Economische migratie – een mensenrecht?

Bij Nader Inzien is een blog waar zo’n 23 academische filosofen op publiceren. Deze bijdrage is van Helen de Cruz, cognitiefilosoof aan de Vrije Universiteit te Amsterdam.

In de jaren 1970 had Maleisië nog geen economische welvaart bereikt, en leefden veel mensen er in relatieve armoede. Mijn vader was zo iemand – zijn vader was gestorven toen hij twaalf was, en zijn moeder was nauwelijks in staat om voor hem en zijn zes jongere broers en zussen te zorgen. Zijn familie werd ondersteund door een Amerikaanse non-profit (ik weet niet dewelke) om te kunnen overleven. De dagelijkse kost was rijst met sambal. Vlees was ongekende een luxe. Mijn grootmoeder kon de schoolbijdrages voor haar kinderen niet betalen.

Mijn vader wou de extreme armoede van zijn jeugd achterlaten, en reisde toen hij midden de twintig was naar Duitsland, waar hij hoorde dat er veel kansen waren op werk en het uitbouwen van een goede levensstandaard. Het was een avontuurlijke reis als verstekeling op een boot, liftend, en veel te voet, doorheen landen als Iran en Afghanistan.

Helaas, in de 2de helft van de jaren 1970 plaatste Europa, als gevolg van een vertragende economie, een rem op economische migratie. Aangezien mijn vaders leven niet in gevaar was, maar hij enkel maar armoede wou ontvluchten, werd besloten dat hij geen recht had om in Europa te blijven. Hij reisde van Duitsland naar Groot-Brittannië naar België, telkens hetzelfde verhaal: je bent “maar” een economische migrant, dus je moet terug.

Gelukkig ontmoette hij in België mijn moeder, die werkte als vrijwilligster in een centrum waar asielzoekers en illegale migranten werden opgevangen alvorens verplicht weer naar land van oorsprong te worden gestuurd. Dankzij haar kon hij in België blijven en uiteindelijk vijf jaar later de Belgische nationaliteit krijgen, iets waar hij nog steeds trots op is. Mijn ouders zijn nog steeds getrouwd, overigens. Als kind vroeg ik me steeds af met welk recht landen mensen het recht ontzeggen om er een beter leven uit te bouwen. Op welke grond kon België mijn vader terugsturen? Ik hoorde telkens weer: omdat het niet houdbaar zou zijn om alle economische migranten te accepteren. Omdat hij niet echt in gevaar was, maar gewoon een beter leven wou. In de huidige situatie met vluchtelingen uit Syrië en andere landen wordt telkens weer met klem gesteld dat Syrische vluchtelingen geen economische migranten zijn (mensen die de vluchtelingen liever niet zien komen naar Europe stellen dan weer dat ze enkel erop uit zijn om zichzelf economisch te verbeteren).

Maar welke morele basis is er voor landen om de grenzen te sluiten voor wie een beter leven wil uitbouwen? Ik ben blij te zien dat er meer en meer stemmen opgaan voor open grenzen: auteurs die stellen dat er geen morele basis is om de grenzen niet open te gooien voor economische (en andere) migranten. Zoals Alex Tabarrok stelt:

“What moral theory justifies using wire, wall, and weapon to prevent people from moving to opportunity? What moral theory justifies using tools of exclusion to prevent people from exercising their right to vote with their feet?”

Er is geen morele theorie: Rawls bijvoorbeeld, gebruikt de idee dat je bij het uitbouwen van een maatschappij je moet voorstellen dat je niet weet waar je zelf terecht komt in de maatschappij. Dus je kunt geografisch geluk hebben en in een mooi welvarend land als Nederland geboren worden, of pech hebben en in Maleisië terechtkomen. Als je niet op voorhand wist dat je de geografische geboorte-loterij zou winnen, zou je dan stellen dat landen zomaar hun grenzen kunnen sluiten voor migranten?

Er is ook een economisch argument. Economische migratie is een bijzonder efficiënte manier om armoede te bestrijden – migranten sturen geld naar hun thuislanden, wat alles tezamen meer verwezenlijkt dan ontwikkelingssamenwerking (zie hier). Het heeft ook voordelen voor de landen die migranten verwelkomen. Migranten komen met verschillende skill sets, en er zijn tal van studies die aanwijzen dat migranten meer bijdragen aan de economie dan ze kosten.

