Is economie een exacte wetenschap?

ANALYSE - Mainstream economen wordt door linkse critici vaak verweten dat zij te graag exacte wetenschappers willen zijn. Economische modellen gaan er ten onrechte vanuit dat mensen altijd handelen als kille robots die met wiskundige nauwkeurigheid kiezen voor eigenbelang [1]. In een opinie artikel in het Financieel Dagblad van 18 mei stelt Coen Teulings dat deze kritiek onterecht is: economen beseffen tegenwoordig best wel dat economie een sociale wetenschap is. Daniel Kahneman heeft voor onderzoek dat aantoont dat mensen meestal juist niet rationeel handelen, zelfs de nobelprijs voor economie gekregen.

De klacht is bovendien niet goed doordacht omdat men de betekenis van ‘rationaliteit’, ‘voorspelbaarheid’ en ‘doelmatigheid’ met elkaar verward. Als iemand rationeel handelt, impliceert dat helemaal niet dat de handeling daardoor voorspelbaar of doelmatig is. Deze begrippen hebben niets met elkaar te maken, aldus Teulings. Aan de hand van drie voorbeelden probeert hij deze ‘kluwen van begrippen’ te ontwarren. Helaas maakt hij de verwarring daarbij alleen maar groter.

Bankruns: rationeel gedrag is niet voorspelbaar

Dat rationaliteit niet tot voorspelbaar gedrag hoeft te leiden, illustreert hij aan de hand van bankruns. Tijdens een bankrun is het rationeel om zo snel mogelijk je geld van de bank te halen. Het zou irrationeel zijn om dat niet te doen, ‘want wie te laat is, is zijn geld zeker kwijt’. Toch zijn bankruns in de praktijk onvoorspelbaar.

Het driedeurenprobleem: irrationeel gedrag is voorspelbaar

Aan de hand van het ‘driedeurenprobleem’ laat hij zien dat ook het omgekeerde mogelijk is. In de NRC van 12 oktober vorig jaar legt Teulings dit als volgt uit [edit van mij]:

U gaat een spelletje spelen, in een kamer met drie deuren. Achter een van die deuren ligt 100.000 euro. U mag een deur aanwijzen om te openen. [Voordat het deurtje dat u hebt aan gewezen wordt geopend] zal de spelleider een van de andere twee deuren openen om te laten zien dat de schat daar in ieder geval niet ligt. En dan krijgt u een tweede kans: u mag nog op uw oorspronkelijke keuze terugkomen en die andere nog niet geopende deur kiezen. Wat doet u? Bent u standvastig in uw keus of verandert u?

Vrijwel iedereen kiest er voor om bij de eerste keuze te blijven. Dat is niet rationeel als je verstand hebt van kansberekening:

De kans dat u in eerste instantie de juiste deur kiest is eenderde. Door van keus te verwisselen, mist u in dat geval de hoofdprijs. U heeft echter tweederde kans dat u eerst een verkeerde deur heeft gekozen. In dat geval krijgt u door te wisselen met zekerheid de schat. Wisselen geeft dus tweederde kans op winst, niet wisselen maar eenderde.

Hieruit blijkt volgens Teulings dat irrationeel gedrag wel degelijk voorspelbaar kan zijn.

Het Prisonor’s dilemma: rationeel gedrag is niet doelmatig

Tenslotte laat Teulings met het prisoner’s dilemma zien dat rationele keuzes ook niet per se doelmatig zijn. Stel, er zijn twee verdachten voor een misdrijf. Er is geen bewijs en daarom probeert de aanklager de gevangen aan te zetten om de ander te verraden. Wie de ander verraad wordt beloond. Als ze beide zwijgen zouden ze er het beste af komen, maar je kunt wiskundig uitrekenen dat het gunstig is als ze beiden de ander verraden. Zo minimaliseren ze de kans op een lange gevangenschap.

Het is dus rationeel om verraad te plegen ‘terwijl ze beter af zouden zijn als ze elkaar de hand boven het hoofd houden. Met andere woorden: rationaliteit is ondoelmatig’, aldus Teulings.

Hier gaan vier dingen mis.

