Europa gaat de wereld niet redden

Dit is een nieuwe gastbijdrage van Dirk Kloosterboer. Hij kijkt hierin vooruit naar de congressen van D66 en GL over de komende verkiezingen voor het Europees Parlement. De volledige versie van dit artikel kunt u elders lezen.

europadef_klMet een combinatie van militaire macht en soft power moet Europa zijn positie versterken en zich inzetten voor een betere wereld, zo staat in de verkiezingsprogramma’s die D66 en GroenLinks aanstaande zaterdag vast gaan stellen. Van dat sterke Europa zal echter weinig terechtkomen – en dat komt niet alleen doordat de crisis roet in het eten gooit. Als Europa de wereld wil verbeteren, is uitbreiding een geloofwaardigere strategie.

De conceptprogramma’s van GroenLinks en D66 – geschreven voordat de impact van de crisis echt duidelijk werd – zijn tamelijk ambitieus. D66 vindt dat Europa een gelijkwaardige partner moet zijn voor andere wereldmachten, met de ambitie om de wereld rechtvaardiger, vreedzamer en duurzamer te maken. GroenLinks schetst het toekomstbeeld van een Europa dat internationaal gezag afdwingt door veel uit te geven aan ontwikkelingshulp en door troepen te leveren voor VN-missies.

Misschien kunnen deze pleidooien voor een sterker Europa worden gezien als een antwoord op de kritiek van de Franse schrijver Pascal Bruckner. Bruckner stelt dat Europa geen speler is op het toneel van de geschiedenis, maar een toeschouwer. We verwijten Amerika misschien dat het zich als avonturier gedraagt, maar Europa doet helemaal niets. De echte schande is dat Europa zich afzijdig hield in Kosovo, Rwanda, Tsjetsjenië en Darfur – en anderen het vuile werk liet opknappen, aldus de schrijver in zijn boek La tyrannie de la pénitence.

De vraag is natuurlijk of het realistisch is om te verwachten dat Europa een grotere rol gaat spelen op het wereldtoneel. Militair gezien stelt Europa weinig voor, omdat Europeanen nu eenmaal terughoudend zijn om geld in defensie te steken en om hun kinderen te laten sneuvelen. Economisch gezien zal het belang van Europa alleen maar kleiner worden door de opkomst van landen als China en India.

Vaak wordt aangevoerd dat Europa zijn gebrek aan militaire macht compenseert met soft power. Het gaat dan bijvoorbeeld om de invloed die het uitoefent via ontwikkelingshulp. Het is waar dat Europese landen hier relatief veel aan uitgeven, maar ze worden steeds vaker overtroefd door China, Iran, Saoedi Arabië en Venezuela. Deze landen gebruiken de hulp nog schaamtelozer voor strategische doelen dan westerse landen, tot ongenoegen van westerse hulporganisaties.

Kortom, of het nou gaat om militaire macht, economische macht of soft power: de ambitie van een sterk Europa is weinig realistisch. Is dat erg? Wel voor de rest van de wereld, zo zullen sommigen aanvoeren. Zij vinden dat een sterk Europa een tegenwicht moet bieden aan de machtspolitiek van Amerika en dat Europa met ontwikkelingshulp en militaire interventies problemen in de rest van de wereld op moet lossen.
Hier valt wel wat op af te dingen. In de eerste plaats is het nogal optimistisch om te denken dat een sterker Europa zijn macht op een positievere manier zou gebruiken dan Amerika de afgelopen jaren heeft gedaan. In de tweede plaats zijn de resultaten die tot nog toe zijn geboekt met ontwikkelingshulp en militaire interventies niet echt bemoedigend, om het voorzichtig uit te drukken. Kortom, we moeten bescheiden zijn over ons vermogen om de wereld te redden.

Dat is geen cynische conclusie, want dichter bij huis heeft Europa wel degelijk een positieve impact. Sinds de Europese eenwording zijn er geen onderlinge oorlogen meer geweest (al kan je discussiëren of dat wel een gevolg is van de samenwerking). Daarnaast heeft Europa een bijdrage geleverd aan het verspreiden van solidariteit, democratie, mensenrechten en de rechtstaat. De meeste EU-lidstaten waren niet zo lang geleden nog dictaturen, voert de Britse journalist Timothy Garton Ash aan. Nu zijn het democratieën. Bovendien hebben arme landen die zijn toegetreden tot de EU hun economieën flink zien groeien, met Ierland en Portugal als meest spectaculaire voorbeelden.

