Nederland is onnodig bang voor de staatsschuld

De staatsschuld is niet te hoog en radicaal bezuinigen is niet nodig, meent financieel geograaf Rodrigo Fernandez (UvA en SOMO). Dit stuk heeft eerder in nrcnext gestaan. 

In korte tijd heeft een bijna apocalyptische angst zich meester gemaakt van brede lagen van de Nederlandse bevolking. De staatsschuld is te hoog, wel meer dan 400 miljard euro en de rentelasten zijn met 12 miljard euro ondraaglijk. Er is geen uitweg. Als we snel keihard bezuinigen en ons houden aan de uitverkoren 3% regel dan is ons land gered. Als we het niet doen worden we afgestraft door de ‘markt’ en stijgt de rente nog verder. Het verhaal heeft veel weg van het brengen van levende offers aan de berggoden om te voorkomen dat de aarde trilt.

Het is beangstigend om te zien hoe snel een bevolking een verhaal als dit weet te internaliseren en zelf als volleerd masochist bezuinigingen eist. Eenieder die in de weg staat wordt weggezet als ongelovige, als iemand die het niet begrepen heeft. Het verhaal zelf, ongestoord door feiten of door studies van gezaghebbende instellingen uit binnen- en buitenland, wordt nu gedragen door de vox populi, aangezwengeld door de VVD, het CDA en nu ook D66, de CU en Groenlinks.

De rentelasten die Nederland momenteel betaalt zijn 2,1 % van het BNP. Sinds 1920 behoren de rentelasten hiermee tot de laagste vier op jaarbasis. Alleen in 2007 waren de rentelasten met 1,9% lager. De staatsschuld is met 65% van het BNP een van de allerlaagste van het Eurogebied. De schuldquota in het Eurogebied is 87%, in Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en België respectievelijk 83%, 86% en 98%. Als we kijken naar de ontwikkeling van de staatsschuld dan is te zien dat deze in Nederland piekte in 1996 met 76%, om daarna te dalen tot 45% in 2007. Daarna kwam de kater van het bankiersfeest.

Wat dit duidelijk maakt is dat het afbouwen van de staatsschuld een zaak van de lange adem is. De economie is in de periode 1980 – 2007 door verschillende conjunctuurcycli gegaan, waarbij de economische groei omhoog en omlaag ging. De tijd om de schulden af te bouwen is altijd in de zonnige periode geweest. Het is ook onzinnig om het dak te repareren als het regent. Dit heet conjunctuurpolitiek. Het is ontstaan na WOII, toen de jaren ’30 hadden aangetoond dat het omlaag brengen van de staatsschuld in een periode dat bedrijven en huishoudens minder te besteden hebben, een beetje dom is. Het was Jan Tinbergen, de eerste winnaar van de Nobelprijs voor de economie en de eerste directeur van het CPB, die de grondlegger werd van deze politiek.

Het Catshuis-akkoord betekent dat de economie in 2015 door de bezuinigingen minstens 6 miljard kleiner is dan bij een ongewijzigd beleid. Ook betekent het dat de werkloosheid toeneemt tot ruim 6,5%, waardoor vooral jongeren worden geraakt. Dit alles is de prijs om te voldoen aan de heilige 3% grens in 2013. Waar het om gaat is de vraag of we er twee jaar langer over doen om op hetzelfde begrotingstekort uit te komen, met een iets hogere staatsschuld, zonder daarbij de werkloosheid te laten stijgen en de economie op andere plekken onnodig schade toe te brengen. In plaats van te bezuinigen voor de korte termijn is er dan ruimte voor structurele veranderingen op de lange termijn.

Maar de rente? Die schiet toch direct door het dak als we niet voldoen aan de dictaten van de markt? Het is een misvatting dat de ‘markt’ bezuinigingen eist. Beleggers willen simpelweg een goed product tegen een zo laag mogelijke prijs. Een goed product is een staatsobligatie van een staat die op de lange termijn aan haar verplichtingen kan voldoen. Hierbij telt een groot aantal variabelen waar Nederland hoog op scoort. De hijgerige discussie over 3% in 2013 valt in het niet bij de overschotten op de lopende rekening, de waarde van de gasbaten plus andere activa en het concurrentievermogen van de Nederlandse economie.

