Kunst op Zondag | De NS en kunst

Kunst op Zondag sluit het themablog over de macht van de NS af. “Door een verantwoorde keuze van kunststijl en kunstenaars wordt er naar gestreefd bij te dragen aan een prettige, inspirerende reisbeleving”, zo informeert de NS de reizigers. “Alle treinen zijn voorzien van een vorm van kunst”.

Geen kunst, maar ‘een vorm van kunst’. Dat is raak getypeerd, want tegenwoordig weet je in de trein niet meteen of je tegen wat design of kunst zit aan te kijken. Hingen er vroeger nog reproducties van bekende kunstwerken in de trein, of zag je nog tulpen van Jan Cremer op de wand, tegenwoordig zijn quasi gedichten en kunstzinnige deurgrepen in het gehele treinontwerp geïntegreerd.

Goede voorbeelden van het interieurconcept, noemt Bureau Spoorbouwmeester, die namens de NS en ProRail het Spoorbeeld mag bepalen. De NS kent een lange traditie van kunst in de trein, memoreert Tanja Karreman in een essay op Spoorbeeld. Als je dat essay doorleest vraag je je af: waar is de kunst gebleven?

Het zal de schuld van de reizigers wel zijn.

In de oude “Hondekop’-en ‘Apekop’-treinen hingen reproducties van “Snijden aan gras” van Co Westerik. In een uitzending van Avro’s Beeldenstorm vertel Henk van Os dat reizigers zich ergerden aan de prent, die de NS dan ook liet verwijderen.

In 1980 haalden studenten van de Rotterdamse Kunstacademie een geintje uit. Ze vonden de reproducties die uit het tijdschrift Openbaar Kunstbezit waren overgenomen, geen echte kunst. Ze stapten op een trein en vervingen de reproducties door echte kunst. Het resultaat? Ze werden uit de trein gehaald.

De latere Koplopers  werden opgetuigd met reclame. Eenmaal voor het Groninger Museum, ontworpen door de architect Alessandro Mednini, die ook het treinstel onder handen mocht nemen.
cc Wikimedia Commons Alessandro en Francesco Mendini Interieur 4023
In 2008 reed er echte kunst in de trein (er werd een schilderij van Jan van Goyen vervoerd), maar dat is een uitzondering op de quasi Mondriaan-achtige figuren of ander nietszeggende decoraties, die op de wanden verschenen. En die trend zet zich heden ten dage nog voort.

Jelis van Dolderen was één van de kunstenaars die voor de scheidingswanden van de sprinter SGM werk mocht maken. Hier legt hij uit dat het werk voor niemand storend mag zijn.

Zelfs een echte kunsttrein zul je in Nederland niet snel langs zien komen. In september reed in Amerika een kunsttrein waar kunstenaars uit alle disciplines in mee reden of bij de stations aansloten. Het ‘Station to station’-project van Doug Aitken reed probleemloos van New York naar San Fransico.

Hoe anders ging dat eind 90’er jaren met de Europartrain. Een initiatief van het Nederlandse kunstenaarscollectief Blind Painters. Een treinreis door Europa, waar in elk land een wagon aangekoppeld werd en kunstenaars zich bij de reis voegden.

In 1997 startte de Europartrain in Thessaloniki, toen de Culturele Hoofdstad van Europa. Bij Oostenrijk was enig oponthoud omdat de autoriteiten wantrouwend waren, maar de trein reed uiteindelijk door naar Nederland. En daar strandde het project. De NS die aanvankelijk mee leek te werken en zelfs een wagon beschikbaar wilde stellen, lag ineens dwars.

In dit artikel staat het relaas van Blind Painters, die de hulp in moesten roepen van andere spoorvervoerders, hetgeen de NS dreigde te verhinderen. In deze film een 40 minuten durende impressie van de Europartrain.

Het is een historisch voorbeeld van hoe de NS de internationale trein mist. De NS probeert de concurrenten klein te houden en strekt haar tentakels ook uit naar het busvervoer, zoals in het themablog duidelijk werd. Betekent dat de NS zo een monopolie van veilige, nietszeggende kunst krijgt in een belangrijk deel van de openbare ruimte?

