Op zoek naar leiderschap

Boek voorkantEen paar weken geleden heb ik hier een stukje geschreven over het boek “De verweesde samenleving” van dhr Fortuyn.
In de week retraite waarin ik dat boek gelezen heb, heb ik tevens het boek “Op zoek naar leiderschap” van de heren Paul ’t Hart en Marcel ten Hooven gelezen.
Dit boek, met als ondertitel “Regeren na de revolte”, is geschreven na het politiek roerige jaar 2002.
Het begin van de achterflaptekst is de beste introductie:

Weinig jaren in de naoorlogse politieke geschiedenis van Nederland waren zo enerverend als 2002. Revolterende burgers leken abrupt te willen afrekenen met een stijl van politiek en bestuurlijk leiderschap die zich voordien min of meer vanzelfsprekend had ontwikkeld. De heftige emoties van 2002 zijn enigszins geluwd, maar de vraag ligt nog steeds op tafel: als het oude niet meer voldoet, wat komt er dan voor in de plaats?
Hoe kan een leider nog legitimiteit verwerven?

Het boek laat zich moeilijk beschrijven. Het bevat namelijk sterk uiteenlopende delen. Een deel geschiedenis, een deel algemene theorie en een deel interviews met bekende “leiders” uit de Nederlandse politiek. In die zin is het dan ook een matig boek. Er zit weinig lijn in en er komt geen duidelijke conclusie uit naar voren.


Maar daarmee wordt het boek eigenlijk tekort gedaan. Door de brede benadering en het niet opleggen van een bepaald denkbeeld, geeft het alle ruimte om het begrip politiek leiderschap mee te beschouwen. Een pasklaar antwoord is er niet. Maar er zijn wel voorwaarden waar ook nieuwe leiders aan zullen moeten voldoen.
Het eerste wat het boek goed op ingaat is de plaats van leiderschap in de besturing van een land. Daarbij wordt veel verwezen naar oude bekenden als Max Weber (moet ik toch eens iets van lezen).
Een tweede waar uitgebreid bij stilgestaan wordt, is het pakket kwaliteiten dat een leider moet bezitten.
Heel duidelijk komt naar voren dat het noodzakelijk is dat leiders een aantal zaken in hun bagage moeten hebben. Dat zijn visie, daadkracht en vakkennis.
Zonder deze zaken hou je het niet lang vol. Maar het is ook gewenst dat je in staat bent om duidelijk te maken waar je voor staat. Het hebben van een visie alleen is niet genoeg. Duidelijk kunnen uitleggen hoe je de wereld ziet en hoe je de veranderingen ziet, zijn cruciaal om de mensen voor je te winnen.
Daarna wordt het allemaal veel genuanceerder.
Ook wordt daarbij nog ingegaan op de specifieke rol van de leiderschapswissel. Sterke politieke leiders (Lubbers, Kok, Wiegel) moeten op een gegeven moment plaats maken. Dat gaat niet altijd even soepel.

Ze geven niet een echte conclusie. Maar de aanbeveling lijkt wel te zijn om de rol van leiderschap in Nederland niet te veranderen. De leiders moeten wel authentieker zijn. Niet de conformistische en regenteske leiders, maar mensen met een eigen visie en een eigen stijl.
Daarbij wordt dan wel gelijk aangegeven dat deze leider wel in staat moet zijn te kunnen opereren binnen het Nederlandse bestel waar overleggen en compromissen sluiten de norm is. Maar dit bestel zien zij wel als voor verbetering vatbaar. De instituties, de gesloten bolwerken, moeten veranderen.
Een illustratief citaat voor de uitdaging:
De postmoderne visie op politiek biedt onvoldoende antwoord op de vraag hoe cruciale functies van publiek leiderschap – gemeenschapsvorming, vereenvoudiging, normstelling, patroondoorbreking, en som zelfs bindende besluitvorming – dan zullen worden vervuld. Dat is met name essentieel in tijden van deïnstitutionalisering: perioden waarin de publieke instituties onder hoge druk staan en kampen met legitimiteitsproblemen. Wanneer de bestaande instituties niet meer als deel van de oplossing maar als deel van het probleem worden ervaren, moet er dus iets aan die instituties zelf gebeuren. Ze op de schop nemen, bijvoorbeeld. Dat is wat in dit boek als hervormend leiderschap is aangeduid.

