Kunst op Zondag| Sterfbed

In beeldende kunst is het doodsbed een genre apart, schreven we vorige keer. U zag toen piëtas: de armen van een moeder of van een geliefde vormen een laatste rustplaats voor de overledene.

Aanwezig zijn bij het sterven, de laatste adem, de eerste uren na de dood, de opbaring, het zijn geen unieke momenten, maar wel minstens zo bijzonder als het bijwonen van een bevalling. Dat laatste heb ik nooit meegemaakt, dat eerste al vaker en het is elke keer een totaal andere ervaring.

Het doodsbed, het sterfbed, is in de kunst ook niet uniek, maar wel met grote verschillen als het gaat om religieuze iconen en wereldlijke bekenden of gewone stervelingen. Het is een apart soort portretkunst. Zelden zie je een poging het sterfproces zelf uit te beelden. De emoties van de nabestaanden willen nog wel eens toegevoegd worden aan het intieme, verstilde doodsbed.

De maagd Maria is beslist niet eenzaam gestorven.
Caravaggio – De dood van Maria, 1605 – 1606.
cc Flickr Steven Zucker photostream Caravaggio, Death of the Virgin

Kindersterfte zie je tegenwoordig amper meer op schilderijen, maar vaker in persfoto’s. Het is de wereld nog niet uit. Bij  Matthijs van den Bergh lijkt het Jongetje op zijn doodsbed (1658) meer van een weldoorvoede, serene rust.

Realistische rust.
Ivan Nikitich Nikitin – Tsaar Peter I op zijn sterfbed, 1725.
cc Flickr Lisby photostream Tzar Peter I on his Deathbed, 1725

Een van de weinig levendige taferelen: Socrates was hier zo verstandig vast op bed plaats te nemen voor hij de gifbeker leegdronk. Een andere schilder zag hem in een stoel sterven.
Jacques-Louis DavidDe dood van Socrates, 1787.
cc Flickr Wally Gobetz photostream NYC - Metropolitan Museum of Art - Death of SocratesDezelfde Jacques-Louis David was goed bevriend met Jean Paul Marat, een soort populist ten tijde van de Franse Revolutie. De man zat wegens een huidziekte vaak in bad en dat werd zijn sterfbed toen hij werd vermoord.
cc Flickr KCC246F photostream Death of Marat

Het schilderij werd in 2009 geciteerd in de wasserette van Richard Jackson.
cc Flickr C-Monster photostream Richard Jackson tribute to the Death of Marat. Seacrest out

Je hoort er weinig meer van, maar vroeger werd het sterven nog al eens aangegegrepen om wegkwijnenende goddelozen over te halen zich alsnog te bekeren.
Francisco de Goya y Lucientes – St. Francis Borgia aan het sterfbed van een onboetvaardige, 1788.
cc Flickr KCC246F photostream St. Francis Borgia at the Death Bed of an Impenitent

Het leven van Edvard Munch, u weet wel van die verschrikkelijke schreeuw, werd getekend door de dood. Zijn moeder stierf toen hij vijf jaar was, zijn zus en zijn vader stierven toen hij nog geen dertig jaar oud was. Hij schilderde de dood van zich af en is daarmee toch nog 80 geworden.

Munch schilderde vaak de sfeer rond het sterfbed, althans zoals hij dat zag.
Edvard Munch – De dood in de ziekenzaal, 1893.
cc commons.wikimedia.org Munch Death in the sickroom

Edvard Munch – De geur van de dood, 1895.
cc Flickr Sharon Mollerus photostream Edvard Munch, The Smell of Death, 1895

Er zijn kunstenaars die het doodsbed optuigen om er nog levende mensen in te leggen.

Neem het statement van het duo Antonio Garullo en Mario Ottocento. Een dode Berlusconi met Mickey Mouse-pantoffels aan en opgeknoopte gulp was duidelijk levensechte kritiek op de Italiaanse ex-premier, getiteld ‘The Italian Dream’.

Shen Shaomin organiseerde een wereldtop met overleden wereldleiders. Summit, in 2010 voor het eerst te zien op de biënnale van Sydney en in maart dit jaar op de Hong Kong editie van Art Basel, was bedoeld als een parodie op de G8, die worstelde met de economische crisis. She Shoamin creëerde een G5 met Lenin, Mao, Kim Il Sung, Ho Chi-minh en de toen nog levende Fidel Castro. Met name de nog enigszins bewegende en ademende Castro was een hilarische publiekstrekker.

Dat brengt me op een idee. Ik moet nog eens goed nadenken of ik wensen heb aangaande mijn eigen overlijden, opbaring en uitvaart. Ik geef toe: het is luguber maar het lijkt me wel wat nog wat door te kunnen admenen na mijn dood. Er is vast een kunstenaar te vinden die daar wat aan kan doen.

Volgende week het laatste deel over dit thema.

  1. 1

    Het sterven in de kunst is een ding. Mooie voorbeelden. Dank.

    Maar je laatste alinea komt heel dicht bij de kunst te sterven, die toch tegenwoordig weer wat opgang doet. Denk alleen al aan al die zelfmoordende massamoordenaars.

    Jij noemt het luguber, maar echte stervenskunst is toch meer de acceptatie van het onvermijdelijke en daar nog een uiting in mee willen geven. Ik zie het lugubere niet zo. Memento mori (bij voorkeur tezamen met Carpe Diem)!

    En volgende week? Grafmonumenten?

  2. 4

    Gavin Friday heeft zich voor de hoes van zijn catholic-album opgebaard laten fotograferen. Of het filmpje boeiend is, weet ik niet, want ik heb nooit geduld om bewegende beelden te bekijken. Onder het fimpje staat een plaatje van de hoes. https://vimeo.com/26491017
    “The album’s cover photo was inspired by the painting ‘Michael Collins, Love of Ireland’ by Sir John Lavery. Gavin had seen the painting at the Sir John Lavery “Passion and Politics” exhibit in Dublin at the Hugh Lane Gallery in September 2010: “The images were of statesmen of the 1916 Rising. They were all these remarkable dead men — murdered or assassinated by the Irish and the British alike. I was struck by the genius and promise lost by those lives cut short. There was an image of Michael Collins lying in state. The cover pays homage to that.””

  3. 7

    Marc Marie Huibregts in een voorstelling:”En toen hoorde ik dat mijn opa op zijn sterbed lag. En ik denk dan: klim er dan ook niet in, ga er dan ook niet op liggen.”

  4. 8

    Het te mooie verhaal van Richard Feynman op zijn sterfbed die eventjes wakker wordt en zegt: dieing is a really, really boring thing.

    Ook Stalin werd op zijn sterfbed eventjes wakker en keek de verzamelde politbureaugangers alleen maar woedend, woedend aan.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

| Registreren