Vorig jaar zei PvdA-veteraan Jan Pronk in een discussie met Pascal Bruckner dat vrede in het Midden-Oosten kan worden bevorderd door Israël en Palestina uitzicht te bieden op toetreding tot de EU. Hoe serieus hij dit meende is de vraag; het idee heeft in ieder geval het PvdA-verkiezingsprogramma – dat hij zelf heeft geschreven – niet gehaald. Hoe dan ook, de achterliggende redenering snijdt hout: Europa kan door middel van uitbreiding en samenwerking bijdragen aan concrete verbeteringen in zijn directe omgeving.
Er wordt wel aangevoerd dat verdere uitbreiding nu even niet op z’n plaats is. Het Europa van vijftien landen is de afgelopen vijf jaar gegroeid naar zevenentwintig landen, maar het is nog niet gelukt om de besluitvormingsprocedures te stroomlijnen. Ook wordt aangevoerd dat Europa het voorlopig al druk genoeg heeft met het integreren van landen waar momenteel sprake is van corruptie, reactionair katholicisme en/of ernstige economische problemen. Daar komt bij dat de onderlinge solidariteit tussen de huidige EU-landen stevig op de proef wordt gesteld door de economische crisis. Het zou al met al onverstandig zijn om hals over kop nieuwe landen toe te laten. Daar zit wat in, maar dat wil niet zeggen dat je voor altijd de deur op slot moet doen.

De dromen van een sterk Europa dat overal ter wereld problemen oplost zijn niet reëel. Een geloofwaardige progressieve strategie zal gebaseerd moeten zijn op het principe: verbeter de wereld, begin bij jezelf – en je directe omgeving. Europa moet zich sterk maken voor duurzaamheid, solidariteit en versterking van de rechtstaat binnen zijn huidige grenzen. Tegelijk moet het de banden met buurlanden verder aanhalen, met als mogelijke uitkomst dat landen die aan de voorwaarden voldoen zich bij de EU aansluiten.

  1. 1

    “Met een combinatie van militaire macht en soft power moet Europa zijn positie versterken en zich inzetten voor een betere wereld, zo staat in de verkiezingsprogramma’s die D66 en GroenLinks”

    Dat wordt dan wat anders stemmen. Ik sta niet zo te springen om de militaire macht van Europa.

  2. 2

    Wat Bismarck zegt, zodra wij een uniform machtsblok vormen dat zich kan meten met China en de VS zijn we zelf even slecht.

  3. 3

    Slécht?
    wow, heftige betiteling voor een uniform europa.
    Had je liever de ouwe gulden gehad toen Wall Street verkoos bonussen te incasseren?
    Join the fun in Polen en de VK dan maar.
    Ik neem aan dat ik lees dat Bismarck liever geen militaire macht ziet, de rest wel.
    En er blijft: als de balkan weer begint te branden, gana we dan weer bij de VS bedelen? Een beetje Hollandse snorrenclubgeneraals sturen?

  4. 4

    Ik ben niet tegen de EU, ik heb alleen liever dat het geen uniform machtsblok is maar een chaotisch geheel van kleine landjes die economisch sterk verweven zijn en samenwerken op de punten waarop ze het met elkaar eens zijn.

  5. 5

    Uitstekend ideaal.
    Maar practisch?
    Buitenlands beleid? Ggo-vrij houden? Uniforma arbeidsrechten? Gelijkheid man-vrouw?
    En wat als een land het ene jaar wel wil samenwerken, maar het volgende weer niet? En als, in al die natte wensdromen van de volksnationalistjes, landen uiteenvallen? Als popiejopiepoulistoos aan de macht komen?

    en die andere blokken, die gaan wel lachen ja, wanneer we hier terug in de middeleeuwen vervallen zijn.

  6. 6

    GroenLinks, maar vooral D66 wil de Nederlandse autonomie het liefst over de schutting bij Europa gooien. D66 stelt zich bijkans federalistisch op.

    Ik hoop dan ook dat mensen zich dat realiseren voordat ze op D66 stemmen vanwege de nationale peilingen vanwege totale desinteresse in de Europese politiek…

  7. 7

    En Kaj, geldt dat niet voor ELK Europees land?
    Dat er altijd figuren zijn die provinciaal blijven denken, zodat er nu een gigantische massa provinciaaltjes is?

  8. 8

    Misschien hebben die anti-Europese populisten wel zoveel steun omdat de beslissingen zo ver boven het hoofd van de gewone burger worden gemaakt, omdat het allemaal zo onbegrijpelijk en bureaucratisch is en omdat het idee van een superstaat mensen beangstigd. Als je die voedingsbodem weg probeert te nemen dan lijkt me de kans juist kleiner worden dat we terug in de middeleeuwen vallen.

  9. 11

    Ik onderschrijf de conclusie van het stuk (begin bij jezelf en je directe omgeving).

    Toch sluit dit een actievere rol op het wereldtoneel niet uit, sterker nog, het is vaak noodzakelijk. Problemen beperken zich namelijk niet tot Europa, maar zijn wereldwijd. Een Europa dat binnen de grenzen problemen kan oplossen, heeft ook daarbuiten meer te zeggen.

