De koopman, de dominee en Willy Brandt

OPINIE - Het kabinet gaat wel erg kinderachtig om met de zwartere bladzijden uit onze geschiedenis: een beetje spijt, maar vooral niet te veel.

Het is een beroemd historisch moment: de Duitse bondskanselier Willy Brandt die een knieval maakt voor de slachtoffers van de Holocaust. Het leverde Duitsland veel goodwill op, en wordt vaak aangehaald als symbool voor de volwassen en respectvolle manier waarop Duitsland met het eigen gruwelijke verleden omgaat.

De slachtoffers van het trotse volk der Bataven komen er heel wat bekaaider vanaf. Een minzaam knikje van Mark Rutte, daar moeten ze het mee doen. Nou vooruit, een buiging. Ruttes bovenlijf helt dertig graden voorover, vijfendertig misschien – maar beslist geen veertig! Wat, een knieval? Geen sprake van!

Zo doen we het met ons slavernijverleden in Suriname: wel ‘diepe spijt en berouw,’ maar geen excuses. En zo doen we het ook met de smerige oorlog in Indonesië eind jaren veertig. Afgelopen vrijdag werd bekend dat de regering excuses aan gaat bieden voor ‘specifieke gevallen van standrechtelijke executies,’ maar: ‘Er is geen sprake van algemene excuses voor de politionele acties en dus geen breuk met het Nederlandse beleid tot dusver.’

Koopmansexcuses

We hebben het hier niet over een gezellig theekransje. Standrechtelijke executies dus, en brandschattingen, en alles bij elkaar zo’n 150.000 doden. En dat alles om een koloniale heerschappij in stand te houden waarvan we nu allemaal vinden dat die volkomen onrechtvaardig was. Excuses daarvoor lijken me wel op z’n plaats.

Maar nee hoor. ‘Er is geen sprake van algemene excuses voor de politionele acties en dus geen breuk met het Nederlandse beleid tot dusver.’ Laat die zin even op je inwerken. Wat voor karikatuur, wat voor super-Batavus Droogstoppel moet je zijn om zo’n zin uit te spreken?

We spelen graag de dominee als het om de zonden van anderen gaat: de amnestie voor de Decembermoorden in Suriname, de wet tegen “homopropaganda” in Rusland. Maar hebben we het over ons eigen donkere verleden, dan zijn we opeens weer de koopman. We onderhandelen over procenten, voorwaarden, clausules. Een beetje spijt, maar vooral niet te veel. Hoe kleingeestig wil je het hebben?

(De ophef rond de Surinaamse amnestiewet was extra pijnlijk omdat rond dezelfde tijd bekend werd dat de nog levende daders van het bloedbad in Rawagedeh niet vervolgd zouden worden. Ik heb er destijds zelfs een protestsong over geschreven).

Mark Rutte is als een tegenstribbelend kind dat door strenge juf Liesbeth Zegveld aan zijn oor moet worden meegetrokken voordat er een murmelend ‘sorry’ uit komt tegenover een geschopt of geslagen klasgenootje. Ik dacht dat excuses juist een teken van volwassenheid hoorden te zijn.

Trots en schaamte

VVD-Tweede Kamerlid Han ten Broeke zei bang te zijn dat ‘de doos van Pandora’ open zou gaan als Nederland excuses zou gaan aanbieden voor de misdaden uit het verleden. Ja, nou en? Waarom zouden we geen excuses moeten maken voor het Cultuurstelsel, voor de Atjeh-oorlog, en voor alle andere ellende die we als Nederlanders waar dan ook ter wereld hebben aangericht? Zijn we dan echt te trots of te koppig om toe te geven dat onze geschiedenis niet één lange parade is van dappere strijders voor vrijheid en tolerantie?

