Kunnen we niet zonder populisme?

COLUMN - Populisme: el pueblo unido

Wat verklaart het succes van Trump? Is het zijn racisme en zijn seksisme, die de boze witte mannen een stem hebben gegeven? Of is het ruraal Amerika dat zijn woede over de eigen wanhopige toestand tot uitdrukking heeft willen brengen over de gevestigde orde die hen in de steek heeft gelaten? Er spelen vast allerlei factoren een rol in de opkomst van het populisme, ook in Europa, maar volgens mij blijft één factor daarbij onterecht onderbelicht.

De aantrekkingskracht van het populisme, puur op zichzelf.

Nu is een probleem met praten over populisme altijd dat de term allerlei betekenissen kent, die niet altijd nauwkeurig uit elkaar worden gehaald. Vaak wordt hij gebruikt om politieke retoriek te benoemen die men te simpel vindt: ‘makkelijke oplossingen’ voor ‘ingewikkelde problemen’. Als zodanig is het alleen een scheldwoord; het is niet waar ik het over wil hebben.

De democratie is vervelend

Maar er is ook het populisme als een ideologie: de opvatting dat het volk een eenheid is, met specifieke eigen belangen en een specifieke eigen wil. De belangen en de wil van de individuen zijn daar nog niet eens ondergeschikt aan: ze zijn hetzelfde. Eindeloos vergaderen is daarom ook eigenlijk niet nodig; je hebt alleen een ‘sterke’ man nodig die het allemaal gaat ‘regelen’.

In die zin is het populisme ondemocratisch. In ieder geval als we ‘democratie’ dan weer zien als een wereldbeeld waarin de samenleving bestaat uit allerlei groepen die met elkaar moeten overleggen om ervoor te zorgen dat niemand in de verdrukking komt en er een optimale oplossing bestaat voor iedereen.

Ik geloof dat de meeste mensen het erover eens zijn dat de democratie enorm vervelend is – al dat eindeloze gepraat, al die compromissen die nooit iemand helemaal gelukkig maken, al die ontevredenheid. Democratisch zijn is genoegen nemen met de onvolmaaktheid van de wereld.

Het verenigde volk wordt nooit verslagen

Bovendien veronderstelt de democratie uiteindelijk individualisme en rationalisme. Groepen mensen zijn geen organische eenheden, maar bestaan uiteindelijk uit personen die ook lid kunnen zijn van allerlei andere groepen. En de enige manier waarop we er uiteindelijk met elkaar uitkomen, is door redelijk te zijn, en argumenten te wegen.

Tegenover dat individualisme en dat rationalisme staan natuurlijk het warme gevoel van saamhorigheid en gevoel. En die vormen daarmee vanouds de aantrekkingskracht van het populisme: niet langer hoeven worstelen, en zeuren, en moeten omgaan met allerlei minderheden die vervelende dingen tegen je zeggen, maar opgaan in het geheel van het volk. Weten dat je gelijk hebt omdat je de mening van het volk nu eenmaal juist is.

Wát die mening vervolgens is, dat kan alle kanten op gaan, en daarom heb je zowel rechts- als links-populisme. Om de aantrekkingskracht van het wereldbeeld te begrijpen, moet je het populisme bestuderen dat het dichtst bij je eigen politieke opvatting ligt. Ik houd het bijvoorbeeld nauwelijks droog bij het Chileense lied El pueblo unido jamás será vencido, hierbovenwaarvan de tekst expliciet populistisch is: ‘het verenigde volk wordt nooit verslagen’. Ja! Wij arbeiders pikken het niet meer! We laten ons niet onderdrukken! We komen op voor ons recht op een eerlijk inkomen! Enzovoort.

Als ik daar tussen die mensen zou staan, zou ik er ook in opgaan. Ik zou mijn vuist opsteken. De volgende dag zou ik me een beetje schamen, maar op de dag zelf zou ik gelukkig zijn.

Bijna anoniem

De combinatie van een rechts wereldbeeld met populisme leidt eerder tot het seksisme en, vooral, het racisme dat je nu terugziet bij Trump en zijn entourage: mensen met andere belangen en een andere wil horen per definitie niet bij het volk. Ook het afzetten tegen de intellectuele elite, de deskundigen met al hun ingewikkelde gedoe, past er goed bij; al vind je dit ook onder linkse populisten wel.