    Het is bovendien een misvatting dat het Europa ontbreekt aan militaire macht. Door de enorme dominantie van de VS zien veel mensen over het hoofd dat Europa na de VS het meeste uitgeeft aan defensie. Probleem voor een grotere militaire rol van de EU is niet de capaciteit, maar de organisatie. (even los van wat je met militaire macht eigenlijk precies kan bereiken – zie Irak).

    Ik heb er overigens geen problemen mee dat Europa lekker doormoddert, zo lang het maar niet vast komt te zitten. Kleine stapjes hebben vaak grote impact. Zie de Euro.

    Bovendien, de komende 8 jaar is een sterk Europa ook minder noodzakelijk. Daarna zien we wel weer verder.

  10. 12

    Ik had het over D66 en GroenLinks, Crachat

    Laat je bozige frustratie het vat niet overvloeien.

    Intussen:

    Come senators, congressmen
    Please heed the call
    Don’t stand in the doorway
    Don’t block up the hall
    For he that gets hurt
    Will be he who has stalled
    There’s a battle outside
    And it is ragin’.
    It’ll soon shake your windows
    And rattle your walls
    For the times they are a-changin’

  11. 14

    ja, excuus Kaj, verkeerd uitgedrukt.
    Met die provinciaaltjes bedoel ik hoegenaamd NIET D66 of Groenlinks – in dit geval…

    Iedreen kan voor zichzelf wel uitmaken hoe hoog ie scoort op de provinciale lat.

  12. 16

    @3: Ik ben een verklaard voorstander van de EU, al heb ik zo mijn kanttekeningen bij wat er momenteel van wordt. Lissabon is bv. een gemiste kans, die nu leidt tot een ingebakken ondemocratisch Europa. Ik moet er niet aan denken dat dat ook nog militaire macht krijgt en je dus een kleine megalomane elite (momenteel bv. Balkenende, Sarkozy, Blair en Merkel) de beschikking geeft over het op één na grootste leger ter wereld. Dat lijkt me heel wat schadelijker dan die brandjes in de Balkan, die vroeg of laat toch helemaal uitbranden.

  13. 18

    O nee?, men is thans in b.v. een Amerika helemaal niet zo sceptisch over het Europese model, hoe dat ook ooit vorm krijgt. Maar eerst deze kredietstorm doorstaan, er klinken namelijk steeds meer geluiden die het einde van de euro voorspellen. Griekenland, Italië gaan in ieder geval al als een speer…

    En d’r zit nog een kreditkaartcrisisje in de VS aan te komen toch?

    Waait zomaar hierheen.

  14. 19

    De New York Times meldde gisteren dat Amerika zich wel degelijk zorgen maakt over Europa, al had dat inderdaad met de crisis te maken. Men maakt zich zorgen over Europa omdat Washington “een Europese Unie wil die met financiële en militaire hulp gemeenschappelijke belangen op plaatsen als Afghanistan en het Midden-Oosten na kan streven”. Of we daar nou aan mee moeten willen doen…

  15. 20

    De komende tijd zal het maar om één vraag gaan: zal de EU (lees: Duitsland) bereid zijn om de portemonnee te trekken? En flink ook. Niet alleen uit welbegrepen eigenbelang voor landen met de euro als Spanje en Italië, maar bijvoorbeeld ook voor Hongarije en Roemenië.

  16. 21

    Europa hield zich afzijdig in kosovo, darfur en nog zo wat plekken… nu, rusland, china, de vooralsnog impotente mercosur en nog zo wat ‘machtsblokken’ hielden zich afzijdig. het zijn eigenlijk alleen de VS die steeds aan het matten slaan ver buiten de eigen landsgrenzen. en ik maak me sterk dat die macht tanende is… het bemoei-model lijkt weinig toekomst te hebben. Europa lijkt zich al meer te gaan richten op het Chinese we-kunnen-toch-zakendoen model.

  17. 22

    Ach, als je geen problemen hebt met totalitaire regimes zoals dat van china, kan je straks ook zakendoen met peoplesparadise NoordKorea of Cuba (wat hebben die eigenlijk te bieden?). Maar dan moet je wel het vermogen hebben om, net als communiste Ella Vogelaar, je “voor onwelgevallige informatie af te sluiten”.

  18. 24

    Ach, als je geen problemen hebt met totalitaire regimes zoals dat van china, kan je straks ook zakendoen met peoplesparadise NoordKorea of Cuba

    Je loopt achter, dat gebeurt allang.

  19. 25

    Je loopt achter, China wordt niet bestuurd door een totalitair regime.

    Besturen van anderhalf miljard inwoners vereist een andere benadering, de brichtgeving in onze provinciale blaadjes is wat simpel.