Onwetendheid

Met het driedeurenvoorbeeld illustreert Teulings dat iemand die geen verstand heeft van statistiek en wiskunde handelt in strijd met haar eigenbelang. Daarmee is dus op zijn best iets gezegd over de voorspelbaarheid van domheid, maar niets over rationaliteit. Onwetendheid of onkunde is wat anders als irrationaliteit. Het feit dat mensen steeds hetzelfde antwoord kiezen heeft meer te maken met veel voorkomende vooroordelen, b.v. over de intentie van de quizmaster.

Kuddegedrag

Zijn tweede fout is dat hij rationaliteit op individueel en groepsniveau met elkaar vergelijkt. Het zijn individuen die geld van de bank halen, maar bij een bankrun gaat het niet om gedrag van één individu maar om opgeteld gedrag van een groot aantal individuen (‘kuddegedrag’). Kuddegedrag heeft bovendien een heel eigen dynamiek door feedback mechanismen: mensen reageren op elkaar. Men ziet dat anderen het doen en beseft dat men de meute voor moet zijn. Wanneer dat gebeurt is onvoorspelbaar omdat de aanleidingen heel divers kunnen zijn: een bericht in de krant waarin twijfel wordt uitgesproken over een bank, of een run op een andere bank.

Rationaliteit of rationaliteit?

De derde fout die hij maakt in zijn stukje is dat hij twee betekenissen van ‘rationaliteit’ met elkaar verward. Als we zeggen dat een handeling rationeel is, bedoelen we dat die handeling ‘de meest efficiënte manier is om een bepaald doel te bereiken’ (rationeel-1). Wat het doel is maakt daarbij niet uit. De tweede betekenis van rationeel heeft juist wèl betrekking op dat doel: een bepaald doel is wel of niet verstandig (rationeel-2). Als ik bijvoorbeeld besluit om de Himalaya te beklimmen, is dat onverstandig (rationeel-2), maar àls ik dat doe dan is het verstandig (rationeel-1) om de beste route naar de top te kiezen. Over wat verstandig (rationeel-2) is kunnen de meningen verschillen maar we kunnen vaak wel objectief oordelen over de manier waarop we dat proberen te bereiken. Anders dan Teulings beweert, is doelmatigheid dus wel gelijk aan rationaliteit, maar dan alleen in de eerste betekenis.

Eigenbelang

Veel ernstiger vind ik de onnodige vernauwing van de betekenis die Teulings geeft aan het begrip rationaliteit. Een rationele keuze is volgens hem een keuze voor eigenbelang en materieel gewin. Hij sluit uit dat mededogen, of meer algemeen, moreel gedrag rationeel is. Daarmee verengt hij rationaliteit tot objectief meetbaar eigenbelang (in dit geval ‘jaren gevangenisstraf’). Bovendien lopen ook hier de twee verschillende betekenissen van rationaliteit door elkaar.

Het doel van economie

Teulings bespreking van rationaliteit is symptomatisch voor de fout die veel economen maken: ze objectiveren menselijke behoeften door deze te beperken tot iets dat meetbaar is: meestal is dat geld (en in dit geval gevangenisstraf). De menswetenschapper Teulings lijkt niet te beseffen dat hebzucht niet het enige is dat mensen drijft. Bovendien is hij vergeten wat wel de taak is van de economie: vast te stellen hoe subjectieve behoeften van mensen op de beste manier kunnen worden vervuld met inzet van schaarse middelen, om Arnold Heertje in Echte Economie te parafraseren. Ongewild demonstreert Teulings waarom economie zo’n slechte roep heeft en wat er niet ‘exact’ aan is.

[1] Homo economicus noemt men deze denkbeeldige persoon in de literatuur.

  1. 1

    Rationeel of niet, economen zullen zich in de toekomst veel meer moeten realiseren dat de economie deel uit maakt van een biofysische werkelijkheid, met eindige grondstoffen, eindige energie en afval. En dat ecosystemen worden gedegradeerd door economische activiteiten. Het type discussie van Teulings, reflecteert nog eens de blinde vlek voor dat soort problematiek bij neoklassieke economen.

