Herhaling: Is het boek beter?

Noot van de redactie: er begint zich zowaar een top vijf van beste en slechtste boekverfilmingen af te tekenen. Wie zijn ei nog kwijt wil… graag in de comments.

Wanneer liep je voor het laatst de bioscoop uit met de gedachte: ‘Het boek is beter!?’ Ik ga niet vaak naar boekverfilmingen. Ik houd meer van originele films. Geef mij maar Woody Allen, Franҫois Ozon of Alex van Warmerdam.

Toch is er in Nederland een traditie van het verfilmen van literaire boeken en daarom organiseerde De Bezige Bij in samenwerking met het Nederlands Film Festival een discussiemiddag onder de titel Het Boek is beter!? Drie filmmakers (Paula van der Oest, Ben Sombogaart, Pieter Verhoeff) en drie schrijvers (Jan Siebelink, Peter Buwalda, Oscar van den Boogaard) waren uitgenodigd om onder leiding van Felix Rottenberg te debatteren over het proces van boek tot film. De Hekman Foyer van De Stadschouwburg in Utrecht was goed gevuld, ondanks de zomerse temperaturen.

In de ochtend hadden schrijvers al de mogelijkheid gekregen om hun boeken bij de filmmakers onder de aandacht te brengen, dit als experiment. Paula van der Oest merkte aan het begin van het debat op dat het niet de gewoonte is dat schrijvers pitchen. Filmmakers lezen zelf ook boeken. En daarmee sloeg ze de spijker op de kop. Ik durf zelfs nog een stapje verder te gaan: schrijvers horen helemaal niet te pitchen. Een goede schrijver heeft alles gegeven om zijn verhaal naar het publiek te brengen. Als er al boeken gepitched moeten worden, dan kunnen de commerciële afdelingen van de uitgeverijen dat beter doen. En uiteindelijk is de filmmaker ook een verteller, die zoekt zelf zijn inspiratiebronnen, literair of niet.

Moet de schrijver zich wel bemoeien met het verfilmen van het boek? Die vraag domineerde in de discussie. Oscar van den Boogaard is niet van plan om zich er mee te bemoeien als iemand op het idee zou komen om ‘Meer dan een minnaar’ te gaan verfilmen. Het belangrijkste is dat een filmmaker zelf zijn verhaal in het boek vindt.

Jan Siebelink vertelde over de andere kant. Hij maakte mee dat Een lust voor het oog  tot scenario werd verwerkt. Zijn boek zou verfilmd worden door Paul de Lussanet. Er waren al heel wat contacten en gesprekken overheen gegaan, maar op een gegeven moment hoorde hij niets meer. De film is er niet gekomen.

Pieter Verhoeff waarschuwde voor de onverwachte gebeurtenissen die roet in het eten kunnen gooien. Zo had hij het plan opgevat om de roman Ali en Nino te verfilmen, maar na 9/11 was er geen financiering te vinden voor een boek over een liefde tussen een moslimjongen en een christenmeisje. Filmproducenten vragen zich altijd af: wat wil de markt?

Ben Sombogaart treft voorbereidingen voor het verfilmen van Knielen op een bed violen. Felix Rottenberg vroeg zich af hoe dat zou gaan, een perfect boek verfilmen. Straks werd het een feel good movie, waarin vader en zoon zich aan het einde verzoenen, omdat de markt dat nu eenmaal wil. Ben Sombogaart stelde hem gerust, zijn beste films liepen slecht af. Jan Siebelink maakte zich er niet veel zorgen over, hij was zeer benieuwd hoe zijn vader er uit zou zien in de film.

Peter Buwalda merkte op dat een film ook te goed kan zijn. Bijvoorbeeld, wie kent nog de  naam van de schrijver van het boek One flew over the cuckoo’s nest? Je moet er niet aan denken dat de film zo goed wordt dat jouw boek naar de achtergrond raakt, dat niemand nog weet dat Bonita Avenue ooit een roman was.

