Nieuw! De verbeterde kilo! Of toch niet?

Ergens in Sèvres, Frankrijk, in een gecontroleerde klimaatkamer van het Bureau International des Poids et Mesures onder een serie glazen stolpen ligt hij. De standaardkilogram. Het is een cilinder van een platina-iridium legering en het is het enige SI-meeteenheid die nog gebruikt wordt voor het definiëren van de kilogram. Andere SI-eenheden worden inmiddels door andere termen beschreven. De standaardmeter wordt geijkt aan de hand van de lichtsnelheid. De standaardseconde wordt geijkt aan de hand van de overgang tussen de twee energieniveaus van de grondtoestand van een 133-cesiumatoom. En “de candela is de lichtsterkte in een gegeven richting van een bron die monochromatische straling met een frequentie van 540 × 1012 Hz uitzendt en waarvan de stralingssterkte in die richting 1/683 watt per steradiaal is.” Alleen de kilogram wordt nog gedefinieerd aan de hand van een daadwerkelijk fysiek voorwerp. En dat moet anders, vinden wetenschappers.

Want de oude kilo voldoet niet meer. Het blijkt dat die standaardkilo na 121 jaar opslag 50 microgram lichter is geworden. Dat is een korreltje zand. Niets meer en niets minder. Hoe dit kan schijnt niemand precies te weten, maar het is voldoende aanleiding in elk geval om de kilogram te herdefiniëren. En dan uiteraard met behulp van universele waarden, net als de eerder genoemde meter, seconde en candela. Afgelopen maandag kwamen diverse wetenschappers samen in de Royal Society in London om te discussiëren hoe de kilogram opnieuw gedefinieerd moet worden. Uiteindelijk zal men op de Conférence Générale des Poids et Mesures, later dit jaar in Parijs, besluiten wat de nieuwe standaard wordt.

Ook de vaderlandse pers, in dit geval de Volkskrant, wijdde hier een berichtje aan. Opvallend in dit berichtje zijn de laatste twee zinnen, na een korte uitleg die een methode beschrijft aan de hand van stroomgeleiding: “Nadeel van die techniek is dat zo’n definitie aan niemand valt uit te leggen. En het laatste wat de experts willen, is publiek wantrouwen in de kilo.”

Deze laatste conclusie is opmerkelijk, omdat deze niet terug te vinden is in de Engelstalige berichtgevingen en dus lijkt te zijn voorbehouden aan de Volkskrant-redacteur. De laatste jaren lijkt het wantrouwen in de wetenschap toe te nemen. Evolutie en de geologische geschiedenis van de aarde worden bestreden door creationisten en andere geloofsfanatici. Klimaatveranderingen worden ontkent door allerhande lieden die liever hun luxe fossiele leventje niet in rook (pun intended) zien opgaan. De commotie en complotten rondom de griepvaccinaties ligt nog maar net achter ons. De Volkskrant trekt dit wantrouwen door naar de bepaling van de kilogram. Mogen we straks de kilogram nog wel vertrouwen als die gedefinieerd is op basis van complexe natuurwetenschappelijke terminologieën? En hoe zit het dan met de definities van de andere basiseenheden? Kunnen we de meter nog wel vertrouwen? Mocht het ooit tot kilometerheffing komen, wèlke kilometers dan? Die zijn bepaald door ‘onbetrouwbare’ wetenschappers? En gaan we niet te veel betalen voor een lamp, als het publiek niet kan vertrouwen op de definitie van de lichtsterkte?

Wat wil de Volkskrant-redacteur vertellen? Als wetenschap te complex wordt voor het grote publiek, dan is het per definitie onbetrouwbaar? Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat het hier een cynische noot betreft. Het past prima in de huidige trend van verkettering en wantrouwen, maar laten we in godsnaam op die wetenschappers vertrouwen dat ze een universele standaard voor de kilogram kunnen verzinnen en laten we ons alsjeblieft niet verlagen tot wantrouwen in de wetenschap met de eventuele complottheorieën die hieruit voort kunnen komen.