Er zijn veel voordelen verbonden aan leven in Europa. Mijn vaders pensioen is een stuk beter dan wat hij in Maleisië zou hebben. Hij hoeft niet bang te zijn zijn politieke mening te uiten. Hij kan naar de kerk gaan zonder probleem (Maleisië is een moslimland waar christendom in theorie is toegelaten, maar in de praktijk wordt het hen wel heel moeilijk gemaakt). Zijn beide dochters konden studeren en zelfs beiden een PhD behalen (in de filosofie en de fysica respectievelijk). Voor mensen die het geluk hebben in België geboren te zijn is dat evident. Voor mensen die toevallig pech hebben en in een land geboren zijn waar ze sterk beperkt zijn in de toekomst die ze kunnen uitbouwen, is het nu bijna onmogelijk om nog naar Europa te komen.

  1. 1

    Ik snap het artikel niet helemaal. Iets over de helft wordt gesteld : “Er is geen morele theorie…“, om direct daarna aan Rawls veil of ignorance te refereren. Dat is een notie die uit zijn Theory of Justice komt (dat is de titel van zijn bekendste werk). Maar dat is toch een werk dat beoogt een morele theorie te presenteren?

  2. 2

    @1: Ze bedoelt, er is geen morele theorie die bovengenoemde rechtvaardigt. Ik vind dat een interessant punt, maar ik ben er nog niet zo van overtuigd of het waar is. Want het is één ding om vast te stellen dat iedereen, ongeacht waar men geboren is, het totale pakket aan mensenrechten toekomt, het is natuurlijk nog weer een andere vraag hoe we dat gaan regelen. Het dominante institutionele raamwerk waarbinnen mensen hun rechten kunnen claimen is nog altijd de staat. Maar misschien verandert dat wel…

  3. 3

    @2

    Ik ben er evenmin van overtuigd of het waar is. Je kunt economische emigratie een mensenrecht noemen. Maar houdt dat in dat er onbeperkt mensen mogen emigreren naar Nederland?

    Dat lijkt me niet vol te houden.

  4. 4

    Democratie kun je ook beschouwen als een mensenrecht, maar dat betekent dat een samenleving democratisch kan beslissen om niet iedereen “binnen te laten”.

    Economische migranten zijn anders dan vluchtelingen. Het onderscheid tussen economische migranten en vluchtelingen is rechtvaardig, want armoede en geweld zijn over het algemeen twee verschillende zaken.

  5. 5

    @2: “Ze bedoelt, er is geen morele theorie die bovengenoemde rechtvaardigt.

    Aha, in die zin. Dat geeft tenminste op het eerste gezicht een methodische eenheid aan het artikel. Maar de vraag is of dat na nadere beschouwing nog steeds zo is. Het komt me namelijk voor dat je in de filosofie niet zomaar allerlei theorieën kunt bedenken binnen/over de verschillende terreinen, maar dat je er ook voor moet zorgen dat al die verschillende theorieën compatibel met elkaar zijn (of anders gezegd: dat die methodische eenheid op een hoger niveau nog steeds aanwezig is). De vraag is dus: hoe combineer je de theorie van onbelemmerde migratie met de gangbare politieke- en rechtsfilosofie? Hoe combineren we onbelemmerde migratie met het recht van autonome staten om hun eigen bevolkingen, inclusief de zwakkeren, te beschermen? Onbelemmerde migratie zal namelijk elk bestaand sociaal zekerheidsstelsel, worth the name, binnen de kortste keren doen bezwijken, tenzij je het Amerikaanse systeem overneemt (migratie alleen toestaan voor economisch zelfstandigen), maar in dat laatste geval is migratie niet onbelemmerd meer. Bovendien heeft dat nare gevolgen voor de zwakkeren in de landen van herkomst want zij kunnen dan nergens meer op terugvallen.

  6. 6

    @5:
    Daar heb je een goed punt. Vraag maar aan de oorspronkelijke bewoners van Amerika wat die van algehele vrije economische migratie vinden, en hoe dat mensenrecht heeft uitgepakt voor ze.

    Daarnaast, wat verstaat de auteur onder moreel? Er zijn namelijk allerlei betekenissen. Een voorbeeld van een morele theorie is denk ik Hobbes, die natuurwetten beschouwd als morele wetten los van het geloof.

    “de Natuurwetten… op zichzelf genomen, zonder de vrees voor een of andere Macht die ons dwingt ze na te leven, zijn tegengesteld aan onze natuurlijke passies… Overeenkomsten zonder het zwaard zijn louter woorden.”

    Je kunt daaruit concluderen dat het sociale contract een morele theorie is. Dat contract wordt ontbonden wanneer er geen afbakening meer is van t.o.v. een gemeenschap, grondgebied et cetera (praktisch argument). Dus bij vrijwel algehele vrije migratie dus, wat gelijk staat aan economische migratie gezien de welvaartsverdeling wereldwijd.

