere handen bij rechts?
    Ik zie dat jij kritiek hebt op de auteur, maar ik zie geen oplossingen voor de door jou geschetste olifant. Kennelijk stel je nationalisme voor als oplossing. Klopt dit?

  4. 4

    Tsja. Ik ga het toch eens opzoeken, want Lila zit er sowieso naast met zijn analyse, alleen om een hele andere reden dan in dit artikel gesuggereerd wordt. Er is een inhoudsanalyse gedaan naar de speeches en mediaoptredens van Clinton (en andere kandidaten), en daar kwam juist uit naar voren dat zij juist nauwelijks identiteitspolitiek bedreef, veel minder in vergelijking met anderen. Lila beeldt de standpunten van een paar activistische groepen af op ongeveer de hele linkse politiek in de VS.

    Overigens is het maar de vraag of je Lila uberhaupt als liberaal of progressief moet kenschetsen; hij heeft hiervoor voor een neo-conservatief blad gewerkt. Dat interview met hem in Trouw; de interviewer blijft beleefd, maar er blijft niet zoveel van Lila’s stellingen over.

  5. 5

    @3:

    Wij zijn die “ze” die de “nog-net-niet ontslagen industrie-arbeider” aan het “fokken” zijn?

    PvdA, GL, D’66, VVD. En die eerste drie zouden beter moeten weten. CDA is zelfs enigszins vrij te pleiten, in deze (albeit niet helemaal) – maar ja, die hebben dan ook boeren.

    Zijn de belangen van de “nog-net-niet ontslagen industrie-arbeider” in betere handen bij rechts?

    Misschien bij PVV / SP…

    Ik zie dat jij kritiek hebt op de auteur, maar ik zie geen oplossingen voor de door jou geschetste olifant. Kennelijk stel je nationalisme voor als oplossing. Klopt dit?

    Je moet je handel op de juiste plekken kunnen beschermen. Dus grosso modo: ja. Maar het is een genuanceerd plaatje. Je in je achterste laten nemen door de Chinezen met goedkoop staal omdat de EU geen beslissing kan nemen zoals nu gebeurt daarentegen, is precies de verkeerde weg.

  6. 6

    @4: Het lijkt me duidelijk dat het juist Trump was die identiteitspolitiek voerde (en voert, want als president is hij nog steeds meer bezig met campagne voeren dan met regeren). Tijdens de afgelopen verkiezingscampagne in Nederland hebben trouwens vooral partijen ter rechter zijde (met name FvD en CDA) dat ook geprobeerd.

  7. 8

    Lilla zegt in Trouw:

    Als je jouw politieke stellingnames laat bepalen door het groepje waarmee je jezelf identificeert, dan verdwijnt het onderscheid tussen wat je denkt en wie je bent.

    Dat onderscheid is noodzakelijk om niet in een uitzichtloze oorlog terecht te komen van groepen mensen die elkaar naar het leven staan om wat zij zijn. Met veronachtzaming van de principiële gelijkheid van mensen. Onderlinge solidariteit binnen achtergestelde groepen is niet verkeerd om een beweging op gang te brengen en te houden, leert de geschiedenis. Maar als die beweging niet verder gaat dan het bevredigen van het eigen onrechtsgevoel zonder enige betekenis voor vooruitgang in de samenleving geef ik er niet veel voor. Mensen als Gandhi, Mandela en Martin Luther King streden voor verandering van de samenleving, voor meer rechtvaardigheid in de onderlinge verhoudingen tussen alle mensen. De arbeidersbeweging heeft ook altijd de pretentie gehad via de strijd voor het uitbannen van onrecht te streven naar een betere samenleving. Het loslaten van de algemene emancipatiegedachte (@2) was een principiële fout.

  8. 9

    @8: O ja, maar er is vrijwel niemand die dat doet. Lila schept een verkeerd beeld van de werkelijkheid. Maar het is verradelijk, want zoals Bismarck in @6 aangeeft, Trump en het hele rechtse kamp spelen de hele tijd identiteitspolitiek. Het is vrijwel onmogelijk om je daartegen te verzetten zonder zelf ook identiteitspolitiek te bedrijven, in ieder geval een beetje.