  1. 1

    Bepalen is hier denk ik de verkeerde term. ijken aan zou beter zijn. De definitie van de meter is bijvoorbeeld totaal willekeurig volgens de SI-definitie (de afstand die licht in 1/299792458 seconde in vacuüm afleg), maar veel logischer aan de hand van de oorspronkelijk bepaalde lengte ervan: het tienmiljoenste deel van de afstand van de noordpool tot de evenaar. Althans dat was de bedoeling, alleen werden er destijds enkele systematische fouten gemaakt bij het meten van de breedtegraad, waardoor de meter sindsdien eigenlijk iets te kort is. Ook de “herdefiniëring” aan de lichtsnelheid heeft dat niet opgelost.

  2. 3

    Oh en natuurlijk is het niet de General Conference on Weights and Measures, maar de Conférence générale des poids et mesures, die in Sèvres wordt gehouden.

    Ik zou trouwens eerder niet op die kilogram in Parijs vertrouwen, want die is namelijk lichter geworden. Bij gevolg krijg ik minder vlees (en ook minder groente, maar dat is minder belangrijk) voor mijn geld!

  3. 4

    @3, Ik heb de “Conference” in het Engels gehouden, analoog aan het artikel in de Guardian, omdat Engels nu eenmaal meer is ingeburgerd dan Frans en omdat de Engelstalige versie van de BIPM-site ook de Engelse vertaling hanteert. Maar je hebt uiteraard gelijk dat het eigenlijk officieel de Conférence générale des poids et mesures is.

  4. 5

    Sowieso een beetje onzin, wat valt er niet aan te vertrouwen? Iedereen kan het gewoon nameten en die 50 microgram en die 1/683 watt maakt de gewone man niets uit.

  5. 6

    @4: Gezien de schuingedruktheid zou eenieder denken dat je de oorspronkelijke naam aanhoudt, vandaar mijn opmerking. Als je dat niet doet, kun je beter de Nederlandse vertaling gebruiken lijkt me, aangezien je de rest van het artikel ook in het Nederlands hebt geschreven. Een beetje accuraat werken hoort gewoon bij een artikel met dit onderwerp.

  6. 8

    Gerelateerd linktippie:
    Science under attack

    Nobel Prize winner Sir Paul Nurse examines why science appears to be under attack, and why public trust in key scientific theories has been eroded.

    Ik heb het zelf nog niet gekeken, maar wel de recensie ervan door een bevriende wetenschapper (hiero) die zich ook zorgen maakt over het gebrek aan vertrouwen in de wetenschap.

  7. 9

    Misschien een heel domme vraag, hoor, maar hoe weet men eigenlijk dat de standaardkilo in die 121 jaar precies 50 microgram minder is geworden? Hoe is dat gemeten? Wat voor nauwkeurigheid heeft zo’n meting? En als die meting nauwkeurig genoeg is om te bepalen dat de standaardkilo exact 50 microgram minder is geworden, waarom gebruiken we die meting dan niet als standaard?

  8. 10

    @ Sjouke, ik heb dezelfde domme vraag.

    Bovendien zou ik graag weten hoe het nu zit met het volgende rekensommetje:

    Is een kubieke decimeter water (10x10x10 centimeter?) nog steeds een liter (?) en weegt die nog steeds 1 kilo?

    Zo niet, dan graag de correcte antwoorden (eventueel met 10 cijfers achter de komma)

  9. 11

    @9
    De standaardkilogram (IPK, International Prototype Kilogram) heeft meerdere dochters verspreid over de wereld staan. De IPK wordt met deze dochters vergeleken en zo bepaald men een eventuele verandering.
    En zelfs dan is een eventuele verandering een relatief gegeven. Men kan met geen mogelijkheid nagaan of de standaardkilogram daadwerkelijk lichter of zwaarder is geworden.

  10. 12

    @ Harm

    1 kubieke decimeter is altijd een liter, onafhankelijk van de standaard. 1 liter water is niet precies een kilo, maar de massa van 1 kubieke decimeter water (onder tig omschreven omstandigheden en samenstellingen) vergeleken met de standaard kilo. Iets van 0.999975 kg.+ 50 microgram dus nu.

    De standaard meter doet er helemaal niet toe bij de kilometer heffing, de meetfout van de GPS is nog groter dan de hele standaard meter. Over de meetfouten in de klimaatwetenschap zullen we het maar helemaal niet hebben.