    Daarbij, denk ook eens aan “Why human rights are wrong”, een stuk waarin wordt betoogd dat mensenrechten nog afstammen uit een tijd waarin de meeste landen koloniën waren, toen de overheerser nog bepaalde wat goed en fout is. Er is niet over gestemd of iets dergelijks en is daarom in essentie overheersend. Mensenrechten hebben dus een a-morele oorsprong en werken zodoende ook nog door, omdat ze van bovenaf opgelegd worden en werden, ongeacht of het bevredigend is voor ontvanger en uitvoerder.

  7. 7

    Als economische migratie en mensenrecht wordt, moet je ook accepteren dat de lonen gaan nivelleren naar ongeveer het wereldwijd gemiddelde en dat er van de sociale voorzieningen vrijwel helemaal niets meer overblijft, als de hele wereldeconomie al niet helemaal in elkaar stort. En dan is het nog de vraag of het qua ruimte en milieu haalbaar is als heel de arme bevolking van de wereld in de rijke delen gepropt wordt.

    Als er nu ook maar 1 euro bezuinigd wordt op het sociale stelsel of als de lonen niet op tijd genoeg stijgen, dan schreeuwt half Nederland al moord en brand, laat staan als die geheel verdwijnt of afzakt naar een wereldwijd gemiddelde. Structurele economische migratie lijkt me dus niet echt haalbaar in een democratisch systeem.

  8. 8

    Economische migratie – een mensenrecht?

    De vraag zou men eigenlijk moeten stellen aan al die Nederlanders en nazaten, die in de 20e eeuw en dit millennium (naar o.a. de VS, Canada en Australië) emigreerden.
    Dan krijgt men vast andere reacties dan men nu in de in ons “humane” land zal krijgen.
    ;-)

  9. 9

    @8:
    Ik denk niet dat die mensen nog leven Henk. Hun nazaten wel. Ik bezoek er zelf jaarlijks wat, maar die beschouwen zichzelf niet meer Nederlands en stemmen net zo divers als de autochtone bevolking. Daarbij, in dit millennium zijn Nederlandse emigranten volledig legaal via allerlei visum aanvragen daar binnengekomen. Niet te vergelijken dus.

  10. 11

    @9

    Daarbij, in dit millennium zijn Nederlandse emigranten volledig legaal via allerlei visum aanvragen daar binnengekomen. Niet te vergelijken dus.

    Dat geeft dus aan dat emigratie/immigratie een westerse bias kent. Het is makkelijker voor een blanke Nederlander om om economische redenen te emigreren dan voor een zwarte Afrikaan.

  11. 12

    @10:
    Wat is het nou, economische vluchtelingen of emigranten? En wel graag on topic blijven, dus of economische migratie een mensenrecht is. Ik denk dat je die vraag best aan oud migranten kunt stellen. En de migranten die ik ken, hebben daar net zo’n gevarieerde kijk op als de mensen hier. Jij suggereert dat dat anders is. Onderbouw dat dan ook.

    @11

    De hele wereld heeft een westerse bias, iets met machtsverhoudingen enzo. Maar wat probeer je te verduidelijken met die constatering?

    BTW: waarom enkel voor een blanke Nederlander? Worden die anders beoordeelt mbt emigratie dan gekleurde Nederlanders?

  12. 13

    Alleen de vogels vliegen van Oost- naar West-Berlijn…

    In principe zijn mensen gewoon dieren en dieren hebben het recht om te trekken. Trekvogels en hele kuddes grote grazers trekken naar andere gebieden om daar eten te vinden, dat is een economische reden.
    Filosofen hebben dat ook al eerder opgemerkt. Erasmus schreef al: ‘Heel de wereld is mijn vaderland’. Grenzen en nationaliteiten zijn kunstmatige ideeën.

    Of je de plicht hebt om nieuwelingen uit een ander continent te laten delen in de opbrengst van je arbeid en de oogst van jouw land is een ander verhaal.

  13. 14

    @21

    Maar wat probeer je te verduidelijken met die constatering?

    Het is iets wat ook in onze taalgebruik is ingeslopen. Aan economische vluchtelingen uit niet-westerse landen worden negatieve connotaties gekoppeld aan verder positieve woorden, zoals gelukszoeker. Blijkbaar mag je alleen geluk zoeken als je in de juiste land(en) geboren bent. En dat is raar.

    BTW: waarom enkel voor een blanke Nederlander? Worden die anders beoordeelt mbt emigratie dan gekleurde Nederlanders?

    Zeg ik dat dan?