  9. 10

    De eerste twee zinnen van de laatste alinea zijn voldoende. Moeilijk om in het relaas van Lila geen red herring te zien om onze aandacht af te leiden van het sociaal-economische naar het culturele. Of gewoon zwartepieten: Lila geeft Clinton de schuld en Clinton geeft Sanders de schuld. Misschien had Lila liever een ‘echte’ republikein gezien als Ted Cruz als president die hier in een debat met Sanders alles aan elkaar liegt.

    Als we voor het gemak even over Lila heen walsen, dan komen we uit bij @1 die het over een olifant heeft zoals rechts dat al dertig jaar doet. Over de werkelijke olifant – in aansluiting met die twee zinnen van @0 – is mij geen debat gedurende de formatie in Nederland bekend en wordt bijvoorbeeld hier weergegeven: The Question Isn’t Why Wage Growth Is So Low. It’s Why It’s So High. Waar het om gaat is dat productiecijfers bij lange na niet terug komen op het niveau van voor de crisis. De arbeidsmarkt is sterker dan 10 jaar geleden; de werkloosheid is 4.4% en dus zou je verwachten dat de lonen flink omhoog gaan. Dat gebeurt niet. In dit artikel wordt daarvoor de volgende oorzaak gegeven:

    That means the labor share of national income was shrinking, or, more plainly, that workers’ slice of the economic pie got smaller while the part taken by shareholders and other owners of capital grew.

    Kijk, dit is een structureel probleem die zowel Lila als Wall Street liefje Clinton als debatonderwerp mijden als de pest. En wat is de economische relevantie van de maatregels van Rutte voor het (groot)bedrijf en het afschaffen van de dividendbelasting? Bekend is dat de aandelen van grote bedrijven zo gestegen zijn omdat deze hun eigen aandelen opkopen. Niet door werkelijke winst.

    Andere artikels op dit gebied:
    https://www.theguardian.com/business/2016/nov/24/why-is-uks-productivity-still-behind-that-of-other-major-economies
    https://www.socialeurope.eu/understanding-productivity-puzzle

  10. 12

    @Lennart :“Trump en het hele rechtse kamp spelen de hele tijd identiteitspolitiek.”
    Maar Trump had ook meer te winnen bij identiteitspolitiek. Clinton kon er alleen mee verliezen.

    Of zoals Bannon het verwoorde: “The longer they talk about identity politics, I got ’em,” he said of Democrats. “I want them to talk about racism every day. If the left is focused on race and identity, and we go with economic nationalism, we can crush the Democrats.”

  11. 14

    @12: Precies, AltJohan. Bannon legt uit hoe het werkt: Regressief rechts is continu bezig met het denigreren van identiteiten van minderheden. Links kan niet anders dan daarop reageren, omdat links tegen onderdrukking van minderheden is. En daardoor lijkt het, alsof het links is die identiteitspolitiek speelt. Quod Non.

    Wat ik niet snap … volgens snap jij heel goed hoe dit soort propaganda werkt, veel beter dan menig progressief. Hoe kan het dan dat je er zo enthousiast achter blijft staan ? Of denk je echt, dat volkmenners en demagogen ook echt wat voor jou gaan doen zodra je ze aan de macht hebt geholpen ?

  12. 15

    @14 Alt Johan kennende, is hij het gewoon eens met een nationalistisch-neoliberale agenda:

    Weg met de instroom van buitenlanders; laat de meeste kleurlingen lekker teruggaan naar hun eigen land; alleen productieve kleurlingen mogen hier blijven, maar dan moeten ze wel hun plaats kennen; lage belastingen (zonde dat Johans zuurverdiende centjes naar uitvreters gaan), etcetera.

  13. 16

    @14 Je kunt blijven happen naar Altjohan zoals een snoek naar een voorn in een aquarium met een glazen scheidingswand, maar je kunt ook de studie lezen in de link in @13 met bv de volgende opmerking:

    Additionally, Clinton, in an attempt to mobilize racial minorities such as African Americans and Latinos, consistently spoke to a number of issues of import to these groups such as her progressive positions on criminal justice reform, immigration reform, and gender inequality. As Tesler notes, “Hillary Clinton moved to the left of Obama in both her rhetoric and policies on race-related issues in order to retain support from a coalition increasingly comprised of minorities and racially progressive whites.”
    Frymer shows that such appeals to racial minorities have historically been viewed in a negative light by white voters, most notably by racially conservative whites.
    Thus, while it is certainly possible that economic considerations were largely responsible for the education gap among whites in 2016, there is also reason to expect that attitudes related to
    race and gender may be behind this gap. Specifically, the rhetoric of the campaign and Clinton’s attempt to be the first-ever female president may have combined to prime racial and gender
    attitudes in the minds of voters. If these factors were associated with support for Trump in 2016, and if non-college whites are more likely to hold racist and sexist views, then the explicit role of
    racism and sexism in the 2016 campaign may account for the uniquely large education gap among whites.