Een bekende theoreticus (en door moord gefnuikt practicant) van het moderne populisme was natuurlijk Pim Fortuyn, die onder andere sprak van de ‘verweesde samenleving’. Fortuyn had nog niet het enorme effect kunnen zien dat het internet op die verwezing zou hebben. Mensen verkeren sinds de tv minder in elkaars fysieke nabijheid en voelen zich daardoor eenzamer. Dankzij de sociale media komen ze elkaar weer tegen, zij het vaak anoniem (op Twitter bijvoorbeeld) of bijna anoniem (op Facebook waar je bevriend kunt zijn met mensen van wie je niet veel meer weet dan de naam).

Populistische retoriek

Er wordt wel gezegd dat het internet het effect van een bubble versterkt – mensen laten zich alleen in eigen kring informeren, maar het zou mij niet verbazen als het omgekeerde een nog sterker effect had: je wordt op internet heel gemakkelijk geconfronteerd met de gigantisch grote diversiteit aan opinies die op de wereld bestaat, en dat doet je al snel wanhopen aan de mogelijkheid van democratie en verlangen naar het warme bad van een volk dat het met elkaar eens is.

Om wie zich dat bad formeert, is misschien voor een deel toeval. Donald Trump is nuttig als al dan niet sterke man, omdat men hem al kent omdat hij uitgesproken is, en in ieder geval allerlei populistische retoriek gebruikt, vooral uit de rechtse hoek.

Een probleem van links is dat het niet populistisch meer is. Je kunt als YouTube-socialist nog wel met je vuist gaan zwaaien bij Chileense video’s. Maar bijeenkomsten van deze soort nemen wij niet serieus meer. We kunnen ze niet serieus meer nemen.

Maar goed ook

Dat heeft minstens twee oorzaken. In de eerste plaats heeft links juist de diversiteit omarmd, de belangen van allerlei minderheidsgroepen; en dat is natuurlijk in conflict met het verlangen om het volk als een eenheid te zien. In de tweede plaats is links pragmatischer geworden. En de democratie werkt als organisatie van een maatschappij nu eenmaal om allerlei redenen beter dan het populisme. Al is het maar omdat de laatste gebaseerd is op een waanidee. De SP heeft duidelijk populistische wortels, maar is in de praktijk al decennia een sociaal-democratische partij.

Het is aan de ene kant maar goed ook. Samen overleggen om naar redelijke oplossing van onze gigantische problemen te komen is het enige wat erop zit in onze complexe wereld. Maar tegelijkertijd gaat het voorbij aan emotionele behoeften van de mens. Ze worden natuurlijk deels gebotvierd in bepaalde vormen van ‘politieke correctheid’, die ook suggereren dat er één juiste weg bestaat en dat je kunt behoren tot een groep mensen die toegang hebben tot kennis over die juiste weg.

Leeghoofden

Maar het blijft een lapmiddel. Per definitie blijf je er grote groepen mensen (het domme volk) mee uitsluiten. Bovendien zie ik de massa’s nog niet ‘Wij zijn allen Nederlanders met een migratie-achtergrond!’ staan scanderen.

Dit is het duivelse dilemma waar we nu in verkeren. Er moet een manier gevonden worden om de gevoelens van saamhorigheid en vastberadenheid die eigen zijn aan het populisme in te zetten voor betere doelen. Omdat het aantrekkelijke gevoelens zijn. Omdat we ze niet willen voorbehouden voor figuren als Trump, Le Pen, Wilders en hun aanhangers.

  1. 2

    Het is natuurlijk heel verleidelijk de Trump stemmer allemaal als seksistische Tokkie te framen maar de vraag is of dat ook allemaal waar is. Heel veel vrouwen en niet blanken hebben ook op Trump gestemd, zonder hen had hij nooit een meerderheid kunnen krijgen. Trump is een seksistische viespeuk, maar dat wil niet zeggen dat zijn achterban dat ook is. Hetzelfde soort electoraat in Europa loopt hier net zo makkelijk achter vrouwen als Marie Le Pen en Frauke Petry aan.

    Ook het racistische is maar deels waar. Het grote issue zijn illegalen die voor lagere lonen dan de Amerikanen komen werken. Dit ongenoegen is niet heel veel anders dan dat van SP stemmers over Oostblokkers. Daarnaast heeft 9-11 en Boston er hard ingehakt bij de Amerikaanse bevolking, als elke andere ideologie deze aanslagen had gepleegd had die net zo goed gewantrouwd geworden, met racisme heeft dat weinig te maken.