Ondanks het ontbreken van een duidelijke conclusie beveel ik dit boek toch aan. Het geeft een goed overzicht van de situatie waar we in zitten en zet aan tot denken.
De interviews met bekende politieke figuren als Doctors van Leeuwen en van Aartsen waren fijn als kijkje achter de coulissen. Maar er was meer uit te halen geweest.

Paar mooie quote’s ter afsluiting.

Uit eigen beweging zal geen enkele macht ooit bereid zijn macht af te staan. Zelfbehoud is het instinct van elke macht. Zij is dus evenmin bereid plaats te maken voor het betere. (van Mierlo)

Het verhaal van de partijen, dat hele programma, dat wordt toch steeds moeilijker te verkopen aan de kiezer. Hij wordt gewoon bij de neus genomen. Geen kiezer zal dat programma lezen en toch, als hij op die partij stemt, wordt hij geacht te onderschrijven wat erin staat. Dat is dus niet waar. De burger leeft, denkt en handelt totaal geïndividualiseerd. Ik begrijp niet waarom critici als Tromp maar niet willen inzien dat we tegenwoordig allemaal verschillende combinaties van opvattingen hebben. We shoppen à la carte in politieke denkbeelden (van Mierlo)

Tegelijkertijd nam zij met de brede verzorgingsstaat die na de oorlog is opgebouwd, vele risico’s van de burgers over. De criminoloog Boutellier beschrijft de moderne burger met de metafoor van de bungy-jumper: iemand die wel het avontuur van de ongewisse sprong wil beleven maar gevrijwaard wenst te zijn van het bijbehorende fatale risico. In Boetelliers beeldspraak is de bungy jumper de burger die wil kunnen doen en laten wat hij wil. Van de overheid verlangt hij ondertussen dat zij het touw stevig in handen houdt.

Het parlement moet echter ook beschermd worden tegen verkeerd gerichte contorle en scoringsijver jegens de uitvoerende macht.

Het democratische deel van het bestuur heeft zich als het ware vermengd met het meritocratische deel. Niet doen, fout. Dat is vragen om moeilijkheden. Politici kunnen het op dat terrein niet winnen van specialisten. (Doctors van Leeuwen)

  1. 1

    Een bedankje van mijn kant en niet vanwege dit boek, beetje opendeur enzo naar mijn idee. Elke managementcursus staat bol van de genoemde gewenste eigenschappen van leiders, of de opmerking van de rancuneus getinte opmerkingen van Doctors van Leeuwen die lijkt te pleiten voor de macht aan het ambtenarenkorps maar vanweg de naam Weber.
    Ik ben nooit serieus ingegaan op het werk van die achtenswaardige meneer, wel grapjes gemaakt tegen sociologen”vrienden” over observerend participeren wat onmogelijk is en wat Weber ook niet lukte…maar toch, moet maar eens wat lezen van hem. Dus tnx.

  2. 2

    @Larie: Het boek is wel een stuk genuanceerder dan een “managementcursus”. Er staan hele interessante observaties in.
    En Doctors van Leeuwen maakt netjes onderscheid tussen politiek leiderschap en bestuurlijk leiderschap. Hij vindt zichzelf goed in het laatste. Maar geeft aan dat het eerste cruciaal is.

  3. 3

    @Steeph: Wellicht heb ik mijn reactie wat gemengd met een lang artikel over/met hem in de Intermediair van pakweg 1 jaar geleden wat toen indruk op mij maakte. Deze slimme figuur is ook gewoon mens en is en voelt zich aan de kant gezet door zijn toenmalig ministerbaas(in) en dat laat een spoor na.
    Nu weet ik niet of je wel eens zo’n cursus richtinggeven hebt meegemaakt maar die kunnen soms heel diep gaan. Diep omdat leiderschap geplaatst wordt in historische context in zowel free-enterprise als politiek systeem in democratische zin. Deze twee zuilen zijn nauw met elkaar verbonden.
    Om nog even op Weber in deze context terug te komen. Mijn interesse werd gewekt omdat ‘”self generating order in a chaotic system, in politiek en bedrijven de stuwende factor, door Weber al weer zo lang geleden werd ingezien en dat zijn dus waarnemeningen van iemand die het algemene begrip ontsteeg. Ik was dat vergeten maar nu dus niet meer.