En kom nu niet aan met het argument dat wij ons niet hoeven te verantwoorden voor wat eerdere generaties hebben misdaan. Dat zou vreselijk hypocriet zijn, want als het om hun goede daden gaat, voelen we ons opeens innig verbonden met onze voorouders. We zijn trots op de wetenschappelijke prestaties van Huygens en Lorentz, op de relatief moderne sociale verhoudingen in de Gouden Eeuw, op de manier waarop we het water bedwongen hebben – zelfs op grote voetballers en schaatsers uit het verleden. Of je het nou leuk vindt of niet, Nederland is een collectief, in ruimte en in tijd. Daar hoort plaatsvervangende trots bij, maar ook plaatsvervangende schaamte. Wie A zegt, moet ook B zeggen.

Als ik lees wat Rutte vrijdag allemaal heeft staan uitkramen over specifieke gevallen en beleid tot dusver, dan zie ik even heel weinig om trots op te zijn. We hebben in Nederland anno 2013 geen Willy Brandt. Wel heel veel Slijmeringen en Droogstoppels.

  1. 1

    Standrechtelijke executies dus, en brandschattingen, en alles bij elkaar zo’n 150.000 doden.

    Alles bij elkaar, maar niet door ons:

    Tijdens de bijna vier jaar durende militaire aanwezigheid van Nederland in Indonesië lieten circa 5.000 Nederlandse militairen het leven, waarvan ongeveer de helft door gevechtshandelingen en de overigen ten gevolge van ziekten en ongevallen. Aan Indonesische zijde viel een veelvoud daarvan: naar schatting 150.000. Dat waren zowel slachtoffers van Nederlands militair optreden als van geweld uitgeoefend door de Indonesische nationalisten tegen politieke tegenstanders en vermeende pro-Nederlandse elementen onder de eigen bevolking.

    Hoeveel van die 150.000 waren door Nederlands toedoen?

    Er volgde een nieuw onderzoek […] die melding maakte van 3144 slachtoffers gedood door militairen, 136 door de politie, en nog 576 door de kampongpolitie. Het precieze aantal slachtoffers is omstreden. Nederlandse bronnen houden het op ruim vijfduizend doden. Aan Indonesische zijde wordt gesproken van 40.000, en nog altijd kennen vele plaatsen in Celebes een Jalan 40.000 (“40.000-straat”)

    Laat het die 40.000 zijn, dan is het nog een belachelijk hoog aantal waarvoor m.i. excuses op zijn plaats zouden zijn. Maar mijn punt is dat als je getallen gaat noemen je beter een goede schatting kunt nemen om te voorkomen dat je verhaal onderuit wordt gehaald.

    En waarom we die excuses niet maken? Misschien omdat we hopen dat van uitstel afstel komt? Brandt maakte zijn knieval in 1970, 25 jaar jaar na afloop van WOII. Wij zitten nu 64 jaar na 1949. Nog even en de slachtoffers en de ‘daders’ zijn er niet meer. En wie kan het dan nog wat schelen.

  2. 2

    Excuses gemaakt door mensen die die (mis)daden niet hebben gepleegd aan mensen die die (mis)daden niet zelf hebben ondergaan (misschien hun opa en oma, en hooguit nog hun ouders). Ik blijf het raar en overbodig vinden.

  3. 4

    @1: Ah de koopman. “Hooguit 100,000 doden, hooguit! Op=Op!”

    Maar mijn punt is dat als je getallen gaat noemen je beter een goede schatting kunt nemen om te voorkomen dat je verhaal onderuit wordt gehaald.

    Waarom? De schrijver wijst die 150k niet expliciet toe aan het Nederlandse optreden. Hij zegt: het was een Nederlandse militaire interventie, er vonden veel mensenrechtenschendingen plaats en er vielen in totaal 150.000 doden. Vooral een historisch correcte opsomming van feiten dus. Ik zie niet waarom het noemen van feiten een basis is voor het “onderuit halen” van een verhaal.

  4. 6

    @3: anders gezegd: waarom zouden mensen die niet verantwoordelijk zijn voor die misdaden excuses moeten maken? Die excuses zijn leeg, dus waarom wordt er zo op aangedrongen door hen die menen er recht op te hebben?