Hiernaast hebben we de prijs. Het belangrijkste deel van de rente die Nederland betaalt komt tot stand door vraag en aanbod naar obligaties op de wereldmarkt. Hier tellen andere zaken dan discussies in het navelstaar-circuit van Den Haag. Er is wereldwijd een structureel tekort aan kwalitatief goede staatsobligaties. En dit tekort neemt alleen maar toe.  Het komt doordat aan de ene kant de vraag is toegenomen: institutionele beleggers uit het westen en uit opkomende economieën hebben spaarpotten van meer dan 60.000 miljard euro die ze ergens moeten beleggen. Maar vooral de vraag vanuit banken en centrale banken is toegenomen als gevolg van de financiële crisis. Staatsschuld dient als cruciaal onderpand voor transacties in het post-crisistijdperk. Tegenover deze grotere vraag naar staatsschuld is er sprake van een snelle daling van de totale staatsschuld. Het IMF berekende onlangs dat het aanbod van kwalitatief goede staatsschuld is gedaald van 68% van de publieke schuld van ontwikkelde landen naar 52%, als gevolg van de schuldencrisis. Hierdoor is kwalitatief goede staatsschuld een schaars goed aan het worden en blijft de rente laag.

Dit laat zien dat het speelveld waar de Nederlandse rente tot stand komt groter is dan de discussies in Den Haag. Het verhaal is complex en daarom moeilijk te communiceren in een hysterische mediacratie die bloed wil zien. Politici projecteren angstbeelden voor electoraal gewin. De 3 procent grens is niet heilig maar onderdeel van een ondoordacht plan van Europese regeringsleiders. De gedachte dat het vertrouwen van de markt terugkeert als alle landen van de EU te midden van een recessie tegelijkertijd drastisch bezuinigen, is niet veel anders dan een pleidooi om meisjes in een vulkaan te werpen om de berggoden gerust te stellen.

Foto Flickr Stuant63

  1. 1

    Goed verhaal, maar dit doet wel even pijn:
    “Het Catshuis akkoord betekend” (6e alinea, moet natuurlijk met een t, en er mag ookstreepje tussen Catshuis en akkoord, of de spatie weg). Sorry.

  2. 3

    Het zou wel interessant zijn om na te gaan welke maatregelen uit het gisteren gesloten akkoord tot doel hebben “structurele veranderingen op de lange termijn” te bewerkstelligen. Ik had niet de indruk dat het akkoord van gisteren puur gericht was op het halen van die 3%-norm.

    Nog iets: er staan storend veel taalfouten in dit stukje. Is niet de eerste keer. Kan er niet standaard een tweede paar ogen over de teksten gaan, voordat deze op Sargasso gepubliceerd worden?

  3. 6

    Het IMF berekende onlangs dat het aanbod van kwalitatief goede staatsschuld is gedaald van 68% van de publieke schuld van ontwikkelde landen naar 52%

    Dat is leuk, maar dit zegt dus helemaal niets over de de hoeveelheid (“kwalitatief goede” wat dan ook moge betekenen) staatsschuld. De crisis heeft de staatsschulden van ontwikkelde landen vooral doen toenemen (en allicht de “kwalitatief slechte” harder dan de “kwalitatief goede”, waarschijnlijk is dit zelfs onderdeel van de definitie van beiden, waardoor deze “daling” tot stand komt).

    Verder, wat zijn bergoden en waarom zijn hogere rentelasten willen voorkomen gelijk aan levende offers aan deze bergoden?

  4. 7

    Wederom ziet de schrijver van dit stuk de garanties van de Nederlandse staat aan ESM en EFSF over het hoofd die nu op €150 miljard staan. Deze contingent liability kunnen mensen makkelijk vergeten, maar die is er wel. Ook de target 2 van DNB van €135 miljard staat Nederland garant. Dus slechts kijken naar naar de ‘on-balance sheet’ schulden is niet verder kijken dan je neus lang is.

  5. 8

    Als je dan toch spreekt over een toename in werkloosheid had de auteur had ook wel even mogen vermelden dat met het voorziene pakket bezuinigingsmaatregelen de economische groei ongeveer zal afnemen van 1.25% tot 0.75%.

