Klimaatscepsis en conservatisme (2): de neoliberale strategie

ANALYSE - In het vorige deel werd uitgelegd wat de (neoliberale) ideologische basis is van de klimaatscepsis bij liberalen en conservatieven. In dit deel vraag ik me af in hoeverre het rapport van de Teldersstichting neoliberaal genoemd mag worden en beschrijf ik de neoliberale oplossing van het klimaatprobleem.

Externaliteiten

Als op de markt niet de juiste prijs voor een product wordt berekend dan spreekt men over marktfalen. Hiermee wordt onder andere bedoeld dat schade of overlast aan derden of aan de publieke ruimte niet in de kostprijs van een product is verwerkt. Denk hierbij bijvoorbeeld aan milieuvervuiling. Deze schade noemt men een externaliteit. De energiemarkt voor fossiele brandstoffen heeft de grootste externaliteit die de mensheid ooit gekend heeft: door de verhoging van het CO2-gehalte in de atmosfeer wordt het wereldklimaat veranderd.

Hoe moeten we dit marktfalen corrigeren? De traditionele oplossing voor marktfalen – die ook in het rapport wordt besproken – is het heffen van milieubelasting. Deze belasting heeft twee functies: de hogere prijs zal de handel ontmoedigen en het geld kan worden gebruikt om de schade compenseren.

Een belasting op iedere ton uitgestoten CO2 die bij de prijs van een product wordt inbegrepen en even hoog is als de veroorzaakte marginale sociale kosten! (p. 91)

In voor niet-economen begrijpelijke termen: een milieuheffing zorgt ervoor dat de juiste prijs voor een product wordt betaald omdat de millieuschade dan wel in de prijs zit verwerkt.

Volgens de auteurs zijn er zijn echter twee problemen met deze oplossing: in de eerste plaats is het klimaatprobleem zo groot dat de heffing waarschijnlijk zodanig hoog moet zijn dat het grote invloed zal hebben op de rest van de economie.

En, in de tweede plaats, hoe hoog zijn die ‘marginale sociale kosten’ precies? Wat is de juiste prijs voor CO2-emissie? De vervuiler mag natuurlijk niet te veel betalen. Hier wordt verwezen naar Hayeks informatieprobleem: we kunnen nooit weten wat de juiste prijs voor CO2 is, omdat we nooit alle relevante informatie kunnen hebben. Bedenk bijvoorbeeld maar eens dat je bij die prijs ook rekening moet houden met toekomstige generaties!

De juiste prijs

Het liberale alternatief voor emissiebelasting is ‘Cap and Trade’. De overheid stelt een bovengrens (‘cap’) vast voor de vervuiling, en geeft alle bedrijven een ‘recht’ om een bepaalde hoeveelheid CO2 (of andere externaliteit) te produceren. De juiste prijs kan op de markt voor deze externaliteiten worden uitonderhandeld (‘trade’). Deze oplossing is eind jaren tachtig door neoliberale denktanks aangedragen en wordt in Europa toegepast als het Emission Trading System (ETS).

Het grote probleem van ETS is dat het in de praktijk niet werkt: al meerdere keren zijn er emissiemarkten ingesteld, maar meestal stort de markt snel in elkaar. Het systeem wordt ondermijnd door uitgifte van te grote hoeveelheden rechten waardoor de prijs zo snel daalt dat investering in deze markt niet loont, laat staan dat het de CO2 emissie vermindert.

Dat er problemen zijn met ETS wordt onderkend in het rapport van de Teldersstichting. Daarom is een herziening ervan nodig en men stelt een gemengde aanpak voor: deels ETS, deels emissiebelasting. Dit wordt weliswaar niet uitgewerkt, maar het rapport verwijst naar het ‘Britse systeem’. Het belangrijkste bezwaar dat wordt genoemd tegen milieuheffing is dat men verwacht dat dit een groot effect zal hebben op de economie:

Gezien de mondiale omvang van klimaatverandering is het echter te verwachten dat een belasting die groot genoeg is om wereldwijde uitstoot te verminderen wel degelijk een significant effect op macro-economisch niveau zal hebben. (p. 91).