  20. 26

    Naja, wat Rifkin zegt in zijn The European Dream is niet dat de EU een wereldleider zal zijn in militaire, ideologische of zelfs economische zin. Maar dat het een efficientere internationale samenlevingsvorm behelst dan het nationale-staat-en-invloedssfeer model en daarom de toekomst heeft. De Verenigde Staten destabiliseren haar buren (Mexico, Colombia) terwijl de wortel-en-stok aanpak tot institutionele verbeteringen heeft geleid in de Balkan en Turkije (en in de toekomst wellicht Noord Afrika en Rusland).

  21. 27

    @6: GroenLinks, maar vooral D66 wil de Nederlandse autonomie het liefst over de schutting bij Europa gooien. D66 stelt zich bijkans federalistisch op.

    Beide partijen wil daarbij Europa wel democratischer maken. Op zich maakt het mij niet uit of mijn premier in Brussel of in Den Haag zit of dat hij Nederlands of Sloveens spreekt. Een federaal Europa heeft volgens mij heel veel voordelen, maar dan moet het wel een democratisch Europa zijn.

    @17: GroenLinks en militaire aspiraties?

    Werd tijd ook. Heeft mijn brief aan het partijkrantje toch geholpen. Een beetje van die revolutionaire spirit!

  22. 29

    @JSK ik vraag me af of het niet een toevallig “kloppend” woordspel is van Rifkin.

    Verder…

    Als buitenstaander heb ik moeite met de redenering van Wouter Bos in de VK vandaag, die aan de institutionele beleggers verwijt nogal wat druk op banken te hebben uitgeoefend om uit beleggingsobjecten (vooral investeringen in bedrijven) nog meer rendement te halen.

    Ik weet dat banken heel onaangenaam kunnen zijn tegen de mensen die financiering vroegen voor hun project op het eerste moment waarop het zelfs slechts een beetje tegenvalt. Maar ik had nooit gedacht dat ze dat deden in opdracht van de grote beleggers…

    En dan is ‘tegenvallen’ een rendement van 3% of minder ?

  23. 30

    Of anders… banken beloven een bepaalde winst op je inleg. Bij mijn weten is die voor iedereen altijd laag geweest. Waarom wijst Bos op krankjoreme verplichtingen van banken, aangejaagd door investeerders ?

  24. 33

    Inderdaad wat een honden.
    Deel 2 van de crisis komt eraan: private equity trekt zich terug en hun bezit gaat ten onder.

  25. 34

    Pleiten voor een sterk Europa, zoals de SP en D66 doen, zonder te investeren in transparantere en beter controleerbare besluitvorming waarin burgers zich herkennen is een gotspe.

    Kiezen voor uitbreiding zonder institutionele hervormingen heeft echter ook geen zin: de verdeeldheid in Europa wordt zo alleen maar groter, het gezag neemt af, burgers herkennen zich nog minder in genomen besluiten.

    Wie Europa met meer gezag wil laten optreden, ontkomt er niet aan om de burgers beter bij Europa te betrekken en te investeren in een democratisch gelegitimeerd Europa. Dat kan door de machtsbalans in Europa te verschuiven van de Europese Raad en de Europese Commissie naar het Europees Parlement. Wanneer er minder achter gesloten deuren wordt besloten en de Commissie verantwoording moet afleggen aan het Parlement, zullen besluiten beter door de burgers worden herkent en zal de zeggingskracht van deze besluiten groter worden.

    Kortom, eerst een beter Europa, daarna misschien pas meer Europa.

  26. 35

    Ik weet niet wat Dirk Kloosterboer precies heeft gelezen in het concept-verkiezingsprogramma van GroenLinks maar ik nodig iedereen toch uit om voor zichzelf eens te bekijken waar er precies staat dat de EU zich met militaire macht + soft power een sterkere positie moet verwerven. Citaatje alvast:

    De Europese defensiesamenwerking moet zich niet langer richten op de verbetering van militaire vermogens maar op een zo effectief mogelijke bijdrage aan het voorkomen en beheersen van conflicten. Door samenvoeging van de Europese krijgsmachten kunnen de defensiebudgetten efficiënter worden gebruikt.

  27. 36

    Zie pagina 23. Daar wordt geschetst hoe de wereld er in 2030 uitziet. Europa heeft dan een sterkere positie in de wereld. Het heeft bijvoorbeeld een zetel in de VN Veiligheidsraad. De Europese minister spreekt er met gezag, “want zij beheert het grootste budget voor ontwikkelingssamenwerking en het grootste diplomatenkorps. Europa is ook dé troepenleverancier van de VN”. Kortom, een combinatie van militaire macht en soft power.

  28. 37

    @Dirkk: Dat wordt vervolgens verder uitgewerkt op pagina 24, waar te lezen valt: Militairen leveren wanneer de VN daarom vragen, liefst voordat het conflict is uitgebarsten.
    Volgens mij gaat het hier met nadruk om vredeshandhavers.