Het einde van de Franse republiek

RECENSIE - In “Wie is Charlie?” schetst de Franse antropoloog en historicus Emmanuel Todd een pessimistisch perspectief voor Frankrijk.

Vijf maanden na de aanslagen in Parijs waarbij een groot deel van de redactie van het satirische tijdschrift Charlie Hebdo omkwam en in een Joodse supermarkt ook nog eens vier mensen werden gedood bij een gijzeling shockeerde Emmanuel Todd zijn landgenoten met een tegendraadse visie op de betekenis van het massale protest dat deze terroristische daden hebben opgeroepen. Todd ziet in de massale demonstratie voor de vrijheid van meningsuiting niets minder dan het einde van de republiek die is voortgekomen uit de Franse Revolutie, de republiek van vrijheid, gelijkheid en broederschap. “Dat is niet de schuld van de islam, maar van de islamofoben”. En dan bedoelt hij niet zozeer de aanhangers van het Front National, maar vooral de nieuwe, “xenofobe” middenklasse die op 11 januari massaal achter Francois Hollande en andere politieke leiders uit heel Europa demonstreerde voor “het recht om de islam te beledigen”. Zonder de islamofobe lagere klassen die nu bij het Front National te vinden zijn. En zonder de werkloze jonge migranten die zich dagelijks beledigd voelen door de Franse meerderheid.

De reacties op het boek, dat onlangs in de Nederlandse vertaling is gepubliceerd, logen er niet om. Het was ego-tripperij, beledigend voor de demonstranten van 11 januari, absurd, vals, gratuit en schadelijk. De Franse premier Manuel Valls nam zelfs de moeite Todd te weerspreken in Le Monde. De inzet van de demonstratie was  volgens de premier tolerantie en laïcité, maar het ging ook om een protest tegen het jihadisme dat onze democratische waarden bedreigt en even goed christenen als joden als moslims doodt. Over dat terrorisme lezen we bij Todd opvallend weinig.

“Dit boek is geschreven door een Fransman die zich mateloos ergert aan zijn eigen samenleving,” staat in het voorwoord voor de Nederlandse vertaling. De lezer is dus gewaarschuwd. Todd pretendeert wel objectief te zijn. Hij komt met reeksen statistische gegevens over godsdienstigheid en politieke voorkeuren van zijn landgenoten in  verschillende regio’s. Todd, die werkt bij een demografisch instituut, is geobsedeerd door verschillen tussen regio’s, een wat merkwaardige invalshoek in een tijd waarin zoveel verhuizingen plaats vinden dat er buiten uitzonderingsgevallen (vergelijk in Nederland Urk en Volendam) vrijwel nergens meer sprake is van een dominante lokale cultuur. Even bijzonder is Todd’s begrip van gelijkheid als waarde. Hij voert dat terug op kenmerken van familiale structuren, in het bijzonder de gelijke behandeling van broers bij erfenissen. Op dat punt ziet hij grote  verschillen tussen centraal Frankrijk, de bakermat van de Franse Revolutie, en de katholieke periferie. Die periferie heeft de Kerk nu ook losgelaten, maar de ongelijkheid zit volgens Todd nog in de genen van het “zombie-katholicisme”. En die “zombie-katholieken”, heeft hij nu ontdekt, hebben meer dan andere bevolkingsgroepen het Charlie-protest omarmd. Daarnaast zagen we op 11 januari vooral leden van de middenklasse, hoger opgeleide, eurofiele Fransen die niet inzien hoe ze met het huidige economische beleid jonge migranten naar de rand van de samenleving hebben verbannen. Todd is ook hartstochtelijk tegen de EU en de euro.

wie is charlieMoreel isolement

Todd’s unieke antropologische inzichten en zijn vaak moeilijk te volgen betoogtrant als wetenschapper hebben hem minder populair gemaakt dan zijn opvallende aanwezigheid in de Franse media. Hij werkte voor Le Monde en is nog regelmatig te vinden op opiniepagina’s van verschillende kranten. Zijn pessimisme over de toekomst van Frankrijk heeft in zijn land een gevoelige snaar geraakt. “Als het vandaag 10 procent van zijn jongere bevolking tot tweederangsburgers maakt en de meest begaafden on der hen waarschijnlijk hun heil zoeken in de Angelsaksische wereld, zou zo’n  beleid het einde van Frankrijk als middelgrote macht betekenen.” Frankrijk heeft zich met de publicatie van Mohammed-cartoons in een “moreel isolement” gemanoeuvreerd, volgens Todd. “In een tijd van mondialisering beledig je andermans culturele symbolen niet voor de fun.” En zo fulmineert hij verder tegen al diegenen die zijn grote vijand (althans zo lijkt het) Hollande op 11 januari vergezelden in een indrukwekkende miljoenenmars. Alsof al die mensen daar vanwege hun genen met dezelfde gedachten en overwegingen liepen.

