Hulspas weet het | De laatste keizer en het Zweedse drama

COLUMN - Een volledig dorp uitgemoord. Goed, het was aan de Zweedse oostkust en het gebeurde 1500 jaar geleden, maar de vondst is toch redelijk bizar. Zweedse archeologen hebben nog maar een deel van het dorp opgegraven, maar het ziet ernaar uit dat alle inwoners op bloedige wijze zijn gedood. Mannen, vrouwen, kinderen. En het vee werd gewoon achtergelaten. Alfsdotter et.al. publiceerden hun gruwelijke vondst in het archeologie-vakblad Antiquity, vorige week woensdag. De New York Times pikte het op en schreef er een fraai artikel over. Met daarin de volgende zinsnede:

The presence of Roman gold coins in the fort also suggested that the massacre happened after the fall of the Western Roman Empire in 476 A.D., which could have created a power struggle on the island, according to the researchers.

De vondst is bizar, maar deze opmerking natuurlijk ook. Er zijn (nog) geen sporen gevonden van de daders. Eigenlijk weten we ook niets van de slachtoffers. Laat staan dat de onderzoekers iets kunnen zeggen over het motief voor deze slachtpartij. Was het een lokaal incident, of werden meerdere dorpen zo behandeld? We weten het niet. Op grond van typologische kenmerken (het uiterlijk van de materiële resten) dateren de onderzoekers het gebeuren op eind vijfde eeuw. En dan een verband leggen met de val van de laatste keizer, helemaal in Rome? Dat gaf een power struggle aan de Zweedse kust?

Het zou natuurlijk kunnen dat de New York Times iets te kort door de bocht is gegaan. Maar nee. De krant maakt zijn reputatie waar. De publicatie in Antiquity bevat de volgende passage:

The suggested date of the Sandby borg massacre corresponds to the period after the fall of the Western Roman Empire in AD 476, an event that had a significant impact on large parts of Europe, including southern Scandinavia (Lund Hansen 1987; Fischer 2005; Heather 2006; Hedeager 2011). The assault on Sandby borg may have been the result of subsequent power struggles on the island, at a time when the political map and power structures were being rewritten across the European continent.

The fall of the Western Roman Empire – zo geformuleerd, zoals dat in de geschiedenisboekjes gebeurt, klinkt het inderdaad alsof er in 476 een schokkende gebeurtenis plaatsvond. Met wie weet repercussies tot in Zweedse dorpjes. Maar achter deze korte historische markering, hoe handig ook, gaat een hele eeuw vol compleet chaotische gebeurtenissen schuil.

Het westelijk deel van het Romeinse Rijk was na de splitsing van het Rijk (omstreeks 400) al vrij snel uiteengevallen. Germaanse volkeren drongen naar binnen en gingen elkaar te lijf, waarop de provincies voor zichzelf begonnen: Spanje, Gallië, Brittannië, Beieren. Zo tegen 450 was in het westen van het voormalige Rijk weinig meer over dan wat stukken in Italië. De rest was uiteengevallen. En Italië zélf was het strijdtoneel van Germaanse (en ook wel door de Oost-Romeinen gestuurde) legeraanvoerders.

Kortom, het wereldrijk zakte langzaam maar onverbiddelijk weg in een sociale en economische crisis. De keizerstitel werd een speeltje voor machthebbers. Dan weer werd een oude, zwakke senator op de troon gezet, dan weer een jochie. Als ze maar niks deden. Het enige dat in 476 gebeurde was dat aanvoerder Odoaker (hij was eigenlijk een Hun, maar zijn leger bevatte van alles) de laatste volstrekt onbelangrijke keizer,  het jochie Romulus Augustus, wegstuurde.

Gezien de talloze bloedbaden in die tijd een opmerkelijk vreedzaam gebaar. Er waren er voor veel minder vermoord. Maar Odoaker schonk het keizertje een villa in de buurt van Napels. En daar zat hij zijn dagen uit. Niemand die daarna nog op het idee kwam om een westelijke keizer te aan te wijzen. Wat moest je ermee? (En de oostelijke keizers hadden geen geld, en geen zin, om zich direct met die puinhoop genaamd Italië te bemoeien.) Die chaos zou nog vele decennia aanhouden. Tot de komst van Garibaldi, zogezegd.