    De SP is natuurlijk gewoon wel en populistische partij, ze beloven een sociaal economisch programma wat volstrekt onhaalbaar is. Ze zijn tegen internationale betrekkingen als de EU, TTIP en het Oekraïne verdrag, exact overeenkomstig Trump en de ander populistische partijen in Europa. Zij waren nog voor de PVV tegen dubbele paspoorten en kwamen als eerste met een Polen meldpunt. Over andere zaken als milieu, cultuursubsidie en immigratie zijn ze voor de bühne wel sociaal democratisch maar houden ze in het debat en de media wijselijk hun mond.

  2. 3

    als elke andere ideologie deze aanslagen had gepleegd had die net zo goed gewantrouwd geworden, met racisme heeft dat weinig te maken.

    Bullshit, aanslagen van Moslims zijn “terroristisch”, aanslagen van andere amerikanen niet en daar zijn er veel meer van.

  3. 5

    Er moet een manier gevonden worden om de gevoelens van saamhorigheid en vastberadenheid die eigen zijn aan het populisme in te zetten voor betere doelen zijn.

    Deze zin loopt niet: volgens mij moet het slotwoord (“zijn”) geschrapt. De punt hoort na doelen.

    Ik ben allergisch voor het woordje “moet”. Waarom moet dat per se?
    Ik ben het wel met je eens. Het zou beter zijn als we al die negativiteit kunnen inzetten om saamhorigheid en liefde. Maar dat kun je niet afdwingen met het woordje “moet” of door geweld.
    Misschien zal het eerst nog erger worden. De lijdensdruk is nu nog niet hoog genoeg. Pas als de omstandigheden voor de grote massa nog erger worden, dan komt er misschien een verandering ten goede.
    Interessante tijden, dat wel.

  4. 6

    Maar er is ook het populisme als een ideologie: de opvatting dat het volk een eenheid is, met specifieke eigen belangen en een specifieke eigen wil. De belangen en de wil van de individuen zijn daar nog niet eens ondergeschikt aan: ze zijn hetzelfde. Eindeloos vergaderen is daarom ook eigenlijk niet nodig; je hebt alleen een ‘sterke’ man nodig die het allemaal gaat ‘regelen’.

    Wat populisme eigenlijk inhoudt is wij/zij denken. Je hebt het ‘het volk’ en je hebt volksvijanden. Of zo u wilt: klassevijanden.

    Niets verenigt zo zeer als een gemeenschappelijke vijand. Keuze genoeg. De elite, buitenlanders, niet westerse religies, de neoliberalen.

    In die vereniging is inderdaad eindeloos vergaderen en andere democratische onzin overbodig. Of je doet het om de schijn te wekken dat je democratisch bezig bent. Je hebt een man of vrouw nodig die verbaal de vijand goed kan beschrijven. Waarheid is daarbij van geen enkel belang. Het gaat er om of de achterban zich achter het geschetste vijandbeeld kan scharen. Dat is het enige wat telt.

    Een bekende theoreticus (en door moord gefnuikt practicant) van het moderne populisme was natuurlijk Pim Fortuyn, die onder andere sprak van de ‘verweesde samenleving’. Fortuyn had nog niet het enorme effect kunnen zien dat het internet op die verwezing zou hebben. Mensen verkeren sinds de tv minder in elkaars fysieke nabijheid en voelen zich daardoor eenzamer.

    Dit lijkt me een beetje onzin. Eenzaam voelen is onze natuur. Dat staat los van internet. En omdat eenzaam voelen onze natuur is, zijn we (we=sommigen van ons) gevoelig voor populisme. Populisme lost namelijk deels dat gevoel van eenzaamheid op. Met zijn 60 miljoenen op Trump stemmen geeft een machtig gevoel. Je bent niet dom, je bent niet achterlijk: die andere 60 miljoen zien ook wat jij ziet!

    Totdat blijkt dat de grote leider zijn woorden niet kan waar maken. Dan val je weer terug in eenzaamheid en lethargie. Wachtend op de volgende populistische leider die je wakker kust.