    In die link kom je ook Thomas Frank tegen, schrijver van “Listen Liberal.” Deze link doet het wel: https://www.vox.com/mischiefs-of-faction/2016/12/1/13807382/thomas-frank-kansas-2016-election

    Waar ik eigenlijk naar toe wil is dat de arrogante Clinton categorisch weigerde om zich te laten bijstaan door het team van Sanders, die wel de taal sprak van witte ‘onderklasse’ in de VS in sociaal economische zin. Een tactische blunder van onwaarschijnlijk formaat zoals bij sites als TYT en Therealnews al gemeld werd.

  14. 17

    @16:
    Om eerlijk te zijn, ik vind een discussie met AltJohan op dit vlak een stuk leerzamer dan het zoveelste vox-stukje.

    Want ook dit stukje zit er weer naast, tenminste de quote die je laat zien. Clinton en de Democratische Partij voeren geen identiteitspolitiek. Dat ze het er wel over hadden, is juist omdat ze reageren op rechtse identiteitspolitiek. Frank en Lila horen wat dat betreft tot dezelfde school. Het zijn pseudo-progressieven; Lila komt bijvoorbeeld van een neoconservatief tijdschrift, hij is zeker niet links. Waar ze eigenlijk voor pleiten is de aloude Derde Weg: toegeven aan rechts om toch vooral op het pluche te komen.

    “Waar ik eigenlijk naar toe wil is dat de arrogante Clinton …”
    Precies, en dat is de hele tijd het probleem geweest: Pseudoprogressieven die alleen maar over “arrogante Clinton” wilden praten, maar niet over haar beleid, en al helemaal niet over haar tegenkandidaat. Deze instelling heeft er mede voor gezorgd dat POTUS inmiddels “Pussygrabber Of The United States” betekent.

  15. 18

    @16:
    “… die wel de taal sprak van witte ‘onderklasse’ in de VS”
    O ja, maar er is veel meer gekleurde dan witte onderklasse in de VS, en die moest helemaal niets van Sanders hebben. Ik denk dan ook, dat Sanders het slechter zou hebben gedaan dan Clinton, omdat hij nauwelijks aantrekkingskracht had op alles dat niet wit is. In Nederland is dat misschien moeilijk te snappen, maar in de VS is ras wel degelijk een issue.

    “Een tactische blunder van onwaarschijnlijk formaat …”
    Ik blijf me erover verbazen hoe mensen een verkiezingsoverwinning met 3 miljoen stemmen uberhaupt als blunder kunnen omschrijven. Laat staan een blunder van onwaarschijnlijk formaat.

  16. 19

    @17 @18: Sorry, je bent met de stopwatch te checken. Iemand die in een kwartier reageert op een studie waar ik 40 minuten voor nodig had om het te doorgronden terwijl het mijn taak was om complexe materie gedurende 40 jaar voor zo’n 50% in het Engels te beoordelen, kan ik niet serieus nemen.

  17. 20

    @19: Ehm … over welke studie heb je het in vredesnaam ? Ik reageer gewoon op jouw post, en voor zover ik me herinneren kostte het me slechts een paar minuten om die te lezen.

    Natuurlijk zijn er verschrikkelijk veel studies gedaan naar die Amerikaanse verkiezingen, en ik heb ze vorig jaar grotendeels allemaal al doorgeploegd. Vandaar dat ik de verhaaltjes van Lila en Frank niet zo serieus neem; het zijn mooie verhaaltjes, heel logisch, en op geen enkele manier corresponderend met de echte wereld.

  18. 22

    racist, seksist of anderszins rechts

    Rogier doet hier aan nauwelijks verholen lasterpraat. Ten onrechte. Want als er nou één categorie partijen is die zich richt op mensen met een bepaalde sekse of achtergrond, dan is het wel de linkse. Vooral de PvdA werd groot met ondertiteling van hun boodschap in het Turks.