  14. 15

    @4 ‘Het onderscheid tussen economische migranten en vluchtelingen is rechtvaardig, want armoede en geweld zijn over het algemeen twee verschillende zaken.’

    Maar is dat wel zo? Van geweld gaan veel mensen dood, van armoe gaan veel mensen dood, en vaak hebben de mensen die eronder lijden niet gekozen voor die oorlog of die economische situatie en kunnen ze er individueel ook weinig aan doen. Beide zijn vaak alleen op te lossen als er op grotere schaal iets verandert (het gaat economisch beter met het land [vb Korea, China], de oorlog eindigt [vb Kroatie etc]).

    Geweld en armoede zijn natuurlijk geen identieke dingen, maar ze lijken in allerlei opzichten heel veel op elkaar en naar mijn idee zijn het allebei legitieme zaken om voor te vertrekken/weg te vluchten.

  15. 16

    @8

    De Nederlanders die naar de VS etc, gingen waren daar op uitnodiging van die landen zelf, dus dat waren reguliere immigranten en geen mensen die gebruik maakten van een regeling voor vluchtelingen. In tegenstelling tot hier in Europa was er een overschot aan vacatures en bovendien konden immigranten daar geen aanspraak maken op sociale zekerheid en huisvesting. Dat is meer te vergelijken met de gastarbeiders uit de jaren 70 dan met de situatie hier nu. Dat was financieel ook veel langer vol te houden, want elke immigrant bracht in ieder geval zijn eigen kosten op.

    Tegen de tijd dat het tekort aan werknemers op was werden in die landen overigens ook de grens voor economische immigranten hermetisch gesloten. De VS heeft een hoog hek aan de zuidgrens en Australië sleept elke immigrant met boot en al linea recta terug. Kennelijk beviel het principe van vrije economische immigratie ze ook niet echt.

  16. 18

    Ik ben het helemaal met de auteur van het artikel eens dat er geen morele rechtvaardiging is voor het weren van gelukszoekers.

    Mijn argument is dat de welvaart waarvan gelukszoekers een graantje mee willen pikken ons Nederlanders niet volledig toebehoort.

    Onze economisch superieure positie is te danken aan het feit dat we de rest van de wereld eeuwenlang als wingewest gebruikt hebben voor grondstoffen en slaven/goedkope arbeidskrachten. Dit heeft Nederland/Europa + VS economisch en daarmee militair-strategisch zo’n voorsprong gegeven, dat wij op dit moment (for the time being) politiek en economisch een groot deel van de wereld – met wat uitzonderingen – onze wil op kunnen leggen waardoor er van faire economische verhoudingen geen sprake is.

    Hoe kunnen ontwikkelingslanden zich tot een moderne economie ontwikkelen als ze beladen zijn met financiële schulden uit een koloniaal tijdperk (zie Afrika)? Hoe kunnen ze zich ontwikkelen als terroristische groepen/dictators bewapend/neergezet worden als onderdeel van een geopolitiek schaakspel (zie bijv. Syrië, Afhanistan, Zuid-Amerika)? Hoe kunnen ze zich ontwikkelen als de prijs van hun grondstoffen of producten bepaald worden door westerse multinationals (zie bijv. Congo) en zodoende nooit fair zijn?

    Aangezien onze welvaart niet volledig ons toebehoort zijn we moreel verplicht het te delen met tenminste die fractie van de geknechte mensheid dat het gered heeft om naar ons land te komen.

  17. 19

    Afrika en financiele schulden uit een koloniaal tijdperk?
    My ass, vette na-oorlogse schulden via de wereldbank en IMF zul je bedoelen, o.a. verstrekt vanuit een post koloniaal schuldgevoel, dan maar een beetje (boel) welvaart aan ‘hun’ afstaan.
    En zie waartoe dat geleid heeft….

  18. 21

    @18: “Onze economisch superieure positie is te danken aan het feit dat we de rest van de wereld eeuwenlang als wingewest gebruikt hebben voor grondstoffen en slaven/goedkope arbeidskrachten“.

    Ik hoor dat soort dingen wel vaker, maar als je nou eens vraagt om dat hard te maken dan komt er nooit wat zinvols uit. De slavernij is al meer dan 150 jaar geleden afgeschaft. Dat zijn 5 generaties. Op grond waarvan zou de bovenstaande quoot trouwens überhaupt een zinvolle uitspraak kunnen zijn? (*1) Vergelijk onze economie (*2) nu eens met (bijv.) die van Japan of met die van Canada of met die Van Australië of Nieuw Zeeland, op grond van welke cijfers is hard te maken dat wij van ons slavernijverledenverleden zouden profiteren en zij (dus) niet? Of beschik je misschien over geheime bronnen (het een of ander hardnekkig overlevend protestants schuldcomplex ofzo) waaruit je kunt putten om dit soort dingen over ons en onze economie te kunnen zeggen?