Recht van verschil

Ik kan me de ophef in Frankrijk over dit boek goed voorstellen. Maar het zou onjuist zijn Todd volledig te negeren. Zijn zorgen over de uitsluiting van jonge migranten, en over gebrek aan erkenning daarvan bij de middenklasse, kan ik delen. Ook zijn waarschuwing voor groeiend antisemitisme als reactie op de islamofobie is terecht. Zijn analyse van de aantrekkingskracht van het Front National moet antifascisten elders ook aan het denken zetten. Todd signaleert dat de groei van het Front plaats vond in een tijd dat de islam nog nauwelijks een rol speelde in het publieke debat. FN-kiezers konden het multiculturalisme van de politieke elite, “het recht van verschil”, niet accepteren. Hun primitieve opvatting van gelijkheid leidde tot de eis van assimilatie (doe maar net als wij) en op dat punt werden zij niet gehoord. Onder hen zijn vele voormalige socialistische en communistische arbeiders die er niet in geslaagd zijn zich aan hun lage positie op de maatschappelijke ladder te onttrekken en die in de jaren tachtig en negentig geconfronteerd werden met sluiting van fabrieken, werkloosheid en de onttakeling van de verzorgingsstaat. Zij keken niet langer naar boven (het emancipatie-perspectief), maar naar beneden, naar de nieuwe onderklasse van immigranten die zij verantwoordelijk stelden voor het mislukken van hun emancipatie.

Duitsland

Het miskennen van deze ontwikkelingen en het negeren van zowel de jonge migranten als de oudere arbeiders als volwaardige burgers maakt de republiek van vrijheid, gelijkheid en broederschap kapot, meent Todd. Hij pleit daarom voor actieve integratie van de islam. “De islam moet uiteindelijk over de hele linie geaccepteerd en erkend worden als samenstellend deel van de natie, net zoals de Katholieke Kerk dat is geweest.” En verder moet de republiek gered worden van de door Duitsland gedomineerde Europese economische orde. Na Francois Hollande is Duitsland voor Todd het grootste kwaad. Nog steeds moeten we misschien zeggen. Niet alleen is het land -met Denemarken en Nederland- een bakermat van Europese islamofobische stromingen. Het is “verbijsterend”, schrijft hij, dat Duitsland, het land dat zeventig jaar geleden een miljoen joodse kinderen heeft vermoord, zich denkt te kunnen veroorloven de besnijdenis ter discussie te stellen uit respect voor de lichamelijke onschendbaarheid. Hier, bij het vervangen van het nazi-regime door het huidige land Duitsland, verliest Todd naar mijn mening alle objectiviteit. De republiek Frankrijk heeft zich sinds de oorlog ten opzichte van de Duitsers gelukkig beter gedragen.

 

Emmanuel Todd, Wie is Charlie; xenofobie en de nieuwe middenklasse, Amsterdam, De Bezige Bij, 2015 (prijs: €22,50)

 

  1. 3

    Het is “verbijsterend”, schrijft hij, dat Duitsland, het land dat zeventig jaar geleden een miljoen joodse kinderen heeft vermoord, zich denkt te kunnen veroorloven de besnijdenis ter discussie te stellen uit respect voor de lichamelijke onschendbaarheid.

    Verbijsterend dat iemand dat verbijsterend vind.

  2. 4

    De islam moet uiteindelijk over de hele linie geaccepteerd en erkend worden als samenstellend deel van de natie, net zoals de Katholieke Kerk dat is geweest.

    Is het niet een verworvenheid om een scheiding van kerk/moskee en staat te hebben? Wat houdt zo’ n uitspraak in? Als samenleving moet je niet willen dat welke religie dan ook (weer) een dominante factor wordt.

    Idealiter zou religie er op geen enkele wijze toe doen in een samenleving. Dat dat niet zo is, hebben we in ons eigen land mogen beleven en in Frankrijk hebben ze ook de dominantie van de katholieke kerk gekend.

  3. 5

    @3: Inderdaad. Als ik het een en ander her-taal (zodat ik het in eigen woorden ergens in mijn hersenpan kan opslaan) staat er eigenlijk zoiets als: “Duitsland heeft zo’n enorme morele schuld dat het haar niet meer toegestaan is om wat dan ook ergens van te denken c.q. zeggen c.q. vinden.”