Het is niet duidelijk waarom dat bij ETS niet het geval zou zijn, maar het laat vooral ook zien dat men nog niet inziet dat als er niets gedaan wordt, klimaatverandering nog veel grotere gevolgen zal hebben dan deze belasting.

De reactie van links was de afgelopen dertig jaar tot nog toe: OK, we doen het op jullie manier met ‘Cap and Trade’. Maar nog steeds is de juiste prijs van CO2 door nog geen enkele markt berekend. Integendeel, het systeem werkt niet. Hierdoor is veel tijd verloren terwijl het CO2-gehalte in de atmosfeer boven de 400 ppm is gekomen.

CO2

Afbeelding: National Oceanic & Atmospheric Administration

Snookered

Volgens Philip Mirowski is niet rechts, maar links dom. Links denkt dat zij rationeel is omdat zij aan de kant staat van de wetenschap terwijl rechts van de irrationele markten is. Dit is volgens hem een verkeerd beeld.

Rechts, of beter gezegd, de neoliberalen(*) hebben juist een slim uitgedachte strategie, die tot nog toe zeer succesvol was. In het boek Merchants of doubt van Oreskes en Conway wordt weliswaar uit de doeken gedaan hoe de neoliberalen te werk gaat om de publieke opinie te veranderen, maar zij maken niet duidelijk wat de reden is. Zij komen niet verder dan de veronderstelling dat het om marktfundamentalisme gaat.

Volgens Philip Mirowski is dit onvoldoende, want hierdoor blijft de echte strategie onbelicht. Het gaat rechts helemaal niet om het berekenen van de ‘juiste prijs van CO2’ en ze geloven echt allang niet meer dat ‘Cap en Trade’ ooit nog zal werken. The left is snookered by the neoliberals en links heeft niets wat ook maar enigszins tegenwicht kan bieden. Hoe doet rechts dat volgens Mirowski?

Volgens de neoliberale ideologie is er is voor alles een markt en zo is er dus ook een markt voor ideeën. Zoals in deel 1 al werd uitgelegd, zijn markten ‘kennisverwerkende systemen’ die gefragmenteerde informatie, verspreid over (heel) veel individuen kunnen integreren.

Door de markt wordt – zo is de veronderstelling – uiteindelijk altijd een oplossing gevonden. Maar de markt moet wel de tijd krijgen om een oplossing ‘te berekenen’. Het is daarom belangrijk te voorkomen dat er consensus ontstaat in de publieke opinie waardoor de overheid maatregelen kan gaan nemen. Door ingrijpen in de markt wordt het resultaat vertekend. De neoliberale strategie heeft drie stappen:

  1. Tijd winnen door twijfel te zaaien.
    De manier om dit te doen is het zaaien van twijfel in de publieke opinie waardoor de politiek verlamd raakt. Deze strategie is met groot succes al eerder toegepast door de tabaksindustrie. Minstens dertig jaar tijd is op die manier gewonnen – tijd waarin veel geld is verdiend – door twijfel te stichten over de resultaten van wetenschappelijk onderzoek (en waardoor veel mensen onnodig zijn overleden door tabaksrook).
  2. Bedenk een ‘marktoplossing’ voor de middellange termijn.
    De neoliberale oplossing voor de middellange termijnis weliswaar op de markt gebaseerd, maar men verwacht niet dat er een echte oplossing uit komt: het emissiehandelsystemen. Het is iedereen duidelijk, ook neoliberalen, want die zijn niet dom, benadrukt Mirowski, dat dit nooit zal werken, laat staan dat het de CO2-emissie zal doen afnemen. Ze denken heus niet dat de markt ‘de juiste prijs van koolstof’ zal berekenen, laat staan dat er zoiets bestaat. Het is bedoeld om meer tijd te winnen voor fase 3.
  3. De echte oplossing komt uit de markt voort.
    Wat die zal zijn weten we nog niet, maar er zijn wel indicaties in welke richting deze zullen gaan. Als voorbeeld verwijst Mirowski naar de plannen die zijn geopperd voor geo-engineering, bijvoorbeeld door het injecteren van SO2 in de atmosfeer. Het zijn marktoplossingen in de dubbele betekenis van het woord: de oplossing komt voort uit de markt ‘van ideeën’ en bedrijven voeren het uit.