  6. 9

    Tussen “beangstigend” en “te zien” moet “om” staan.
    “aangejengeld” moet “aangezwengeld” zijn.
    Het is D66 en niet D’66.
    “De rentelasten die Nederland momenteel betaald” –> betaalt
    “Sinds 1920 behoren de rentelasten hiermee tot de laagste 4 op jaarbasis.” –> De laagste 4 wat?
    “Euro-gebied” mag zonder streepje.
    “Het Catshuis-akkoord betekent dat de economie in 2015 minstens 6 miljard kleiner is dan een ongewijzigd beleid door de bezuinigingen.” –> tussen “dan” en “een” moet “bij” staan.
    “Bellegers” –> spreekt voor zich.
    “concurrentie vermogen” –> spatie mag ertussenuit
    “Het belangrijkste deel van de rente die Nederland betaald” –> betaalt
    “centrale banken toegenomen” –> tussen “banken” en “toegenomen” moet een “is” staan.

  7. 13

    Is het nu beter om meer of minder geld uit te geven in een crisis?

    Machtig interessante vraag.

    Meer uitgeven nu, om de economie te stimuleren, gaat wel uit van de aanname dat de economie in de toekomst daardoor (genoeg) zal groeien om de extra staatsschuld te compenseren. Is dat gerechtvaardigd? Kunnen we er eigenlijk wel van uit gaan dat de economie uberhaupt zal blijven groeien? Resultaten uit het verleden bieden geen garantie voor de toekomst.

    Het beeld dat ik hier zelf van heb, is dat de economie vanaf pakweg de middeleeuwen is gegroeid, door voortschrijdende technologie, waardoor er meer eten verbouwd kon worden en meer spulletjes gemaakt en dat alles ook steeds sneller kon worden vervoerd. In de laatste eeuw kreeg de groei vooral een enorme impuls door de ontdekking en het gebruik van olie. En nu raakt die op.. ik hou mijn hart vast. Het zou me niets verbazen als de economie straks decennia lang structureel zal gaan krimpen. Wat enorme gevolgen zou hebben voor staatsleningen..

  8. 14

    Het verlagen van de (netto) staatsschuld is juist goed voor de kredietwaardigheid van Nederland. Daarnaast kent het begrotingsakkoord volgens mij relatief weinig bezuinigingen, het gaat vooral om hogere lasten.

  9. 15

    In de Volkskrant pleitte een deskundige dat 3 miljard bezuiinigen voldoende was om op termijn er goed uit te springen. Door meer te bezuinigen, breng je de economie schade toe. Economische schade betekent nog minder inkomsten voor de staat en dus moet je nog extra bezuinigingen incalculeren. Zo wordt 3 miljard om in enkele jaren naar een acceptabel financieringstekort te komen ineens 14 miljard om dat in 1 jaar te doen.
    Check ook het artikel: http://www.volkskrant.nl/vk/nl/9824/De-zoektocht-naar-miljarden/article/detail/3244543/2012/04/21/Wilders-heeft-gelijk-bizarre-Catshuis-bezuinigingen-moet-je-niet-willen.dhtml

  10. 17

    Je kan het ook positief benaderen. Als ik redelijk snel een flink aantal fouten aanstip, dan is het artikel leesbaarder en overtuigender voor mensen die het na mij lezen.

  11. 18

    Wat wordt vergeten is dat de economische groei voor lange tijd lager zal zijn door de afnemende beroepsbevolking. Een tekort van 3% is dan al veel te hoog om de schuld niet op te laten lopen. We hebben de afgelopen 10 jaar de kans gemist om zodanige buffers op te bouwen dat we stootje konden hebben zonder hard te hoeven bezuinigen. Kijk maar eens naar Zweden met zijn begrotingsoverschot. Niet echt een land met een hardvochtig rechtse politiek.

  12. 19

    Het probleem is voornamelijk dat er geleend word om structurele uitgaven te dekken. 170 miljard gaat er ieder jaar op aan sociale zekerheid.
    We doen net of we een lage werkloosheid hebben door een hele bult mensen in alternatieve potjes te duwen.

    Geld lenen voor duurzame aankopen, dat is wat je kan doen. Nieuwe gemeentehuizen, nieuwe kantoorpanden, wegen, sporen, bruggen, tunnels etc. etc.