  2. 2

    @1: Dat is zelfs de doelstelling van de economie die jij formuleert: het vervullen van behoeften, met schaarse middelen, waaronder ‘een biofysische werkelijkheid, met eindige grondstoffen en energie en afval [opslag]’

  3. 3

    Economische kennis is feitelijk mensenkennis. (Niet te verwarren met zelfkennis) Dat is ook de reden dat economen het niet altijd eens zijn: ze spreken vanuit hun eigen mensenkennis. Dat de mens als verschijnsel niet rationeel is behoeft geen betoog. Dat heeft Michel al voldoende aangetoond, daar kan ik me in vinden. Dat de mens uit eigenbelang handelt geeft de bankrun al aan. Het verstandigste is om helemaal geen bankrun te ondernemen. Maar omdat de mens uit eigenbelang handelt gaan de eersten al snel een bankrun aan. Dit veroorzaakt een lawine effect. Het resultaat is (kan zijn) dat de nationale munt naar de filistijnen is en de economie ook.

    Ons algemeen belang is een rustig en degelijk economisch beleid.
    Dus dienen we hén in de gaten te houden die de eerste zijn bij een bankrun. Iets wat we ook op macro schaal zien. Griekenland die maar een fractie van de eurozone uitmaakt, wilde het hele euro-systeem ondermijnen bij persoon van Varoufakis. Varoufakis handelende uit eigenbelang (Grieks belang in dit geval). Dat ons hele economische systeem in elkaar zou donderen dat interesseerde hem niet. Gelukkig vond hij wijze mannen tegenover zich die hem vakkundig hebben uitgeschakeld en de ‘bankrun’ vond nooit plaats.

    Economie is dus ook een kwestie van geluk (?). Als in Brussel geen wijze mannen hadden gezeten, maar types als Varoufakis, dan was ons economisch systeem gecrasht. Dat vraagteken achter geluk betekent dat iemand als Dijsselbloem uit het gedrag van de Nederlandse kiezer is voortgekomen. Meer wijsheid dan geluk dus!

  4. 4

    Grappig, in een eerder stukje dat ik schreef verwees ik ook al naar dit onderwerp, en naar een econoom die de nobelprijs had gewonnen voor het niet bestaan van dit soort rationaliteit: http://sargasso.nl/proef-bijstand-wederkerigheid/

    (in dit geval ging het niet om Kahneman, maar Thaler: https://nos.nl/artikel/2197058-nobelprijs-voor-amerikaanse-gedragseconoom-thaler.html

    Nou ja, aan de top is het besef er, moeten we maar denken, hopelijk daalt het langzaam in bij de rest van het vakgebied. Afgaande hoe vaak hier nog klachten over zijn, is het waarschijnlijk een langzaam proces.

  5. 5

    @2: In de neoklassieke economie (NCE) wordt er vanuitgegaan, dat grondstoffen, energie en economische groei, eindeloos voorhanden zullen zijn. Staat zelfs niet ter discussie. Dat laatste neigt dan meer naar geloof dan naar ratio.

  6. 6

    @4: Ik hoorde laatst van een kinderopvang, ik meen in Israël, waar men ouders die zich niet aan de regels hielden (precies weet ik het niet meer, misschien dat ze te laat hun kinderen kwam ophalen, zoiets) een boete kregen. Het idee was dat als je mensen een materiële straf op legt, ze zich zo beter aan de regels zouden houden. Het omgekeerde bleek het geval.

    @5 Dat is de omgekeerde wereld. Heb je een voorbeeld?

  7. 7

    @3: Als ik bijgekomen ben van het lachen van jouw (ongewilde?) optreden als stand-up comedian, dan ga ik proberen de uitvinding van ‘homo-economicus’ te plaatsen naar de povere empiriciteiten waaruit de mens als uitvinding voortkwam en die sinds ruim 200 jaar rondwandelt (in Europa). Ondertussen een praktisch artikel voor je dat aangeeft dat het onverstandig is om de markt als meester te beschouwen (zoals Dijsselbloem): ‘Beschaving gaat boven de markt uit’: https://www.nrc.nl/nieuws/2001/05/08/beschaving-gaat-boven-de-markt-uit-7541127-a740825

    Welkom terug, Michel.