  4. 5

    Een leider heeft visie en een verhaal.. In Nederland vergeten politici daarnaast dat politiek daarnaast emotie is..

    De ” leiders” die er zitten zijn (net als de wannabe’s die graag willen meepraten) grijze muizen

  5. 7

    Lijkt me een interessant boek. Twee opmerkingen die aan de breedheid van het boek ongetwijfeld geen recht zullen doen.

    1) Leiderschap lijkt iets dat een bevolkingslaag die zichzelf niet kan redden nodig heeft. Het is niet voor individuen met een eigen mening en grote zelfstandigheid. Integendeel: die zetten zich af tegen leiderschap. Dat is een van de redenen dat Fortuyn werd weggeblazen. Men (de toenmalige ‘leiders’) betrok het op zichzelf en zag niet dat een grote groep leiderschap ontbeerd(e?).

    2) Leiderschap is een niet onnatuurlijk verschijnsel. Toch is grote mate van leiderschap die gecultiveerd wordt een hoogst ondemocratisch verschijnsel dat met het groter worden van de samenleving steeds sterker lijkt te worden. Iedereen wordt geacht een leider te kiezen en aan te hangen. Daamee wordt de eigen verantwoordelijkheid weggedrukt. Het enige dat je nog kunt is het kiezen van een leider. En die moet dan maar gaan zeggen wat we moeten doen. Sterke leiders zijn in tegenspraak met de democratie en in elk geval met de Nederlandse samenleving (mijn beleving). Mensen die sterke leiders aanhangen zijn per definitie ondemocratisch omdat het vroeger of later leidt tot een plutocratie of oligarchie. Misschien zijn we daar al en zoeken we daarom leiders.

  6. 8

    @HansR: Ik blijf gevoelsmatig moeite houden met welke vorm dan ook in de combinatie leiderschap en democratie. Het lijkt zo’n tegenspraak.
    Maar misschien komt dat omdat ik eigenlijk anarchisme aanhang.

    Maar door het lezen van het boek heb ik weer wat meer inzicht gekregen in de welhaast onvermijdelijke rol van leiderschap in een democratie.
    Alleen blijf ik moeite houden met het bepalen van de grens tussen “inspirerend” leiderschap en “dwingend” leiderschap. Wanneer gaat het een in het ander over. Hoe bepaal je dat bijtijds?

  7. 9

    @Steeph
    Inspirerend leiderschap is denk ik wat ik een beetje een natuurlijk verschijnsel noem. Ongedefinieerd. Soms is het er en soms niet. Dwingend leiderschap is als er plots iemand wordt benoemd van wie men zegt: dit is je baas, manager of leider. Rapporteer! Als die man/vrouw van nature niet inspirerend en/of competent is maar op basis van vriendjespolitiek (zie Bush) wordt benoemd, dan heb je wellicht een criterium. Hoe je dan moet/wilt handelen lijkt me een persoolijke afweging.

    Maar het blijft een moeizaam verschijnsel.

  8. 10

    We hebben nog steeds, net zoals de chimpansees, een dominant mannetje nodig die de boel bij mekaar houdt. Ondanks onze intelligentie en onze hightech-rommel. Evolutie duurt nu eenmaal generaties lang. Het communisme was in principe eeuwen te vroeg, vandaar het in de 20e eeuw niet werkte als economisch model.

  9. 12

    Waar gezocht wordt naar leiders, is Hoop(-Scheffer, Jaap de)!


    HILVERSUM NAVO-chef De Hoop Scheffer
    wil dat landen geen voorwaarden meer
    mogen stellen als ze militairen sturen
    naar oorlogsgebieden.”Een commandant
    moet zijn troepen kunnen inzetten waar
    ze nodig zijn”,zei De Hoop Scheffer in
    het radioprogramma 1 op de Middag.

    Het is nu heel normaal dat landen van
    tevoren zeggen wat hun militairen wel
    en niet mogen als ze onder NAVO-vlag
    opereren.Ook Nederland doet dat.

    Volgens De Hoop Scheffer kwam de NAVO
    vorig jaar in problemen bij ernstige
    rellen in Kosovo.Sommige regeringen
    hadden hun troepen opdracht gegeven om
    bij rellen niet in te grijpen.