  4. 6

    Het Guardian artikel geeft een wat betere omschrijving van het zombie-katholicisme:

    Then there is a France of the periphery […] which has stayed true to the old Catholic bedrock, where people may no longer be practising Catholics, but they’re still infused with all the social conservatism of that Catholicism, its hierarchies and inequality.

    Uit eigen ervaring – ik woon in Frankrijk – durf ik te zeggen: ja, zombie-katholicisme is echt. Het bestaat en idd Frankrijk is ervan doortrokken. Het verhindert de vooruitgang en het maakt de vrijheid, gelijkheid en broederschap volledig leeg.

    Of het de oorzaak is van ALLE ellende wil ik dan nog wel betwijfelen, maar dat het een negatieve factor van belang is is duidelijk. Frankrijk wordt niet voor niets de “eerste (of oudste) dochter van de kerk” genoemd. Vanaf de val van het Romeinse rijk tot aan de revolutie heeft de kerk de scepter in Frankrijk gezwaaid. 1400 jaar indoctrinatie, dat verdwijnt niet zo maar. De stuipen zijn er nog volop.

    En ja, de katholieken zien islam, joden en ketters als bedreigingen. Joden mag niet meer, ketters zijn ouderwets, blijft over de islam. De techniek is steeds hetzelfde.

    De lange arm van de kerk.

  5. 7

    @6: Toch snap ik de filosofie erachter nog niet helemaal, bestaan er ook zombie-joden, zombie-moslims en/of zombie-atheïsten die de vooruitgang remmen of is dit zombieschap een eenmalig en uniek gebeuren in de kosmos dat slechts voor (ex-)katholieken is weggelegd?

  6. 8

    Dan lijkt me Nederland ook nog doortrokken van ‘zombie-protestantisme’.
    Krijg de ‘koopman en de Dominee’ maar eens uit de Nederlander,
    dat sluimert volgens mij ook nog in alle hoeken en gaten van onze maatschappij.

  7. 9

    @7: het gegeven van de integratie op bestuurlijk, militair en sociaal niveau van de geloofsdoctrine is redelijk uniek voor het katholicisme maar bestaat ook wel voor het jodendom en de islam. Atheïsme in die zin staat er volledig buiten.

    De mate van ontkerkelijking zoals die in Frankrijk heeft plaatsgevonden heeft zombiekatholieken gevormd.

    Formeel zouden zombie-jodendom of zombie-moslims dus ook bestaan. Hun invloed is echter dusdanig dat ze als stroming – iig in Frankrijk – te verwaarlozen zijn.

    En los van bovenstaande: je kunt natuurlijk de discussie over het zombiegebeuren gaan voeren maar dan ben je aan het trollen. Wat Todd bedoelt, is dat de midden en bovenklasse wel ontkerkelijkt lijkt (in de zin dat ze niet meer naar de kerk gaan) maar dat ze hun sociale structuren, netwerk en denken nog steeds op het katholicisme baseren. En omdat Frankrijk een katholieke achtergrond heeft is de vraag over “zombie-(andere religie)” totaal irrelevant. “eenmalig en uniek gebeuren in de kosmos” is een opmerking die nergens op slaat en ontkenning van het verschijnsel in zich heeft.

  8. 10

    @5

    Duitsland gaat gebukt onder een morele last. Daarom is het juist te prijzen dat Duitsland de besnijdenis ter discussie stelt.
    Verbijsterend dat iemand dat niet ziet.

  9. 11

    @9: “Wat Todd bedoelt, is dat de midden en bovenklasse wel ontkerkelijkt lijkt (in de zin dat ze niet meer naar de kerk gaan) maar dat ze hun sociale structuren, netwerk en denken nog steeds op het katholicisme baseren“.

    Als Todd dat bedoelt dan stel ik een veel korter en handiger woord voor, voor het geheel van de zeden, gewoonten, gebruiken en manier van denken : cultuur.

  10. 12

    Ik zag Emmanuel Todd onlangs in Buitenhof en daar legde hij uit dat hij met zombie-katholicisme niet enkel bedoelt dat veel geseculariseerde Fransen het katholicisme nog stiekem in hun aderen hebben stromen, maar dat seculieren zich af konden zetten tegen dat katholicisme.

    Frankrijk heeft wat dat betreft trouwens een lange anti-klerikale traditie.

    Nu de invloed van de katholieke godsdienst echter steeds meer naar de achtergrond verdwijnt, heeft men behoefte aan een nieuwe religie die zich roert in het publieke domein om zich tegen af te zetten. En dat is waar de islam ook voor grote groepen geseculariseerde post-katholieken een sociale functie vervult: als het nieuwe religieuze gevaar.