  5. 7

    Zijn het personen die excuses maken, of de vertegenwoordigers van de Staat der Nederlanden, die de excuses van de staat uitspreken?

    En als er sprake is van schadevergoeding, wordt die betaald door die personen of komt dat ten laste van de staat?

  6. 9

    Allereerst: het zou een artikel van deze aard sieren om de cijfers juist te hebben, zeker als die cijfers gebruikt worden om een punt te maken. Excuses aanbieden voor de doden die gevallen zijn is alleen maar te doen voor de doden die door ónze schuld en verantwoordelijkheid gevallen zijn. Andere doden, hoe triest dan ook, daar hebben we eenvoudigweg niets mee van doen.

    Ten tweede blijft het zeer de vraag of en in welke mate het standpunt van @mangler niet ook geldig is. Ieder fatsoenlijk rechtssysteem kent een vorm van verjaring voor de daders zèlf uit humanitair oogpunt.

    Maar hoe ver moet je zijn gezakt om de kinderen en kleinkinderen van daders schuldig te verklaren aan misdaden begaan tegen de grootouders en overgrootouders van de huidige generatie? Ik blijf er van overtuigd dat onze christelijke schuldcultuur (we zijn altijd wel ergens schuldig aan, ook al zijn we dat niet) iets is dat we nu eens snel met de vuilnisman moeten meegeven. Ik voel mij niet schuldig en of verantwoordelijk voor de (wan)daden van mijn voorvaderen. Sterker nog: ik bèn dat ook niet.

    En als laatste: je vergelijkt de houding van Nederland t.a.v. de homowetgeving in Rusland met dit soort excuusverzoeken rond Indonesië en bijvoorbeeld het slavernijverleden. En ook hier sla je de plank weer weergaloos mis.

    Als Nederland Rusland op de vingers zou willen tikken over wangedrag tegenover homo’s, in het verleden begaan door de voorgangers van het huidige Rusland, dan zou je nog enigszins gelijk hebben. Meer je vergelijkt Nederlandse kritiek vanuit het huidige beleid op het beleid van een modern Rusland, in een moderne wereld, op dit moment. Dat is niet te vergelijken met kritiek op een Nederland van zestig jaar geleden, in omstandigheden van zestig jaar geleden. Dat is appels en peren vergelijken.

    Nee, het is niet het fraaiste deel van ons verleden. En ja, de Nederlandse overheid mag best verklaren dat we als natie het NU heel jammer vinden dat het (zo) gebeurd is, maar dan mag de kous wel af zijn.

    En breek me de bek niet open over hoeveel ontwikkelingsgeld al naar dit soort regio’s gegaan is als wiedergutmachung, en ter demping van ons gristelijk schuldgevoel…..

  7. 10

    @9:

    Ik voel mij niet schuldig en of verantwoordelijk voor de (wan)daden van mijn voorvaderen. Sterker nog: ik bèn dat ook niet.

    Maar je profiteert er nog steeds van. Misschien niet heel direct persoonlijk, maar dan toch tenminste omdat je bent opgegroeid in een land dat nooit zo steenrijk had kunnen worden zonder die wandaden.

  8. 12

    @10: Aperte onzin. Er zijn evenzovele landen in Europa die nooit ofte nimmer aan slavernij of kolonialisme hebben gedaan, en die evenveel welvaart en rijkdom hebben.

    Overigens zijn er ook studies gedaan naar de opbrengst van de slavernij, en als er één ding duidelijk uit is geworden dan is het wel dat de hele opbrengst van de slavernij verwaarloosbaar is.

    Hetgeen het één en ander wel zo ironisch maakt.

    Daarnaast, zoals ik in mijn laatste alinea al aangaf, is er al fors geïnvesteerd in de vorm van ontwikkelingsgelden. En ik durf zonder enig onderzoek de stelling wel aan dat de bedragen aan ontwikkelingshulp aan de getroffen gebieden de ooit gemaakte winst (zo er al winst gemaakt is!) verre overtreft.