    Met wie zijn we trouwens in oorlog in Kosovo? De ttx-pagina rept namelijk van een oorlogsgebied!

  10. 14

    Achja, Als commandant zegt dat mensen gemarteld dienen te worden om vitale informatie te verkrijgen… Dien je te luisteren volgens de Hoop-Scheffer.

    Overigens vind ik dat het leger ook geen politietaken dient te vervullen (zoals in de situatie die in de ttx-pagina wordt geschetst). Soldaten zijn daar itt. de politie niet toe opgeleid, hetgeen gebruikelijk leidt tot doden (soldaten schieten eerder, denk ook aan bloody Sunday).

  11. 15

    Foute analyse !

    ” Revolterende burgers leken abrupt te willen afrekenen met een stijl van politiek en bestuurlijk leiderschap die zich voordien min of meer vanzelfsprekend had ontwikkeld. De heftige emoties van 2002 zijn enigszins geluwd, maar de vraag ligt nog steeds op tafel: als het oude niet meer voldoet, wat komt er dan voor in de plaats”

    Er wás geen leiderschap Vóór en ná Fortuyn.

    Er is nog steeds geen leiderschap!

  12. 18

    Dezelfde kanten van de mens. Je prettig en onzeker laten maken door de Leider of (onprettig, zeker) niets van Hem te accepteren.

  13. 19

    Steeph,
    Iemand die een koers uitzet, gids, leermeester.
    Zoals Hitler, Napoleon ?
    De Hoop Scheffer is dus een voorbeeld van een bureaucraat en niet dat van een leider.
    Drees was een Leider.
    Fortuyn was zeker een leider in de zin van gids. Zijn Politieke voorstellen, denkbeelden worden na zijn dood door grotere politieke partij overgenomen of nagepraat.

    Ayaan, Leers, zijn leiders, kunnen autonoom denken.

    Prof. Willem Kolff is een leider.

    Kok is zeker geen leider, want die liet zich indekken door door de doofpotcommissie van screbenica.
    Zelfs Bismarck is geen leider, want voor leiderschap moet je op zijn minst een boek hebben gelezen.
    van Gogh was een leider.
    Pinochet en Allende ook.
    Blair dan weer niet.
    Ja het is niet altijd even simpel en eenduidig.

  14. 20

    @fritzie: Kok was degene die “de ideologische veren” van PvdA deed afschudden. Is dat geen leiden?
    Is iemand geen leider meer als hij ergens een fout maakt?

    wtf is willem Kolff. Zoeken we op.

  15. 21

    Kolff is een man die door zijn collega’s is weggepest, maar ook door de ‘authoriteiten’
    en zie wat de man voor de wereld heeft betekent.
    Willem kolff, kunstnier –> google

  16. 23

    Kok was degene die “de ideologische veren” van PvdA deed afschudden. Is dat geen leiden?
    Neen !
    Middels het afschudden van de ideologische veren, bevestig je het langgeleden gepleegde verraad aan de arbeidersklasse en de “verworpenen de aarde ” en hij verving deze leegte met het grote NIETS.

    Dus geen visie, geen gidsfunctie, geen voorbeeldfunctie…. enkel riante bijbaantjes bij multinationals en Europese Overheden. Een Salonsocialist van de eerste orde van de leeuw der nassau en Rothschilds.
    Is nu in een “stand by” mode a la Wiegel.

    Is iemand geen leider meer als hij ergens een fout maakt?
    Maakte Hitler geen fout dan ?
    Een leider kan een rattenvanger van Hamelen zijn alswel Guru Ghandhi.
    Daarom ok is Jan marijnissen geen leider, geen visie, geen richtingaangever.
    Ayaan is leider, wilders niet Wilders een oprechte man met eigen mening, maar geen visie. En bovendien, in vergelijking met zijn collega’s, integer en moedig !

    Moediger dan Fortuyn en van Gogh, want net als Ayaan offert hij zijn leven op voor onze vrijheid.
    Wilders zal op lange termijn nog steeds niet veilig over straat kunnen lopen, net zoals Ayaan, Ellian,…..

    Deze drie zijn bereid om de hoogste prijs te betalen. Een prijs die voor zelfs Pim en Theo te hoog was.

    En op deze site wordt gescholden op Wilders Kapsel…… wat een lafaards !