  5. 7

    Er moet een manier gevonden worden om de gevoelens van saamhorigheid en vastberadenheid die eigen zijn aan het populisme in te zetten voor betere doelen zijn. Omdat het aantrekkelijke gevoelens zijn. Omdat we ze niet willen voorbehouden voor figuren als Trump, Le Pen, Wilders en hun aanhangers.

    Veel succes met die zoektocht. Met zo’ n uitspraak vraag ik mij af of je je eigen artikel wel begrijpt. Populisten en hun aanhang zoeken naar de perfecte wereld en Trump, Le Pen, Wilders biedt die. Daar kan je nooit over heen gaan. Je kan niet een wereld beloven met nog minder moslims dan nul.

    Democratisch zijn is genoegen nemen met de onvolmaaktheid van de wereld.

    Populisten accepteren de onvolmaaktheid van de wereld niet. Zij wensen niet te overleggen met andersdenkenden. Trump, Wilders enz scheppen een visioen van de volmaakte wereld. En de saamhorigheid met de andere populisten maakt dat die volmaakte wereld binnen handbereik komt.

  6. 8

    Trump is een seksistische viespeuk, maar dat wil niet zeggen dat zijn achterban dat ook is.

    Hou eens op met die goedpraterij. Zeg het gewoon zoals het is: Trump is een absolute ramp voor de Verenigde Staten en voor de rest van de wereld.

    Zijn achterban bestaat niet alleen uit seksistische viespeuken, maar ook uit racisten, slecht geïnformeerden, gedesillusioneerden met het onvermogen om in te schatten wat zijn presidentschap voor hen gaat betekenen, mensen die zich te gemakkelijk door mooie praatjes laten inpalmen, stoïcijnen en allerlei andere lieden met voornamelijk slechte karaktereigenschappen. Maar vooral slecht geïnformeerden.

    Het is onvergeeflijk dat ook maar iemand op die malloot zou stemmen. Er is geen enkel excuus voor.

  7. 9

    ‘Populisme’ is gewoon ‘idealisme waar jij het niet mee eens bent’. Net als met idealisme, valt er met populisme alleen te redeneren als je een enorme hoeveelheid aannames, vaak tegengesteld, zonder bewijs, tegelijkertijd in je hoofd stapelt.

    Het is bloedje-irritant om te moeten discussiëren met mensen bijvoorbeeld, die vinden dat je en aan iedereen die hier komt, een uitkering moet geven, en dat je gewoon iedereen moet binnenlaten. Dat ontwikkelingshulp iets is waar je het effect van kunt meten, en dat dat effect doorgaans positief is. Dat staten gewoon straffeloos geld kunnen bijdrukken. Dat alternatieve geneesmiddelen ook zouden kunnen werken. Dat dierproeven altijd onnodig zijn. Dat als je maar genoeg geld gooit tegen de opleiding van een debiel, hij of zij ook professor kan worden. En toch zijn dat allemaal redelijk gevestigde meningen, in bepaalde kringen, gebaseerd op idealisme. Op populisme dus. Alleen noemden we het toen anders.

  8. 10

    @8: “vooral slecht geïnformeerden”.

    Merkwaardig; Die hebben vier en acht jaar geleden op een integere zwarte buurthuiswerker gestemd.

    En over viespeuken gesproken. De echtgenoot van Hillary heeft een aantal jaren iets teveel met zijn gulp open door het Witte Huis gelopen. Over de tussenbeense activiteiten van JFK zullen we het maar niet hebben en bij Richard Nixon stond naast het koffertje met de codes, iets te vaak een fles Johnnie Walker. Zo vaak, dat Henry Kissinger het koffertje wel eens mee naar huis nam.

    Wie weet, misschien gaat het met Trump wel meevallen.

  9. 11

    Wat verklaart het succes van Trump?

    Ik durf te beweren dat Trump niet bijzonder succesvol was: het aantal stemmen voor Trump was lager dan voor Mitt Romney vier jaar terug.Het is Clinton die tussen de 6 en 10 miljoen stemmen is kwijt geraakt, en daarom heeft verloren. Een veel interessantere analyse zou zijn het antwoord op de vraag waar de democraten zijn gebleven.

  10. 12

    Merkwaardig; Die hebben vier en acht jaar geleden op een integere zwarte buurthuiswerker gestemd.

    Een paar. De overweldigende meerderheid van die slecht geïnformeerden hadden op McCain en Romney gestemd.

    En over viespeuken gesproken. De echtgenoot van Hillary heeft een aantal jaren iets teveel met zijn gulp open door het Witte Huis gelopen.