  8. 9

    @6: “Heb je een voorbeeld?”

    De NCE ontwikkelt zich in cycli en is schuldgedreven. Nagenoeg alle investeringen worden niet kontant betaald, maar betaalt met geld dat nog verdiend moet worden. In de NCE kan je alleen winst maken door economische groei. Economische groei is in feite niks meer of minder dan exponentieel nog meer grondstoffen gebruiken, meer fossiele brandstoffen opstoken, afval niet opruimen en ecologische schade niet vergoeden. Is juist erg ongemakkelijk verhaal, waar neoklassieke economen als Teulings zich ver van houden.

  9. 10

    @9:

    “… niks meer of minder dan exponentieel nog meer grondstoffen gebruiken, meer fossiele brandstoffen opstoken …”

    Economische groei in NCE is volgens jou dus gebaseerd op oneindige kosten?

  10. 11

    @6 Dat voorbeeld ken ik ook. Ik heb geen linkje, maar de crux was geloof ik dat mensen redeneerden dat ze zich niet meer aan de afspraak hoefden te houden, want deze kon immers worden afgekocht (en dan betaalden ze er toch voor?).

  11. 12

    @10: Nee, economische groei is vooral gebaseerd op input vanuit de biofysische omgeving en niet gebaseerd op kapitaal, zoals sommige economen dat ons voorliegen. De geldhoeveelheid kan je namelijk zelf regelen. Grondstoffen en energie niet. Die zijn onderworpen aan natuurwetten zoals thermodynamica.

  12. 14

    @6: @11: Bij menige Nederlandse hockeyclub kunnen de ouders om die reden hun corveebeurt niet afkopen, en ik meen dat dat voor het onderhoud aan gemeenschappelijke voorzieningen bij heel wat volkstuinen ook opgaat. Al is het maar omdat gemeenschapszin niet in geld is uit te drukken.

    Een terzijde over die kinderopvang: Wie heeft bedacht dat die zulke ambtelijke openingstijden moet hebben? Dat genereert een berg stress, dat wil je niet weten. Al zouden werkgevers ook war rekkelijker met hun kantooruren om kunnen gaan.

  13. 15

    @8: “Volgens je eigen definitie?”.

    Nee, ik foerageer op internet en probeer er achter te komen waarom die NCE eigenlijk niet zo’n goed idee is en dat die NCE misschien wel eens op zijn laatste benen loopt.
    Ik laat me influisteren door verlichte geesten als Charles Hall, Nicole Foss, James Howard Kunstler en Richard Heinberg. Niet dat die mensen het allemaal bij het rechte eind hebben en dat ik het allemaal snap wat ze bedoelen, ze leveren wel food for thought en reflectie.

  14. 19

    @9 “Economische groei is in feite niks meer of minder dan exponentieel nog meer grondstoffen gebruiken, meer fossiele brandstoffen opstoken, afval niet opruimen en ecologische schade niet vergoeden.”

    Grondstoffen kan je recyclen of door hernieuwbare stoffen vervangen. Energie is misschien niet eindeloos, maar we gebruiken maar een minieme fractie van wat er potentieel op aarde voorhanden is ook van het hernieuwbaar deel, tevens is er steeds minder energie en grondstof nodig om het zelfde doel te bereiken. Economische groei is daarom in de praktijk zo goed als eindeloos, lang genoeg om de mensheid te overleven.

  15. 20

    @19:

    1. Het recyclen van grondstoffen heeft harde (thermodynamische) grenzen en is niet gratis. Dat kost energie, arbeid en kapitaal. Als je werkelijk grondstoffenketens wilt sluiten, zal je steeds meer energie en arbeid moeten toevoegen.

    2. Het potentieel van hernieuwbare energie is misschien wel oneindig. De energie en de grondstoffen om technologie te bouwen om die energie te oogsten en bruikbaar te maken, niet.

    3. In tegenstelling met jouw bewering, wordt er juist steeds meer kapitaal, energie en grondstoffen gebruikt, om energie vrij te maken voor gebruik. Dat geldt niet alleen voor renewables, maar b.v. ook voor aardolie en aardgas.