Maar… de historici hebben gelijk. In 476 kwam er officieel een einde aan the Western Roman empire. Zo staat het in de boekjes. Alleen had bijna niemand dat toen in de gaten. En wat de eventuele gevolgen elders betreft: we weten dat heel Europa zo rond 500 één groot chaotisch strijdtoneel was, waar langzaamaan nieuwe lokale machten ontstonden. We weten dat de Frankische koning Clovis zich in die tijd bekeerde tot het christendom.

Maar verder… over wat er gebeurde tussen Parijs en Stockholm bijvoorbeeld, weten we helemaal niets. We kennen rijke graven, er waren welvarende steden, enorm veel eenvoudige dorpjes. Er is in Noordwest-Europa ongetwijfeld het nodige gebeurd. Maar het idee dat die gebeurtenissen veel van doen hadden met wat er in Italië gebeurde, is uiterst onwaarschijnlijk. Het idee dat de wegsturen van de kleine Romulus naar Napels ‘a significant impact on large parts of Europe’ had, is volstrekt bizar.

Waarom dan die opmerking? Ik denk dat zoiets voortkomt uit een gevoel van frustratie. Archeologie maakt de geschiedenis tastbaar. Maar het blijft ook tasten in het duister. Het is vaak zoeken naar het grotere geheel. Dan hebben historici het veel makkelijker. Die gooien hun netten uit over hele continenten. Die praten over ‘de val van het West-Romeinse rijk’ alsof het om een pakje boter gaat. Dat gesprek, over grenzen en eeuwen, daar kunnen archeologen vaak niet aan deelnemen. Ze zitten vast in de modder van het hier en toen.

Dan kom je bij een mooie, opmerkelijke, lugubere vondst gemakkelijk in de verleiding om toch te proberen ‘Het Grote Verhaal’ te vertellen, Dat is prima. Als je maar bedenkt dat achter de jaartallen waar historici zo achteloos en indrukwekkend mee strooien, vooral veel chaos en onzekerheid schuil gaat.

Laten we het er maar op houden dat daar in Zweden een zeer lokale vete tussen dorpen een bloedig einde had.

  1. 1

    Het kan ook zijn dat twee dingen elkaar wat contamineren:
    -De Grote Volksverhuizing en alle oorlogen en onrust die daarmee gepaard gingen (en die inderdaad al ver voor 476 begon) en die de instorting van het West-Romeinse rijk inluidden (en dus blijkbaar ook instabiliteit op Öland brachten).
    -De vondst van Romeinse munten van één van de laatste West-Romeinse keizers (misschien van Romulus Augustulus, of mogelijk ook van Julius Nepos of Glycerius*), die bevestigt dat het bloedbad in ieder geval na 476 heeft plaatsgevonden.

    *Opvallend is dat deze drie laatste West-Romeinse keizers allemaal hun keizerschap overleefden!

  2. 2

    “Niemand die daarna nog op het idee kwam om een westelijke keizer te aan te wijzen. Wat moest je ermee?”

    Karel de Grote ? Door de Paus aangewezen als Keizer voor bewezen diensten? Maar je hebt gelijk : wat moest je er mee.

    Overigens is die moordpartij natuurlijk gewoon een wraakoefening van een naburig eilandhoofd omdat zijn dochter geroofd was of misschien wel een machtsstrijd om het leiderschap van het eilandje? Rome was ook klein begonnen nietwaar. Een Zweedse Romulus en Remus, die elkaar naar het leven stonden en dus niet verder kwamen dan een hillfort. Burenruzie. Lijkt me logischer dan de ondergang van Rome.

    Maar ja, Rome is sexy hè, roep Rome en je hebt aandacht.
    Kijk maar naar Jona.

    (Overigens is Sandby Borg een paar jaar geleden ook al eens groot nieuws geweest. Is het archeologische komkommertijd?)

    -edit-
    http://www.sandbyborg.se/en/find-of-the-year/
    Ging het trouwens niet om Valentinianus III who reigned between 425-455 A.D. A similar coin from the same emperor was found during the excavation of 2014.

    -edit2-
    En verder is het wachten natuurlijk op de DNA analyses voor afstamming van die eilandbewoners en dat afgezet tegen de rest van de zweedse bevolking. Zul je zien dat ze uit de Sahara kwamen.

  3. 3

    @2: Ja, dan ben je wel alweer drie en een halve eeuw verder. In de tussentijd was wat eens het West-Romeinse rijk was te verdeeld om een autoriteit als de keizer nuttig te maken. Toen Karel (en een aantal van zijn voorgangers) een groot deel van het rijk aan zich onderworpen had werd de titel weer nuttig en daarnaast was het moment zelf ook opportuun voor Leo III (die trouwens ook de taak naar zich toetrok, want tot die tijd ging de Paus helemaal niet over keizerlijke benoemingen).