Er moeten nog wel een paar kleine problemen opgelost worden: van wie is bijvoorbeeld de oceaan? Hoe ga je dat regelen volgens internationaal recht? En, nog belangrijker, we hebben maar één klimaat en één oceaan, het mag dus niet verkeerd gaan. Zeker is wel dat de neoliberale oplossing uit de markt zal komen en gebaseerd zal zijn op marktwerking.

Neoliberale elementen

Het rapport van de Telderstichting heeft bevat meerdere neoliberale elementen: Public Choice (hier niet besproken), Coase’s Theorem (geïmplementeerd als ETS), en Hayeks markt als ultieme informatieprocessor.

De neoliberale strategie die ik hierboven heb beschreven vind je niet in het rapport, maar men maakt zich schuldig wel schuldig aan onderdelen daarvan: het zaaien van twijfel (stap 1) en men pleit voor ETS (stap 2). Maar het belangrijkste is dat men niet wil inzien dat de gevolgen van niet ingrijpen voor de economie groter zullen zijn dan wél ingrijpen.

De uitspraak in het rapport dat er nog ‘veel onduidelijk is’ over de verandering van het klimaat, kan worden geïnterpreteerd op Hayekiaanse manier: geen mens, ook niet ‘de wetenschap’ kan dit probleem rationeel oplossen, alleen de markt kan een optimale oplossing produceren. Het rapport heeft dus kenmerken van deze neoliberale ideologie.

Argumenteren is niet genoeg

De standaardreactie van links is: (1) verbazing, (2) educatie, (3) verontwaardiging en tenslotte (4) berusting. Eerst is er verbazing over de domheid. Daarna doet men vruchteloze pogingen om de wetenschap uit te leggen in discussies en polemieken. Vervolgens is men verontwaardigd over de achterbakse methode, om te eindigen bij berusting omdat ze geen antwoord heeft op de neoliberale strategie. Zelf heeft zij hier niet meer tegen in te brengen dan dat zij gelijk heeft – en uiteindelijk gelijk zal krijgen.

Hoewel het belangrijk is dat de drogredenen van de klimaatsceptici worden benoemd en ontleed, is argumenteren onvoldoende. Vanuit conservatief perspectief zijn klimaatwetenschappers (en links in het algemeen) vergelijkbaar met fundamentalistische christenen die beweren dat de Bijbel de waarheid bevat omdat deze intern consistent is. Dit is natuurlijk de pot die ketel verwijt zwart te zijn, maar maak dat de pot maar eens duidelijk.

Een extra handicap voor links is dat ze zelf weinig geld heeft terwijl de tegenstander beschikt over meer dan ruime middelen en deels eigenaar is van invloedrijke mediaconcerns. Rechts domineert de discussie, en heeft op ‘de markt van ideeën’ een ruime voorsprong. Het enige dat links in haar voordeel denkt te hebben is dat ze de wetenschap achter zich heeft. Maar wetenschap is niet ‘links’ en kan ook door rechts gebruikt worden, benadrukt Philip Mirowski.

Ik heb zelf geen suggestie wat er moet gebeuren, maar een eerste stap in de richting van een oplossing is in ieder geval inzicht in de aard van het probleem: wat is de oorzaak van de conservatieve scepsis, en hoe lukt het ze om hun zin krijgen tegen beter weten in. Dat er ook wat moet gebeuren is duidelijk: het CO2-gehalte in de atmosfeer stijgt gewoon door.

(*) Mirowski gebruikt de term neoliberalisme en hij heeft hiervan een goede definitie gegeven. Neoliberaal beleid kun je weliswaar ook aantreffen bij linkse partijen, maar neoliberalisme is een rechtse, conservatieve politieke filosofie. Zie Mirowski’s boek uit 2013 Never Let a Serious Crisis Go to Waste: How Neoliberalism Survived the Financial Meltdown.