Op de vraag wat de beste boekverfilming aller tijden is kwam Jan Siebelink met een verrassend antwoord. Hij vond Mariken van Nieumeghen heel geslaagd. Laat dat nu de enige film zijn waarbij ik zelf na tien minuten de zaal ben uitgelopen. Misschien was die verfilming te goed, te realistisch. De concentratie van grofheid, rauwheid en vunzigheid was voor mij te groot.

Conclusie van het debat: Het boek is niet beter, de film is anders. Hoe kunnen de schrijver en de filmmaker elkaar helpen? De schrijver kan zich beter niet met de film bemoeien. Iemand kwam met het motto: Verraad mijn boek en wees trouw aan de film.

Als het zo is dat er voor een romanschrijver geen rol is weggelegd, is het dat niet beter om te focussen op de problemen die zich in het verleden hebben voorgedaan bij het verfilmen van literaire boeken. Hoe ga je bijvoorbeeld om met sterk autobiografisch getint werk? Mag je in dat geval zonder overleg met de schrijver andere kenmerken toekennen aan de personages? Het verbaast mij dat er in het debat niet één keer werd gerefereerd aan de verfilming van Het bittere kruid. In dat geval voegde de filmmaker enkele dramatische effecten toe die de schrijfster ongeloofwaardig vond. De rechter stelde haar niet in het gelijk, de film mocht onder de titel van het boek in roulatie gaan.

Oproep van de redactie: wat is uw favoriete boekverfilming? Welke verfilming is geslaagd en welke totaal niet? Graag youtube-clips bij uw antwoorden.

  1. 1

    Er zijn 2 manieren om een boek te verfilmen: zo trouw mogelijk aan het boek blijven, wat betekent dat je veel details weg moet laten, omdat film nu eenmaal minder verteltijd heeft dan een boek. Dit leidt vaak tot teleurstellende resultaten of onbegrijpelijke films (Ontdekking van de Hemel), maar soms slaagt het wel.

    De andere variant is dat de filmmaker de essentie van het boek probeert te vatten en daarvan een film maakt. Nadeel hiervan is dat het boek en de film niet meer synchroon lopen. Het levert meestal wel de betere verfilmingen op.

    “Ik durf zelfs nog een stapje verder te gaan: schrijvers horen helemaal niet te pitchen. Een goede schrijver heeft alles gegeven om zijn verhaal naar het publiek te brengen. Als er al boeken gepitched moeten worden, dan kunnen de commerciële afdelingen van de uitgeverijen dat beter doen.”

    Dit lijkt me wel een heel naieve instelling. In de jaren 70 werkte dat nog, nu niet meer.

  2. 4

    Benieuwd naar de verfilming van het boek van Arnon Grunberg ‘Tirza’. De film begint als ik het juist heb waar het verhaal in het boek eigenlijk mee eindigt.

  3. 8

    Ik denk dat Jan Siebelink een grapje maakte.
    Op school moest ik ook van de boeken als Mariken van Nimwhegen lezen, Karel en de elegast, die dingen. Daar is toch niet doorheen te komen vanwege het volstrekt onherkenbare taalgebruik?

    wat de opdracht betreft:
    ‘Trainspotting’ vond ik wel mooi ‘in evenwicht’ met het boek.
    http://www.youtube.com/watch?v=PUOTs55KY40

    Maar het is een appelen- en peren-verhaal.
    Meestal valt de film tegen, vooral als je het boek éérst hebt gelezen, omdat de personages niet voldoen aan het beeld wat er al in je hoofd zat. Dus dan moet je al vergelijkingen maken tussen het boek voor of na een film (een film voor of na een boek), hopeloos.

  4. 10

    Soms zijn films op een bepaalde manier slecht, op een manier dat je een boekverfilming vermoedt. Vaak ken ik dan het boek niet, maar een uitnodiging is het dan ook niet.