    Zaken die in de jaren daarna besparingen dan wel betere mogelijkheden tot economische groei bieden. Maar nee, zodra bv. Deventer een nieuw gemeentehuis wil bouwen dan is de schok onder de kiezer groot: “wat een geldverspilling, en dat in tijden van crisis!!!”.

    Als je, ipv die centjes aan uitkeringen en (neppe) arbeidsongeschiktheidsuitkeringen uit te geven, investeert in vastgoed dan help je op de korte en de lange termijn de economie vooruit.

  13. 20

    Bovendien is veel relatief. Het gaat ook om de relatieve positie van Nederland in de eurozone. Dit geldt temeer daar Hollande zeer waarschijnlijk aan de macht komt in Frankrijk en die staat wat soepeler tegenover de 3-procent norm dan Merkozy.

  14. 22

    Weer een pleidooi om meer geld uit te geven. Laten we even duidelijk constateren dat meneer Fernandez als universiteitsmedewerker zelf afhankelijk is van de uitgaven van de schatkist – strenge bezuinigingen zouden zijn baantje in gevaar kunnen brengen. Maar zoals alle brave academische economen steunt hij zijn werkgever door geloofwaardige propaganda te produceren die de groei van de staat bevorderen.

  15. 25

    De redactiekracht zit bij de reaguurders. Maak er slim gebruik van. Levert misschien hier en daar een troll op maar daar kom je ook wel weer vanaf.

    De Huffington Post heeft iets dergelijks. Je kunt het zo simpel (wkpd) of ingewikkeld maken als je zelf wil.

  16. 26

    Door de toenemende automatisering en mechanisatie zal de output van de industrie nog steeds toenemen. Ook binnen de dienstensector kan men steeds meer met minder personeel.
    Met de economische output gaat het dan geweldig. Alleen met het aantal banen voor de werknemers gaat het dan belabberd.

    De huidige geldcirculatie cirkel van: Producent -> Werknemer -> Consument, word op deze manier doorbroken. Op den duur word de werkeloosheid zo hoog dat een groot deel van de bevolking geen geld heeft om spullen te kopen. Terwijl die spullen wel in de winkel liggen.

  17. 27

    Het zou belachelijk zijn om nu te denken dat met bezuinigingen en hervormingen de crisis binnen de EU opgelost gaat worden .Zodra de economie in west Europa nog meer wordt afgeremd met bezuinigingen vanuit Brussel ,dan komen oost Europa ,china ,de usa en zuid amerika in een nog diepere crisis .De roep om een wereldregering en of het tegenovergestelde zal daardoor harder worden .

  18. 28

    Dat is alleen naar de staatsschuld kijken ook. De private schulden en de schulden van de banken zijn veel hoger dan de staatsschuld.

    Ik snap wel, waarom we het eerder over de staatsschuld hebben hoor. Dat is de enige schuld waar we iets over te vertellen hebben. De enige schuld waar we opdracht kunnen geven die te verkleinen. Maar dan laten we het probleem van een te grote schuldenlast gewoon voort woekeren, zoals in zeer recente afleveringen van de schuldenproblematiek is gebleken. We hebben veel geld in onze banken moeten stoppen om die te redden, waardoor particuliere schulden van de banken nu overheidsschulden zijn geworden, en ook het geld dat we ‘aan de Grieken’ geven, wordt per kerende post aan de particuliere schuldenaren gegeven, die anders in de problemen komen, omdat zij het geld dat ze geleend hebben om aan Griekenland uit te lenen, dan niet meer af kunnen betalen.

  19. 29

    Oost Europese toestanden…

    Onder de communisten hadden ze wel geld, maar waren de winkels leeg. Nu hebben ze geen geld, maar liggen de winkels vol.

  20. 31

    Nederland maakt de zoveelste noodsprong en probeert krampachtig “koste wat het koste” het onvermijdelijke te vermijden met zijn korte termijn visie . De overgebleven AAA landen vallen straks alleen maar harder en dieper dan de AA landen .De nieuwe AAA wordt wereldwijd een AA . De AAA trekt op den duur de gehele wereld met zich mee .Zodra iedereen totaal radeloos is over een oplossing voor de crisis ,dan is dat het juiste moment om de wereldmacht te grijpen .Het is slimmer om je geld in iets anders te investeren als de euro , USA dollar of yen .(kijk de statistieken er maar op na)