Verder lezen:

Ik heb maar weinig aandacht besteed aan het onderzoek van Gauchat. ‘Politicization of Science in the Public Sphere: A Study of Public Trust in the United States, 1974 to 2010’. Dit is echter een interessant onderzoek met belangrijke resultaten. Lees het hier (pdf)

Merchants of Doubt – Goede beschrijving van de campagnes van lobbygroepen voor tabak, kernenergie, SDI, zure-regen, en fossiel brandstoffen.

De Twijfelbrigade – Ik moet het boek zelf nog lezen maar op grond van de titel kan het wel aanraden.

Verder luisteren:

In deze Keynote Speech bij de conferentie ‘Life and Debt’ legt Philip Mirowski uit hoe de neoliberale klimaatstrategie in elkaar zit en waarom ‘the left is snookered by the right’.

  1. 1

    ‘Als voorbeeld verwijst Mirowski naar de plannen die zijn geopperd voor geo-engineering, bijvoorbeeld door het injecteren van SO2 in de atmosfeer.’

    Lekker CO2 bijverschijnselen onder controle krijgen door SO2 in de atmosfeer te dumpen. Dit soort argumenten is de reden dat geo-enginering een gevaarlijke weg is. Opwarming vervangen voor zure regen en daarmee verzuurde oceanen creëeren waar geen schaaldier in overleeft is het einde van een leefbare planeet. Laten we neo-liberalen maar eens lekker op mars laten wonen, dat is beter voor ons nageslacht.

  2. 2

    ETS is alleen interessant voor de makelaars in de rechten, verder wordt niemand er wijzer van. Bovendien kan ETS alleen werken als de hele wereld meedoet, zie het hele drama rond ‘carbon leakage’ en de averechts werkende reparatie pogingen.

    Grappig is het wel: Links bedenkt een niet bestaand klimaatprobleem wat door Rechts wordt geadresseerd met een niet werkende oplossing.

  3. 3

    Een uitgekiende strategie in 3 stappen? Ik weet het niet. Voor mij komt dat verhaal van Mirowski iets te dicht in de buurt van een complottheorie. De tegenhanger van het “watermeloen-complot”.

    Neem nou het voorbeeld van de tabaksindustrie. Was die campagne van twijfelzaaien werkelijk onderdeel van een plan op de lange termijn? Of ging het net om het veiligstellen van winsten op de korte termijn? Ik denk het laatste.

    Dergelijke lange termijn strategieën werken niet. Nooit. De kracht van de anti-campagne is volgens mij nou net het opportunisme: juist omdat er geen lange termijn doel of plan is kan men razendsnel inspelen op alles dat zich aandient.

  4. 4

    @3:

    Voor mij komt dat verhaal van Mirowski iets te dicht in de buurt van een complottheorie.

    Er is een uitgebreid universitair-denktenk-industrieel-complex waarin deze neoliberale ideeën verspreid worden. Hele economiefaculteiten (Chicago) doen niet anders. Er gaat veel geld om in het denktank systeem. Ik denk niet dat het een groot complot is, maar ze geloven heilig in marktwerking en dit denken heeft zich ook in de rest van onze cultuur verspreid.

    Ik ken mensen die slimmer zijn dan ik, die hierin geloven. Ik zie dat de denktenk van de grootste partij van Nederland dit verkondigd.

    Is het een samenzwering, “complottheorie”? Nee, natuurlijk niet, want daar is het veel te groot en te divers voor, maar ze geloven allemaal in marktwerking. Daarvoor zijn bereid om de samenleving helemaal overhoop te halen – alles te privatiseren, gezondheidszorg, sociale verzekeringen, infrastructuur, en wetenschap (universiteiten) zelf.

    Dergelijke lange termijn strategieën werken niet.

    Inderdaad.

  5. 5

    Over een jaar of vijf, als de aarde nog steeds maar niet op wil warmen en de hoeveelheid co2 nog veel verder is gestegen, zal het tij beginnen te keren.

    Maar pas over een jaar of tien zullen we de klimaathysterie -net zoals de club van rome en malthus weer daarvoor- naar de geschiedenisboekjes verwijzen.