    Dat vermengt zich vervolgens met xenofobie, de angst voor (veelal Algerijnse) vreemdelingen, en die vermenging levert een gevaarlijke mix op.

  11. 13

    @12: Nou, nu vergeet je toch dat de islam al sinds haar ontstaan door de katholieken als ketters wordt bestreden. Dat verzet tegen de islam is juist intrinsiek katholiek en geen plaatsvervangend verzet tegen katholicisme.

    Maar je mag best denken dat Frankrijk anti-klerikaal is hoor. De geschiedenis wijst toch de andere kant op.

  12. 16

    @12: Tijdens het (her-)bekijken van die Buitenhof-uitzending moest ik sterk aan een ander, meer recent debat/interview denken (Obalive, zie link *1) waar het ging over de macht van gekwetst zijn. In de aflevering van Buitenhof gebeurt net zoiets. Todd heeft het over achtergestelde groepen, laat om 38:13 het woord “islamofobie” vallen en praat er vervolgens over alsof hij zelf eigenlijk óók bij zo’n “onderdrukte groep” hoort, hij “mocht immers niks zeggen” over Charlie Hebdo toen het speelde, hij werd niet eens uitgenodigd (rond en na minuut 39.00). Daarna valt nog een paar keer het woord “islamofobie” en het woord “zondebok”. Veelzeggend is (47:15) “People need an enemy, need a religion”. Maar het rare is dat deze uitlating qua betekenis lijkt te worden omgedraaid : als men (de ik-ben-Charlie demonstranten) helemaal niks ziet in de islam, in diens filosofie en bijbehorend gedrag, dan moet dat wel een soort religieuze haat zijn (en daarin ligt dus die omkering), en die haat moet de kop worden ingedrukt, nietwaar? Atheïsme is ook een geloof, zoiets. In het artikel (zie link *2) waar het debat van Obalive om ging wordt het begrip “hostility” gebruikt (dat de kop zou moeten worden ingedrukt), en dat is bijna equivalent aan “haat”. In Amerika en Europa is kennelijk iets gelijksoortigs aan de gang, zij het in een iets andere vorm (zoals wel vaker), maar de overeenkomst is dat het ongewenste aan “haat” of “vijandigheid” wordt gelijkgesteld waardoor het meteen aan de voorwaarden voldoet om het op alle mogelijke manieren te verbieden en te bestrijden.

    *1 http://www.obalive.nl/default.aspx?lIntEntityId=2707
    *2 http://www.theatlantic.com/magazine/archive/2015/09/the-coddling-of-the-american-mind/399356/

  13. 17

    …als men (de ik-ben-Charlie demonstranten) helemaal niks ziet in de islam, in diens filosofie en bijbehorend gedrag…

    @16 Die karakterisering heeft verdacht veel weg van jouw favoriete stokpaardjes.

    Die Jesuischarlie-demonstranten kwamen enkel op voor de vrijheid van meningsuiting, was de mantra.

    Toch? Of was het stiekem gewoon een anti-islambetoging? Maar in dat geval onderschrijf je eigenlijk gewoon in verregaande de analyse van Todd van wat die Charlie-betogingen beoogden duidelijk te maken.

  14. 18

    @17: “Toch? Of was het stiekem gewoon een anti-islambetoging?

    Ik zei dat er een omkering (door Todd) in verscholen lag, en ik zei er ter verduidelijking ook nog bij “Atheïsme is ook een geloof” (waar dezelfde soort omkering plaatsvindt).

  15. 19

    @18 Klopt, je gaat de sociologische analyse van Todd te lijf met een moralistisch oordeel: zo mag je niet denken want dan draai je slachtoffers en daders om.

    Maar dat is dus geen steekhoudend argument waarom de analyse van Todd niet klopt.

  16. 20

    @19: “zo mag je niet denken want dan draai je slachtoffers en daders om

    Nee, ik zeg eerder dat er zowel in de VS als in Europa ongeveer hetzelfde bezig is : het onderdrukken van (kennelijk ongewenste) taal en taaluitingen door er op militante wijze er iets als “slachtoffers en daders” in te leggen. Dat doen ze in de VS en dat doen ze (althans Todd) hier ook. Todd speelt zélf het slachtoffer. Hij werd niet eens uitgenodigd namelijk (de gruwel!). Heb je trouwens die uitzending van Obalive nou gezien waar ik naar verwees? Nee hè, daarvoor was de tijd te kort, nietwaar?