    De Da Vinci Code was als boek al slecht, en als film al helemaal een draak…
    The English Patient vond ik een erg geslaagde boekverfilming.
    Maar Lord of the rings ook (zodanig dat ik al uitkijk naar The hobbit).
    In eigen land: Karakter is een goed boek en een goede film.
    De aanslag is weer een goede film, maar een draak van een boek.
    De scheepsjongens van bontekoe is als boek magistraal (toen ik 10 was), en als film een draak (toen ik 35 was).

    Trouwens, in dit opzicht zijn The third man en 2001: a space odyssey natuurlijk wel aardig om te noemen. Een categorie apart: Kip of ei, of co-productie?

  5. 11

    ‘American Psycho’ vind ik nou bepaald géén geslaagde boekverfilming, @ 5. Vrijwel alle grappen gaan verloren. Voordat ik het boek las wist ik van een hoop opmerkingen niet eens dat ze überhaupt grappig bedoeld waren. ’t Is wel een aardige film, in de zin dat-ie niet onkijkbaar is, maar een geslaagde boekverfilming is het niet.

    ‘Fight Club’ is wat mij betreft de beste boekverfilming ooit. En mijn hersenen zijn het met me eens. Soms herinner ik me dingen van die film, maar dan blijkt die scène uit het boek te komen. Vice versa gebeurt het ook. Mijn hersenen maken kortom het onderscheid niet eens tussen film en boek.

    ‘Being There’ is trouwens ook erg geslaagd als film.

    @ 0,

    “Geef mij maar Woody Allen, Franҫois Ozon of Alex van Warmerdam.”

    Ja, precies … zulke types. Ik houd ook erg van types als Bob Dylan en Zanger Rinus. Pffff … “types als Woody Allen en Alex van Warmerdam” zegt-ie!

  6. 13

    idd, DaVinciCode, ik had al zoveel negatiefs over het boek gehoord dat ik me daar niet eens aan gewaagd had, maar ik dacht: die film, zo’n sterrencast, daar moet toch wel iets te genieten zijn. Maar wat een verspilling van al dat talent…

  7. 18

    Il Gattopardo , waar boek en film elkaar in evenwicht houden.
    Voorts zijn Godfather, Ben Hur en Gone with the wind ook boekverflimingen. Om maar iets te noemen.

  8. 22

    dominique, ik wil niet door blijven zeuren, maar ik had al gezegd dat ik van het ‘verhaal’ niks verwachtte, maar wel nieuwsgierig was naar de film, vanwege de cast. En dat viel dus ook dik tegen. Ik kon nauwelijks geloven dat sommige mensen meegewerkt hadden aan het misbaksel.

    Overigens, wat me ook verbaast is dat zo’n boek (wat ik dus niet eens gelezen heb), wel één van de best verkochte schrijfsels ooit is.
    Al hebben Tulpenromans en Bouquet-reeks deeltjes ook een giga-omzet, maar iets minder pretenties.

  9. 23

    Als je een boek leest zijn de beelden die het oproept het product van je eigen associaties. In het geval van een film zit je te kijken naar de “vertaling” door iemand anders. Natuurlijk heb je films die slecht gemaakt zijn en makers die de beeldtaal tot in de finesses beheersen, wat het verschil uitmaakt tussen een goede en een slechte film. Maar voor het overige lijkt me de vegelijking moeilijk te maken.

  10. 24

    Misschien zijn de engelstalige films/boeken beter/slechter (en is de rest “gemiddeld”)? Of is er misschien gewoonweg meer aanbod vanuit de angelsaksische cultuur?

  11. 26

    ik heb met veel plezier naar ‘New Kids Turbo’ gekeken.
    Is daar een boek van?
    Mag als een geintje klinken, maar ik heb wel eens het idee dat de Nederlandse ‘literatuur’ te veel bezig is met navelstaren, onverwerkt verleden, zich als schrijver vooral willen profileren als superieur.
    En ik ken weinig landen waar een zo krampachtig verschil bestaat tussen ´hoge´ en ´lage´ cultuur.
    Daarom heb je hier ook geen of weinig films zoals die uit Italië in de jaren ’60.
    En daarom voelen de personages zoals in ‘New Kids´ zich misschien wel aangetrokken tot geblondeerde ´Duces´.