    Hoe konden we ons zo laten hersenspoelen zeggen we dan tegen elkaar. En wie was daar voor verantwoordelijk?

  6. 7

    @6: In de eerste plaats is het niet mijn theorie maar die van Mirowski.

    Maar OK, het feit dat ik hem hier weergeef betekent dat ik er in ieder geval wat in zie, ja.

    Of er echt mensen zijn die dit zo gepland hebben denk ik niet, maar wat ik met Mirowski wel helemaal eens ben is dat het zo werkt: uitstel zoeken, voorkomen dat de staat in de markt ingrijpt, zorgen dat de markt de markt de tijd krijgt er wat aan te doen.

    Een ander punt, waarvan ik zeker ben dat het zo door neoliberalen van het Hoover Instute, het Manhattan Instute, de AEI, IEA of de Atlas Research Foundation, etc, is dat zij geloven dat ‘wetenschap’ zoals wij dat zien – een methode van waarheidsvinding zeg ik maar heel kort – ondergeschikt is aan die ultieme informatie processor: de markt.

  7. 8

    Michel,

    dank voor deel twee. Het zijn leuke en interessante stukken. Ik herken er veel in moet ik zeggen.

    Maar ik moet erbij verwijzen dat in mijn VNG dagen we er altijd voor lobbyden dat er bronbeleid moest komen. De gemeenten hadden dus helemaal geen zin om vervuiling (CO2, geluidsvervuiling, nitraten) zelf te bestrijden. Er werd bij elk milieuprobleem geprobeerd de marktpartijen er voor te laten opdraaien. Begin bij de bron was het standaard riedeltje. Gemeenten zijn te divers, de één is landelijk, deandere heeft een luchthaven of een haven. Er kan dus geen one-size-fits-all beleid komen. Geef ons beleidsvrijheid voor optimale beleidsefficiëntie en belast de bron (industrie, producent) met wetgeving. Dat waren ook de standpunten van linkse gemeenten met een linkse raad.

    Tevens, in samenwerking met het Rijk was er natuurlijk altijd de fase van meetsystemen, die je vaak mbt milieu gerelateerde Europese wetgeving zelf mag proberen vast te stellen. En dat was altijd in keurig overleg met de marktpartijen om een voor Nederland economisch zo gunstig mogelijk meetsysteem tot stand te brengen.

    Mijn punt is dus, dat ook vanuit het Rijk zelf (ook ambtenaren, niet enkel bestuurders) men vaak helemaal niet zat te wachten om de klimaatcrisis te bestrijden. En ook niet vanuit Linkse gemeenten.

  8. 9

    @7

    Mocht daar misverstand over zijn: ik ben het met een groot deel van je analyse eens. Alleen is mijn indruk dat het neoconservatisme heel sterk gericht is op de korte termijn; dat er niet of nauwelijks sprake is van een lange termijn strategie, maar dat men juist zeer opportunistisch te werk gaat. Zie bijvoorbeeld één van de beeldbepalende producten van het neoconservatisme: het aandeelhouderskapitalisme.

  9. 10

    @8: Graag gedaan, ik steek veel tijd in dit soort stukken, dus ik ben blij als het gewaardeerd wordt.

    Ik begrijp het probleem dat je schetst. Ik denk zelf ook dat (naast andere maatregelen) ‘bron belasting’ – milieu heffing fossiele brandstoffen – nodig is. Alleen zo kan je verandering van gedrag bewerken. Als fossiele brandstof op die manier duur gemaakt wordt, wordt duurzame opwekking van energie vanzelf rendabel – je hebt dan zelfs geen subsidie nodig.

    Het ironische is dat dit helemaal op marktwerking is gebaseerd, maar door de marktpuristen toch wordt afgewezen.

    @9 Geen probleem, wie schrijft moet tegen kritiek kunnen, al is het wel plezierig als je grote plaatje ook ziet.