  4. 4

    @3: Inderdaad, dan ben je wat verder. Punt is, dat het idee van dat keizerrijk dus niet verdwenen was. En daarbij: ik beantwoord gewoon de vraag van Hulspas: ja er kwam dus nog iemand met het idee een westelijke keizer aan te wijzen. Dat keizerlijke idee was dus echt nog niet dood. In elk geval niet in Rome, niet bij de Roomse kerk (waarvan de paus zelf als een soort invalkeizer was gaan opereren, zeker met en na Gregorius de Grote. Echt als seculier heerser).

    Karel kreeg die titel overigens niet omdat hij Europa voor een groot deel had onderworpen maar Leo gaf de titel als dank voor de bescherming van Rome tegen de Longobarden. Dat hij een voldoende groot rijk had om de Byzantijnen jaloers te maken telde mooi mee natuurlijk. Dat dan wel weer.

    Dat hele Romeinse gebeuren en hang naar keizerrijk/keizers is overigens nog steeds levend hoor. Kijk maar hoe onze democratie teloor gaat aan het gedweep met persoonsverheerlijking en super-regeerders. Kijk eens hoe Europa vormgegeven wordt. Keizers nieuwe stijl.

    Rome leeft hoor, ik zei het hierboven al.
    Sexy, aandacht en dus geld.
    Vindt een Romeinse baksteen en je kansen op subsidie stijgen.

  5. 6

    “Karel kreeg die titel overigens niet omdat hij Europa voor een groot deel had onderworpen maar Leo gaf de titel als dank voor de bescherming van Rome tegen de Longobarden.”
    Ik denk niet dat Leo aan de Keizertitel gedacht had als Karel koning van bijvoorbeeld Toscane geweest was (ongeacht zijn verdienste jegens de paus). Het feit dat hij een groot deel van het oude West-Romeinse overheerste, was een noodzakelijke voorwaarde voor de heropleving van de titel.

    “Vindt een Romeinse baksteen en je kansen op subsidie stijgen.”
    Dan maar eens een nachtje in hotel Derlon doen. Daar liggen nog honderden Romeinse bakstenen netjes gemetseld, waar overigens helemaal niet zoveel belangstelling voor is. Wie weet kun je een steentje lospeuteren in de kelder/museum, want het is niet moeilijk om er een kwartiertje alleen te zijn.

  6. 9

    Ik vind het helemaal niet zo’n gekke gedachte dat de val van het West-Romeinse Rijk voor allemaal ellende zorgde in de periferie van dat Rijk, eigenlijk. De Romeinen dreven veel handel met de stammen buiten hun grenzen; ik heb de details niet paraat, maar in heel Noord-Europa worden volgens mij Romeinse producten gevonden uit die tijd.

    En waar handel is, zeker in die tijd, zijn er vaak elites die die handel voor hun eigen stam monopoliseren, en daar een machtspositie mee kunnen opbouwen. Dat soort lokale structuren storten natuurlijk in elkaar zodra de handel stopt, en dat betekent dat de posities van de elites worden aangetast. Het zou, volgens mij, juist te verwachten zijn dat je rondom het West-Romeinse Rijk allemaal tekenen van machtsstrijden vindt ten tijde van de instorting.

    Natuurlijk, het is nogal kort door de bocht om dit allemaal vast te pinnen op het enkele jaartal 476, maar volgens mij is dat ook niet wat het artikel probeert te doen. Ze presenteren de val van het Romeinse Rijk gewoon als mogelijke oorzaak, en gaan niet verder in op de precieze details daarvan. Dit is zo’n typisch voorbeeld waarbij overdreven focus op feiten je volkomen op het verkeerde spoor zet. Het maakt namelijk helemaal niet zoveel uit of die instorting nu precies in het jaar 476 gebeurde, of zich uitstrekken over de complete 5e eeuw; in beide gevallen kan het een prima verklaring zijn voor dit soort gewelddadige episodes.

    Overigens, Öland is leuk om te bezoeken. Ze hebben oa een ringfort uit die tijd gereconstrueerd, en dat maakt overduidelijk dat geweld niet ongewoon was op het eiland:

    https://en.wikipedia.org/wiki/Eketorp

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

| Registreren