  16. 21

    @9:

    Economische groei is in feite niks meer of minder dan exponentieel nog meer grondstoffen gebruiken, meer fossiele brandstoffen opstoken, afval niet opruimen en ecologische schade niet vergoeden.

    Deels waar, maar incompleet. Er is wel degelijk waardevermeerdering buiten het gebruik van grondstoffen om (IT, medische zorg, onderwijs). Ook is er wet van efficiëntie: auto’s van nu zijn vele malen zuiniger en schoner dan auto’s van zelfs vijftien jaar geleden. Maar dat komt door die auto’s van vijftien jaar geleden.

  17. 22

    @21: IT is niet energieneutraal. Gebruikt inmiddels net zoveel energie als de hele transportsector en stijgt jaarlijks tussen de 5 en 10%.

    Efficiëntie bij auto’s wordt platgeslagen door rebound-effecten, zoals meer toepassing van nieuwe energieschuldige features, als power steering, navigatiesystemen en verwarmde stoelen. Ook gebruiken al die zuinige auto’s in absolute zin meer brandstof dan die onzuinige auto’s van 15 jaar geleden, door volume uitbreiding en door meer kilometers per voertuig. Zelfde geldt ook voor vliegtuigen.

  18. 23

    @22: “IT gebruikt net zoveel energie als de hele transportsector”
    Bekijk eens de statistieken en ook de luchtvaart groeit met ruim 5% per jaar.

    @22: “Efficiëntie bij auto’s wordt platgeslagen door rebound-effecten” De e-auto alleen maar “rebound”?

  19. 24

    @23: “De e-auto alleen maar “rebound”?”

    Geen idee.

    Rebound gaat volgens mij alleen over onbedoelde effecten bij efficientiemaatregelen, zoals LED-lampen die wel minder stroom verbruiken, maar meer branduren hebben dan gloeilampen.

    Positief effect bij EV’s zou kunnen zijn, dat gebruikers hun mobiliteitsbehoefte naar beneden aanpassen, vanwege actieradius, range-anxiety en oplaadongemakken.

  20. 25

    “Daar staat weer voor 5 cent”, een nieuwe wijk, industrieterrein, dorpsaanbouw (10 huizen, bv); waarom is híer zo gemakkelijk geld voor? bestemmingsgebieden veranderen. Afvalverwerking zijn onkosten.
    Een politicus is iemand die van zijn gehucht / land een wereldstad / -staat wil maken. Iedere baas-onder-baas zijn eigen toko. Meer dan 100000 inwoners = ambtenaren meer salaris (bv Delft); omkopingen zijn onkosten, maar lonend, daarom gemeente vergroten? Uitvluchten ipv argumenten.
    politiek links rechts bestaat niet, -ismen? onzin; er zijn maar 2 klassen (in gradaties): 1%-99% of 10%-90% of 20%-80%. waartoe behoorde gij?
    Wil je het anders? Mijn ideeën: eerst, beurzen weg, grootgrutters weg (bv Didam), lobbyisten weg, monsanto weg (met zijn eenjarig zaad), volkstuintjes, salaris CEO’s 10% van de minstverdiende in dat bedrijf . Maar wat lul ik, het is alleen wat tegengesputter, “het komt er toch van”, laat het op je afkomen (een financiële crisis), wees blij met wat er is.
    En over 15? ben ik dood en kan zeggen: ik heb mijn best gedaan, nu mogen jullie er een rotzooitje van maken.

  21. 26

    @25

    U bent nu zo’n typische klaagmens waar ik in economische zin niks mee te maken wil hebben. Het is mij duidelijk dat de sociale verzorgingsstaat is afgebouwd en met die treurwilgenpraat schiet ik niets op. Ik zal in die resterende 15? jaar zelf moeten zorgen voor sociale samenhang. En daarin worden ook al volop initiatieven ontwikkeld. Door pragmatische doeners, niet door de populistische SPVV achterban. Ik zoek sociale mensen geen socialisten, ideologische warhoofden en rechtse boosmensen.