  1. 1

    Ik vind de artikelen op Sargasso steeds minder interessant worden. Een artikel als dit verwacht ik tegen te komen in een glossy blad maar niet op Sargasso. Ik vind het niveau op Sargasso zeer middelmatig als ik eerlijk ben. Doe daar eens wat aan!

  2. 7

    @1 Had eigenlijk verwacht dat je Thessaloniki – Nederland ook wel eens met de motor had gedaan ( en daarbij lag de NS ook dwars! )

  3. 8

    Dat vervoeren van het schilderij ‘Gezicht op Dordrecht’ is al haast een performance op zich. En een prank blijft altijd leuk: schilderijen vervangen door ander meegebracht werk.
    Bij het schuin doorlezen van dat essay van Tanja Karreman had ik soms het gevoel dat ik een troonredegalm in haar stijl hoorde. Vooral haar inleiding is helemaal Beatrix. Maar inderdaad, waar is de kunst in de trein gebleven?

  4. 9

    @1: Nou, we doen vreselijk ons best glossy te zijn. Net als bij jouw ‘magazine’ hebben wij ook (wel eens) autoreclames.
    Misschien kan je de boel hier wat oppimpen door jouw mening over kunst in de trein te geven?

    @3: Over ‘rond het spoor’ was eerder in KOZ al wat te lezen.
    Ik ben het met je eens: buiten de trein is soms wel eens een aardig dingetje te zien. Maar in de trein vind ik het sterk achteruit gegaan. De links die je gaf naar Spoorbeeld heb ik ook in het artikel staan. Grasduin dieper in die site en het ronkt er van fantastische volzinnen. Maar zien we dat in de trein terug?

    @5: KOZ heeft een vacature voor een kunstfotograaf. Betaalt geen stuiver, kost je een vermogen aan reiskosten, maar roem zal je deel zijn ;-)

    @8: Spoorbeeld heeft ook een essay van Wim Nijenhuis. Die is al een stuk beter. Hij oppert een mooi idee voor het ‘naar buiten kijken’. “Op trajecten waar lekker kijken goed mogelijk is, kunnen naar het voorbeeld van de Amerikaanse Armtrak panoramadecks worden aangebracht op de verdieping van de dubbeldekkers”. Zie de foto in dit artikel.

  5. 10

    @9

    KOZ heeft een vacature voor een kunstfotograaf?
    Ik zie wel KOZ (Kind op Zondag) met de volgende tekst:

    Kind op Zondag is een tijdschrift dat gebruikt wordt voor het werken met kinderen in de kerk en de zondagsschool. Voor elke zondag zijn er navertellingen van bijbelverhalen, liedjes, knutseltips, spelvormen en nog veel meer.

    Misschien iets voor in de trein?
    Lijkt mij wel jottum.

  6. 11

    @9 Heb net gebladerd door het essay van Wim Nijenhuis. En bij de eerste zinnen (zie hieronder) moest ik al een beetje duizelig afhaken. Je hebt dan van die momenten waarop de wezenloosheid van het bestaan een beetje Heidegger-achtig op je afkomt. Dan toch liever een sargassoredacteur die de boel helder verwoordt.

    “De treinreis heeft een ambivalente betekenis die binnen de algemene grondstructuur van vertrek–passage–aankomst wisselt tussen reizen en verplaatsen. Het onderscheid tussen reis en verplaatsing komt voort uit verschillende werelden van zien en ervaren die corresponderen met de herkomst van de termen uit verschillende ‘families’ van uitspraken. Filosoof Peter Peters wil aan deze ambivalentie ontsnappen met zijn theorie van de passages, maar ontwerpdisciplines kunnen zich ertoe verhouden door de ambivalentie met hun vormen uit te drukken, te ontkennen of te verhullen.”

  7. 12

    @9:
    Quote:
    “KOZ heeft een vacature voor een kunstfotograaf. Betaalt geen stuiver, kost je een vermogen aan reiskosten, maar roem zal je deel zijn ;-) ”

    Ik solliciteer niet:
    Ik maak alleen maar foto’s/plaatjes omdat mijn geheugen leeftijdprobleempjes begint te vertonen.

    Ik doelde eigenlijk op de slechte autoplaatjes bij de autoverhaaltjes van D v/d K ;-)