  9. 14

    @Kalief: inderdaad. De oostzeehandel was economisch veel belangrijker dan dat hele VOC ooit is geweest. Ik vind het extreem ergerlijk dat die VOC-gasten nog steeds al de credits krijgen. Over geschiedvervalsing gesproken

    Ook Balkenende had het gewoon fout met zijn VOC mentaliteit, dat het Oostzeehandel-mentaliteit moeten zijn.

  10. 16

    @12: en ik durf zonder enig onderzoek de stelling wel aan, dat Nederlandse bedrijven meer winst gemaakt hebben aan de gegeven ontwikkelingshulp dan we aan ontwikkelingshulp gegeven hebben.

    Daarnaast vraag ik me af waarom dit soort zaken erbij gehaald zijn. Er wordt gevraagd om excuses voor de slavenhandel, niet omdat we winst of verlies gemaakt hebben.

    @15: Mooie reclame voor de sociaaldemocratie en de gemengde economie. Misschien kunnen we nu eindelijk die waanideeën van de alle problemen oplossende vrije markt achter ons laten.

  11. 17

    Olav heeft gelijk, volgens Richard Drayton: “The wealth of the west was built on Africa’s exploitation” …

    … experts estimated Britain’s debt to Africans in the continent and diaspora to be in the trillions of pounds. While this was a useful benchmark, its basis was mistaken. Not because it was excessive, but because the real debt is incalculable. For without Africa and its Caribbean plantation extensions, the modern world as we know it would not exist.”

    @12: Als één piraat een mooie buit heeft binnengehaald, profiteert de rest van het piratennest natuurlijk ook mee (via handel en natuurlijk kaartspelletjes en zo). Dus dat heel Europa rijk meeprofiteert van de roofbuit van enkelen is niet zo gek.

    Overigens hoop ik dat die opmerking over ontwikkelingshulp ironisch bedoeld was, want over het algemeen bestaat de ‘hulp’ die derde-wereldlanden van het westen ontvangt natuurlijk uit verdere uitbuiting van die landen. Soms nauwelijks verholen, door financiële of militaire steun aan westersgezinde kleptocratieën, zodat ze kunnen voorkomen dat hun bevolkingen in opstand komen als ze de nationale grondstoffen in de uitverkoop doen. Soms gewiekster, o.a. door in ruil voor steun de landen te laten beloven dat ze hun markten blijven openstellen voor westerse producten, waardoor deze landen zelf geen industrie kunnen opbouwen en zo voor altijd afhankelijk blijven van westerse producten. Zie ook wat Drayton over die ‘hulp’ schrijft:

    ”The G8’s debt-forgiveness initiative was spun successfully as an act of western altruism. The generous Massas never bothered to explain that, in order to benefit, governments must agree to “conditions”, which included allowing profit-making companies to take over public services. This was no gift; it was what the merchant bankers would call a “debt-for-equity swap”, the equity here being national sovereignty. The sweetest bit of the deal was that the money owed, already more than repaid in interest, had mostly gone to buy industrial imports from the west and Japan, and oil from nations who bank their profits in London and New York. Only in a bookkeeping sense had it ever left the rich world.

    Wees dus maar gerust, we staan nog altijd aan de goede kant van onze deal met de Derde Wereld.

  12. 18

    Verder is het jammer dat het argument van Camiel wordt genegeerd, als land zijn we wel trots zijn op de goede daden van Nederlanders die allang dood zijn (getuige de vele straatnamen en musea) waarom zouden we als land dan geen excuses kunnen aanbieden voor de slechte daden?

    Het beste zou natuurlijk zijn de hele natie op te heffen, dan zijn we in één klap van zowel die onzinnige ‘nationale trots’ als die onzinnige ‘nationale schaamte’ af … maar ik begrijp dat daar vooralsnog weinig draagvlak voor is.