    Ik neem aan dat je neoliberalisme bedoelt – neoconservatisme is wat anders (al is het wel verwant, zoals ik hieronder uitleg)

    Het opportunisme ben ik helemaal met je eens, maar het is ook iets dat hand in hand gaat met marktdenken: alles is markt, ook de overheid – dat is wat ze bedoelen met Public Choice – politici “kopen” stemmen in ruil voor beleid. Een ander voorbeeld is Coase, wiens idee de basis is voor ETS: er is geen publieke ruimte meer, maar alles is “bezit” – ook een schoon milieu, zelfs het klimaat is iets waar een markt voor is. Dit zal overigens waarschijnlijk gefundeerd zijn op een andere favoriete stelling van die kant: de tragedy of the commons.

    Mij is wel vaker opgevallen dat de marktwerking, waar ze zo van houden, vaak helemaal niet goed in elkaar zit. Kijk naar marktwerking in de gezondheidszorg op het moment, of wat er in de volkshuisvesting is gebeurd en nog gebeurt. Ik heb al eens geschreven over de rare manier waarop rating bureaus werken: Hoe objectief zijn ratingbureaus?. Iedereen die goed kijkt hoe dit werkt ziet dat dit gewoon nooit kan werken, de ‘incentives’ zijn verkeerd – keurmeesters die zich laten betalen door de gekeurde bedrijven – te gek voor woorden! Iets dergelijks (maar op een andere manier) geldt voor het voorbeeld dat jij noemt. En zie mijn opmerking hierboven aan Knorretje voor nog een voorbeeld.

    Toch aarzel ik om het allemaal af te doen moet opportunisme om redenen die ik mijn stuk heb genoemd: het is meer dan dat. Ik heb van Corey Robin geleerd wat conservatisme (maar neoliberalisme is mijn optiek een vorm van conservatisme) is:

    Conservatism is the theoretical voice of [the] animus against the agency of the subordinate classes.

    Klinkt wat pathetisch zo, maar zie mijn bespreking van zijn boek:The Reactionary Mind.

    Het gaat hier dan niet om onderdrukking van een bevolkingsgroep, maar wel om privileges, het recht om je gang te kunnen in je eigen bedrijf, om verschoond te blijven van inmenging door de staat, en neoliberalisme (dat niet zo mag heten, zie de discussie rond Van Schie) is de rechtvaardiging ervan.

  10. 11

    @10:

    Het gaat hier dan niet om onderdrukking van een bevolkingsgroep, maar wel om privileges, het recht om je gang te kunnen in je eigen bedrijf, om verschoond te blijven van inmenging door de staat

    Korte termijn-denken dus. En al die denktanks daarachter zijn bedoeld om daar een wetenschappelijk sausje aan te geven. Een investering om gewoon de huidige winsten te kunnen blijven behouden.

    Ik denk zelf ook dat (naast andere maatregelen) ‘bron belasting’ – milieu heffing fossiele brandstoffen – nodig is

    Ik denk niet dat #8 dat bedoelt. Het punt (zijn belangrijkste punt) dat men ook vanuit het rijk vaak niet de klimaatcrisis wil bestrijden, is wel waar, maar hij geeft daar geen argumenten voor. Hij pleit eerst voor beleidsvrijheid voor de overheid, en stelt vervolgens dat vanuit het rijk ook onwil is om de klimaatcrisis te bestrijden. Dan helpt meer beleidsvrijheid ook niet… Het gemaakte punt is wel -gedeeltelijk- waar. Milieumaatregelen kosten namelijk geld. Het rijk kan dat geld via belastingen krijgen, maar daar worden politici niet populair van, en wanneer ze met de marktpartijen praten, zitten er vaak leuke douceurtjes aan vast om niet te hard van stapel te lopen. Het idealisme moet erg groot zijn om daar weerstand tegen te kunnen bieden.

    @0: het 3 stappenplan is eigenlijk maar een 1-stap-plan. Stap 2 volgt alleen als stap 1 niet meer werkt, en het is de bedoeling om stap 3 te voorkomen, of de kosten van stap 3 op de gemeenschap af te wentelen (om weer in te stappen als er geld verdiend kan worden).