    Daar kon de kiezer zich van tevoren niet over informeren.

    Over de tussenbeense activiteiten van JFK zullen we het maar niet hebben en

    Ben je hier nu serieus Bill Clinton en JFK aan het vergelijken met de 450 schandalen die Donald Trump definiëren? Je zou je kapot moeten schamen.

    bij Richard Nixon stond naast het koffertje met de codes, iets te vaak een fles Johnnie Walker. Zo vaak, dat Henry Kissinger het koffertje wel eens mee naar huis nam.

    Bedoel je Crooked Tricky Dicky? Die was toch onder druk opgestapt, zoals Trump binnen vier jaar gaat doen?

    Wie weet, misschien gaat het met Trump wel meevallen.

    Wie weet, als Pasen en Pinksteren op één dag vallen.

  11. 13

    @5: [zin is aangepast]

    Dat ‘moet’ lijkt me hier niet bedoeld als een oproep om iets af te dwingen. Ik zie het meer als een oproep om te zoeken naar een manier om de gevoelens van saamhorigheid en vastberadenheid die eigen zijn aan het populisme in te zetten voor betere doelen. En dat is inderdaad zeer urgent.

  12. 14

    @7: Ik denk dat je hiermee ‘populisten en hun aanhang’ te veel wegzet als een groot vijandig blok. Dat wordt het ook als je zo over anderen blijft praten (geldt ook voor @8). Ook onder ontevreden Nederlanders is er een grote diversiteit. Het is absoluuut noodzakelijk om iedereen serieus te blijven nemen en -zoals Marc bepleit- te zoeken naar een manier om de gevoelens van saamhorigheid en vastberadenheid die eigen zijn aan het populisme in te zetten voor betere doelen.

  13. 15

    @14: onderbouwing? Lutine beweert dat de (rechts)populist intrinsiek onredelijk is. *Als* dat waar is, heeft het toch helemaal geen zin om verder te praten?

  14. 16

    @13: ik ben het met je eens, Jos. Het is wenselijk als de proteststemmers en populisten zich ook positief gaan inzetten voor een betere wereld. Maar misschien gebeurt dit pas als het huidige politieke systeem eerst door een diepe crisis gaat en verdwijnt.
    De kloof tussen kiezers en gekozenen lijkt groter dan ooit.

  15. 18

    @14

    Ik denk dat weinig mensen in Nederland -buiten de PVV stemmers om- de PVV serieus nemen. Ik doe dat in ieder geval niet. Ik wil ook geen dialoog met ze. Het is zeikerig, ontevreden volk. Kom ik hen in de praktijk tegen, dan ontloop ik ook de discussie.

    Dat populistische geblaat is nu al weer zo’ n 15 jaar gaande en de zaken gaan gewoon door. Populisten wensen zich niet neer te leggen bij de onvolmaaktheid van de wereld. Ik doe dat juist wel. Zij zijn dus een spiegelbeeld van wat ik voorsta. En zeker géén vijand.

    Trump bewijst ook nog eens dat het nóg erger kan. En daar treffen we Wilders ook al weer hijgend aan. Geven we dus de Nederlandse populist één vinger, dan pakt hij wellicht de hele hand en transformeert nog verder in een vrouwonvriendelijk wezen á la Trump. Desnoods overgoten met een christelijke saus naar Amerikaans voorbeeld.

  16. 19

    @18: Dit. Zo erg dit. Al dat gezeik dat men in gesprek moet gaan met die ontevreden PVV-stemmers. Afgelopen vrijdag bij Pauw wedeom twee van dit soort figuren in ‘gesprek’ met Pechtold. Op concrete vragen ratelden ze gewoon weer het bekende riedeltje af en verder kwam er niks zinnigs uit. Met een dwaas ga ik ook geen discussie aan, met dat PVV-gepeupel ook niet. Niks luisteren naar dat soort domme figuren dat elke grote schreeuwlelijk kritiekloos achterna loopt.

  17. 20

    @18:
    Lijkt me onverstandig om ze niet serieus te nemen. Premier Wilders die regeert met VNL, VVD en CDA komend voorjaar kan ik me zo langzamerhand best voorstellen.

  18. 21

    @20

    Wie de grenzen van de redelijkheid overschrijdt verdient het niet om serieus genomen te worden. Rede houdt in dat er bereidheid is om compromissen te sluiten. Wat hebben we te bespreken met mensen die compromisloos zijn?