  12. 36

    De scheepsjongens van Bontekoe raad ik af voor volwassenen. Voor kinderen wellicht wel leuk.

    The third man. Zeker een aanrader, alhoewel voor de huidige tijdgeest wel wat gedateerd (lees: traag).

    2001: space odyssey. Aanrader! Magistraal. Heeft toch maar even ons hele ruimtesciencefiction wereldbeeld bepaald. Alhoewel sommigen zeggen dat Kubrick het van een Rus gejat had, Kubrick heeft het mainstream gemaakt.

  13. 37

    dat argument van gedateerd (lees: traag) is trouwens ook wel van toepassing op 2001: space odyssey.
    Wat voor mij verder niks af doet aan de film, voor de rest geef ik je helemaal gelijk.
    Kubrick heeft gezegd dat er in geval van mislukken van de maanlanding een ‘studioversie’ op de plank lag. Het was uiteindelijk een prestige-project om de Russen een slag voor te blijven.
    Ik ben niet van de zweefkezen die beweren dat het allemaal verzonnen is, er zijn daarna nog een aantal maanlandingen geweest, ritjes met veredelde golfkarretjes, dat zijn echt niet allemaal Hollywood-producties.
    Maar sommige beelden kloppen niet helemaal (belichting, spiegelingen in de helm die vreemd zijn), dat ik wel ’s denk dat er om het nog mooier te maken toch af en toe gebruik gemaakt is van Kubricks versie.
    Wat dan weer voer geeft voor de ‘complotters’ die zeggen dat het helemaal nooit gebeurd is…

    Niet alleen voer voor het ‘ruimte-SF-wereldbeeld´, ook voer voor het ´science-non-fiction-wereldbeeld´….

  14. 39

    Wat mij betreft mag ‘The name of the Rose’ op de lijst van geslaagde verfilmingen. Niet omdat het het boek in alles volgt (hoe zou je de lange theologische en filosofische lijnen moeten filmen?), maar juist omdat van een prachtig boek ook een prachtige film is gemaakt. Een mooi voorbeeld van een vertaling met respect voor de eigenheid van de twee kunstvormen.

  15. 40

    Er zijn eigenlijk maar weinig verfilmingen waarvan ik zowel boek heb gelezen als (gewoonlijk daarna) film heb gezien. Ik denk dat de volgorde waarin je dat doet trouwens nogal van belang is voor het oordeel dat je velt. In geval fantasieverhalen (mij vallen meteen the never ending story en Lord of the rings in) valt me de film altijd tegen als ik het boek eerst gelezen heb. Deels natuurlijk vanwege de eigen fantasie, maar soms ook (bij bv. LOTR) omdat een filmmaker het niet kan laten om populaire moderniteiten erin te sluipen, die duidelijk niet bedoeld zijn voor mensen die het boek hebben gelezen (of beter: die boeken lezen).

  16. 41

    Het komt maar zelden voor dat ik zowel het boek heb gelezen als de film heb gezien. De beste boeken moeten het hebben van de gedachtenwereld van de hoofdpersoon of de ideeën en dat zijn juist de dingen die sneuvelen in een verfilming. Of de regisseur probeert het er wel allemaal in te stoppen, wat leidt tot een slechte film volgepropt met voice-overs. Aan de andere kant hebben alle geslaagde Stephen King-verfilmingen die ik heb gezien, me nog nooit kunnen overtuigen van het lezen van een boek van de man.

  17. 43

    Je mag van mij ook de beste boekverfilming die je ooit zag noemen, zonder dat je het boek las. Ik heb zelf Tess genomineerd, en later ook het boek gekocht (van Thomas Hardy), maar ik ben er nooit aan toe gekomen om het verhaalserieus te lezen. Boek is onlangs naar de kringloopwinkel gegaan.