  11. 12

    Ik begrijp de problemen met een cap and trade systeem niet zo goed. In principe kun je of kiezen voor een belasting op vervuiling, of een cap zetten op die vervuiling en dan de rechten verdelen. Die komen allebei eigenlijk op hetzelfde neer, namelijk dat ze een prijs op vervuiling zetten. Verschil is dat je met een belasting meer controle kunt uitoefenen op de prijs, en met een cap and trade meer invloed kunt uitoefenen op de hoeveelheid vervuiling. Een hogere belasting levert minder uitstoot op, en een lagere cap levert duurdere emissierechten op. Vraag is dus wat je belangrijker vindt om precies te weten: de kosten van een eenheid vervuiling, of de hoeveelheid vervuiling zelf. Mij lijkt het handiger om te controleren hoeveel vervuiling er in totaal is, omdat het je daar uiteindelijk om gaat, zodat ik zelf voor een cap and trade zou kiezen.

    Wat je wel weer ziet bij die cap and trade, is dat het slappe hap is met het zetten van een plafond: dat staat hoog, zodat de prijs van emissierechten erg laag ligt. Ik vraag me af of het bij een emissiebelasting niet anders zou zijn: waarschijnlijk zul je daar ook een behoorlijk lage belasting zien.

    Uiteindelijk gaat het volgens mij dan ook niet om welk systeem je kiest, maar om de strengheid van het systeem (hoogte van de belasting of het plafond).

  12. 13

    @12: Als het systeem werkt maakt het niet uit inderdaad. Met belasting heb je het voordeel dat de controle beter is te regelen – het is een systeem dat beproeft is. Waar het fout gaat is de te ruime uitgifte van certificaten heb ik begrepen.

    Basisfout is het gebrek aan wil bij de politiek, dat ben ik helemaal met je eens.

  13. 14

    @13:

    Basisfout is het gebrek aan wil bij de politiek

    Niet alleen bij de politiek natuurlijk. Het feit dat de politiek er aan te pas moet komen, bewijst de onwil vanuit ‘de markt’ om tijdig met oplossingen te komen. En binnen de politiek heb je dan ook nog eens te maken met mensen, die heilig in de markt geloven.

  14. 15

    @14: Dat is het ‘m, het geloof. En het kenmerk van gelovigen is ook altijd dat hoe harder ze geloven hoe onzekerder ze zijn, wat weer tot gevolg heeft dat ze nog meer onzin gaan produceren. En die onzin kost een boel tijd en energie, leidt tot niets en het wachten is dan weer op een nieuw wirtschaftswunder om in te geloven. En zo hopt de mensheid van bubbel naar bubbel zonder ooit echt vooruitgang te boeken. Daarom is neo ook een geloof tegen beter weten in. Onwil is niets meer dan wachten op … .

  15. 17

    Er is geen marktwerking. De TTIP is alles behalve marktwering.
    (A Full-Frontal Assault on Democracy in Europe and the United-States of America.)
    De superrijken** zijn niet geïnteresseerd in marktwerking en klimaat; het liefst kachelden ze de temperatuur nog verder op, zodat ze nog gemakkelijker kunnen boren naar olie en gas in de ijszee.
    “Rijk worden, dat willen jullie toch ook?” (de armen copiëren de levensstandaard van de rijken; “wat de rijken hebben wil ik ook”)*
    “Iedereen kan rijk worden, ook U!” (The American Dream wordt gepropageerd)
    “Sluit je aan bij onze klup” (o. a. de overlopers van links naar rechts, terwijl ze nog de linkse ideeën uitdragen, de hypocrieten).
    *Dit is geen sprookje, zo is 60% van de mensen. (“links”-“rechts” stemmen is al 100 jaar 40%-60%.) **NB: Putin is superrijk, 42.000.000.000 dollars of euro’s, … dan nog.
    Een nieuwe generatie neemt de wetenschap, kennis, verzinsels van hun echte ouders/ pseudo-ouders dit wel/ dat niet over, alleen als deze nieuwe generatie daarmee iets kunnen voor hun verdere leven. Verder nemen ze alles dit wel/ dat niet over uit de bronnen van kennis die beschikbaar zijn, geheel naar hun smaak, gemak, doel …. Zoals onze voorouders gedaan hebben.