    Dat kabinet Wilders zien we dan wel weer. De vorige twee kabinetten waar populisten in zaten vielen ruziënd uit elkaar. Dat is het beste: laat ze op hun plaat gaan.

  19. 22

    Een uitstekende analyse van het hedendaagse populisme werd gegeven door Wouter Bos in Pauw, link, enkele dagen voorafgaand aan de Amerikaanse verkiezingen. Het gaat over links en rechts populisme, over populisme in binnenland en buitenland, over hemzelf en zijn politieke tegenstanders, en over het dilemma van genuanceerde politiek-correctheid versus bot simplisme (fact-free politiek). Tevens is het een mooie compilatie van korte fragmenten die een en ander perfect illustreert.

    Als aanvulling op bovenstaand artikel: een absolute aanrader!

  20. 23

    @9:
    “Het is bloedje-irritant om te moeten discussiëren met mensen bijvoorbeeld, die vinden dat je en aan iedereen die hier komt, een uitkering moet geven”

    Ja, vervelend heh ? Je weet wel dat je opponent volkomen gelijk heeft, maar dat kan je natuurlijk niet toegeven, want dat ben je niet stoer en rechts meer …

  21. 24

    @21:

    laat ze op hun plaat gaan.

    Om de een of andere manier is het voor populisten niet mogelijk om op hun plaat te gaan. Wat populisten ook voor flaters begaan, het heeft geen consequenties. Kijk naar Wilders, heeft Bruin 1 hem nu echt geschaad? Heeft het weggooien van “breekpunten” in de vooravond van Bruin 1 hem nu echt geschaad? Kijk naar het enorme aantal aan schadalen over Trump, het raakte hem nauwelijks.

  22. 25

    @24

    Ja, Rutte1 heeft Wilders geschaad. Hij zakte weg van 24 naar 15 zetels. Er is dus 40% die op dát moment het licht zag. De LPF brokkelde ook af na een half jaartje regeren.

    Trump ligt nog in de toekomst. Maar ik kan mij niet voorstellen dat de werkloze staalarbeider over 4 jaar nog in hem gelooft. Die is dan een ervaring rijker en een illusie armer.

    Uiteraard is de populist kort van geheugen, dus mijn verwachting is dat Wilders weer gaat plussen volgend voorjaar. Maar bezie het positief: het zijn een aantal rechtse zetels die niet echt mee tellen. Ja, de PVV stemt meestal met de VVD mee, maar in de kabinetsverhoudingen komt de VVD toch zwakker te staan.

  23. 26

    Welnee, het heeft hem helemaal niet geschaad. Wilders’ aanhangers zijn het alweer vergeten. Je schrijft het zelf al, de populist is kort van geheugen. Denk je echt dat er iemand in zijn achterban is die hem onbetrouwbaar zal noemen? Bij de paar die het nog wel herinneren wekt het eerder bewondering omdat Wilders in hun ogen stond voor zijn principes.

    Het zorgt er wel voor dat Wilders nu in Den Haag minder makkelijk gedwongen zal worden om mee te regeren, wat hem dan weer goed uitkomt want zo blijft hij de outsider zolang hij niet de grootste is. Precies de plek die Wilders wil. Ondertussen trekken CDA en VVD steeds meer naar Wilders, kijk bijvoorbeeld de uitlatingen van de 2e man van de VVD, Halbe Zijlstra. Links is ondertussen gedecimeerd, waar je jezelf zou kunnen afvragen of je PvdA nog wel links zou moeten noemen gezien hun beleid. We kruipen hier zo langzamerhand naar een kabinet Wilders en ik vraag me af wat er dan van de rechtstaat overblijft…

  24. 27

    Al die ‘rechts populistische’ clubs zijn gewoon Nationaal Socialisten zowel qua gedachtengoed als electoraat en dat moet gewoon zo benoemd worden in het publieke debat.

    Populisme m’n reet, er zit een consistente ideologie achter alleen daar draaien we omheen.

  25. 28

    De overwinning van Trump smaakt zoet. “Begeerte heeft ons aangeraakt”

    Bij de (hogere) managementlagen is het buikgevoel belangrijk en waardevol, bij het gewone voetvolk wordt de onderbuik vies, verdacht en fout gevonden.