  18. 44

    Eens met loftuitingen m.b.t. 2001: A space Odyssey. Overigens ook een goed voorbeeld van hoe de film het boek schrijft. In het verhaal van Arthur C. Clarke ging de bemanning immers naar Saturnus, niet naar Jupiter. In het vervolg 2010 schreef Arthur C. Clarke door op de film en niet op het boek (men was altijd al naar Jupiter gegaan).

    Ook LotR vind ik een zeer goede verfilming, ook al heb ik de boeken al tig keer gelezen.

  19. 46

    Lord of the Rings films zijn vreselijk. Feodale propaganda met kazige humor. Dat ligt overigens aan het boek, het is alleen de vraag waarom de regisseur van meesterwerk Beautiful Creatures en het misschien niet diepgaande, maar wel ontzettend grappige Braindead zijn tijd hieraan heeft verspild.

  20. 50

    Beautiful creatures (2000) of heavenly creatures (1994), wat maakt het ook uit?

    Verder is het natuurlijk een beetje flauw om kritiek op een film te hebben als die er eigenlijk uit bestaat dat je het onderliggende boek ook al “feodale propaganda met kazige humor” vindt. Fans van het boek vinden de verfilming van Lord of the Rings over het algemeen behoorlijk geslaagd. Dat lijkt me een belangrijker graadmeter.

  21. 54

    Beautiful creatures (2000) of heavenly creatures (1994)

    Ik bedoel uiteraard de laatste (de andere ken ik niet), excuses voor de fout.

    Verder is het natuurlijk een beetje flauw om kritiek op een film te hebben als die er eigenlijk uit bestaat dat je het onderliggende boek ook al “feodale propaganda met kazige humor” vindt.

    Waarom? De regisseur van een film hoeft niet klakkeloos de zwakte van een boek over te nemen. Paul Verhoeven bijvoorbeeld vond Starship Troopers een waardeloos boek, dus heeft hij er weinig van gebruikt en zelf een geweldige anti-fascistische actiekomedie verzonnen.

    Verder is dit uiteraard de samenvattende kritiek. Ik had het ook kunnen hebben over de eindeloze gevechtsscenes die er uitzien als een matige computerspel en nauwelijks impact hebben op het plot. De waardeloze dialogen. Het verspillen van het talent van een topactrice als Cate Blanchett in een volkomen ridicuul klein rolletje.

  22. 55

    De film Starship Troopers was een artistieke en commerciële flop, met een 6,2 van de filmkenners en een 6,7 van het publiek. Het is gewoon een butt-film. Lekker voorbeeld dus van een film waarin van een flutboek een fantastische rolprent is gemaakt.

    Je kunt het in de verfilming van Lord of the Rings over allerlei bijzaken hebben, maar waar het om gaat is dat iedereen dacht dat die trilogie niet verfilmbaar zou zijn, en dat toen die films uitkwamen, mensen hun mond openvielen van hoe Peter Jackson dat toch had geflikt. Dat je d’r nu, een aantal jaar later, kritiek op kunt hebben, dat is logisch.

  23. 60

    Kijk dat bedoel ik. Het boek heb ik niet gelezen, maar de film Starship Troopers vond ik geweldig (en voor een Hollywood film bijzonder geraffineerd) in elkaar zitten. Waarschijnlijk had ik er anders over gedacht als ik het boek wel eerst gelezen had.

    Karakter is ook zo’n voorbeeld. Briljante film (vind ik, de enige waar ik twee keer voor betaald heb), maar gezien het feit dat ik mijn Bordewijk-quota al had overschreden voor VWO-Nederlands, het boek nooit gelezen.

  24. 66

    Mijn favoriete recensent Anthony Lane in 1999 over de film somt het wel op:
    “On the deepest psychological level,’ he [Kubrick] said, ‘the film’s plot symbolized the search for God, and it finally postulates what is little less than a scientific definition of God.’ And there you have Stanley Kubrick. Whatever else movies do, they do not postulate definitions; if they try they die. What possible religious revelation could be vouchsafed by a movie whose only memorable character was a gay computer? At this distance, within two years of the title’s prediction, 2001 looks dated and bloated; watching the flight attendants on the moon shuttle, I only wish that Kubrick had had the courage to call it 1968: A Bad Year for Hats.”

    Maar deze van David Thomson is ook heel accuraat:
    “The ridiculous labor of 2001, the cavernous sets, and the special lenses, ride upon a half-baked notion of the origins and purpose of life that a first-year student ought to have been ashamed of. But this message in a bottle lasts over three hours, and the movie has long sequences of directorial self-indulgence.”

  25. 68

    Twee films waarbij ik zowel het boek als de film ken en waarbij ik beiden goed vind: American Psycho en The Fantastic Mr. Fox.

    American Psycho het boek werd onverfilmbaar geacht, vanwege de enorme hoeveelheid gruwelijk geweld en omdat het vooral een monologue interieure is. De regisseuse van de film heeft een heel andere tone of voice – veel luchtiger – gebruikt, maar toch de essentie van het boek weten te vangen.

    Als kind verslond ik Roald Dahl. Als volwassene is Wes Andersson één van mijn favoriete regisseurs. Toch zag ik met angst en beven deze verfilming tegemoet: aartscynicus Dahl verfilmd door de meester van de melancholische ironie, Andersson? Blijkt geen probleem, want Andersson gebruikt alleen het basisplot. Voor de rest is het volledig Andersson.

  26. 70

    The fantastic Mr. Fox draaide onlangs in Eye, helaas gemist, heb er meer goede verhalen over gehoord. Martijn, als ik je dwing tot het noemen van de allerbeste film, welke wordt het dan? American Psycho of Mr. Fox?

  27. 71

    Moeilijke kwestie. Het blijft een moeilijk huwelijk, film en papier.
    Alle literaire Orsons waarschijnlijk: Het Proces, en zijn Shakespeare’s, met op kop Falstaff.
    Met enige vrijheid zou toch Heart Of Darkness (Conrad) en Apocalypse, Now! bovenaan moeten prijken. Ze staan mijlenver uit elkaar maar mijn begeestering omtrent beide werken is even groot.
    Jungle Book misschien, onderschatte topDisney. En inderdaad (2x): American Psycho – beiden hielden hun wereldvreemdheid, bruuskheid en bevreemdend einde, en Under the Vulcano… Misschien is die laatste wel degene die ik dan op één zou zetten vanwege best geslaagde symbiose, zonder elkaar afbreuk te doen, noch in de weg te zitten…

  28. 74

    Mijn mening hangt niet af van de recensie. Deze recensent verwoordt alleen mooi mijn mening.

    Dat neemt niet weg dat ik recensies gebruik om te beslissen of ik een film ga kijken. Daar zijn ze ook voor. In het geval van 2001 had het overigens niet uitgemaakt; die was ik wilde ik sowieso zien omdat het een film van de regisseur van A Clockwork Orange, Dr. Strangelove en Full Metal Jacket is. Dan blijkt weer dat zelfs de grootste regisseurs wel eens een misstap maken.

  29. 77

    Dat boekje waarover jij het hebt is geschreven door P.K.Dick een van de grootse SF auteurs,Do Androids Dream Of Electric Sheep,Het verhaal komt trouwens bijna niet overeen dus het is niet echt te vergelijken.

  30. 86

    Hierbij moet ik opmerken dat het zelfcencuur was ,Kubrick trok de film terug nadat er in Engeland copy-cat moorden en verkrachtingen, dat is tenminste wat daders zelf verklaarden, waren gepleegd.
    Pas in1999 werd de ban opgeheven.

  31. 89

    Veel te laat, de discussie is al dood, maar goed.

    Het verbaast me dat niemand de oude verfilming van Brideshead heeft genoemd, of mag dat niet omdat het als een serie verfilmd is? Ik vind het in ieder geval geweldig!

    en de nieuwste Pride and Prejudice is zeker niet verkeerd, m.i. beter dan de miniserie.