    *1) https://nl.wikipedia.org/wiki/Falsifieerbaarheid
    *2) http://www.cbs.nl/NR/rdonlyres/BE897E7F-2689-4A98-A7E5-B47D7B060E74/0/2014p2pub.pdf

  19. 22

    @21:
    De slavernij mag dan zo’n 150 jaar geleden wel zogenaamd zijn afgeschaft, maar het “jatten” van goedkope grondstoffen in koloniën/wingewesten is echt korter geleden.
    Bovendien gaat het verwerven van goedkope grondstoffen en het elders verwerken tot producten, gewoon door.
    Er staan bijvoorbeeld meer koffiebranderijen in Nederland dan in de gebieden van herkomst.
    Indien je de moeite neemt om wat na te denken, kun je zelf ook wel op iets komen.
    ;-)

  20. 23

    @21:

    1) Ik heb niet betoogd dat profiteren van een koloniaal verleden een noodzakelijke voorwaarde is voor het hebben van een economisch superieure positie. Japan heeft overigens ook een slavernijverleden.

    2) Je impliciete aanname dat behaalde resultaten uit het verleden geen invloed hebben op de toekomst is in de economie helaas niet waar. De economische kracht van een land wordt niet elk jaar opnieuw opgebouwd, maar is voor een groot deel het product van wat de jaren (en soms generaties) daarvoor is opgebouwd. Schulden, kapitaal, fabrieken, infrastructuur, opleidingsniveau van de bevolking, geopolitieke macht om maar wat te noemen. Vanaf het moment dat westerse landen een significant deel van hun BNP met onoirbare activiteiten zijn gaan verdienen, is een voorsprong behaald die sindsdien (ook gedurende jouw 5 generaties) is blijven bestaan.

    Een simpel voorbeeld: Shell heeft in Nederland in 2014 7 miljard euro belasting betaald. Wat voor geschiedenis heeft Shell?
    “Royal Dutch Petroleum Company was a Dutch company founded in 1890 to develop an oilfield in Sumatra.”

    Hadden wij in 2014 7 miljard inkomsten in de staatskas gehad als wij in 1890 Sumatra niet hadden bezeten?

    Zie: https://en.wikipedia.org/wiki/Royal_Dutch_Shell#Origins

  21. 24

    @23: Maar op mijn belangrijkste bezwaar ga je niet in: door welke feitelijke constatering of redenering acht je jouw stelling (dat Nederland een goede economie heeft dankzij het koloniale verleden en de de slavenhandel) weerlegd? Zie ook mijn eerste link van #21 . Daar moet je een goed antwoord op hebben anders ben je erg onwetenschappelijk bezig.

    Daarenboven, de suggestie dat Shell zijn positie heeft opgebouwd middels roof van grondstoffen en uitbuiting etc vind ik ook wat eenzijdig. De positieve kanten voor de Indonesische economie zijn bijvoorbeeld totaal over het hoofd gezien (dat geldt trouwens niet alleen voor Shell maar bijvoorbeeld ook voor het volledige spoorwegnet van Indonesië dat ook een erfenis uit de koloniale tijd is, er is ná 1947 dan ook geen meter extra spoorlijn meer aangelegd). Om op Shell terug te komen, in de tweede wereldoorlog is een belangrijk deel van Shell verkast naar Venezuela. Daar deed het precies hetzelfde als in Indonesie (namelijk boren en een olie-infrastructuur opzetten). De Venezolanen stelden dat dusdanig op prijs dat ze zelfs een plein/park naar onze koningin vernoemden en daar ook nog een standbeeld voor haar oprichtten. Zie https://nl.wikipedia.org/wiki/Maracaibo , het fotootje helemaal onderaan. Zou Shell in Indonesie niet dezelfde (positieve) invloed op het land gehad hebben als in Venezuela?

  22. 25

    @21:

    Vergelijk onze economie (*2) nu eens met (bijv.) die van Japan of met die van Canada of met die Van Australië of Nieuw Zeeland, op grond van welke cijfers is hard te maken dat wij van ons slavernijverledenverleden zouden profiteren en zij (dus) niet?

    Misschien helpt het als je wat verder kijkt dan de kunstmatige grenzen van natiestaten, en in plaats daarvan naar de inwoners van die landen? En hun familie – of zakelijke banden met de inwoners van landen die bezig zijn geweest met slavernij en kolonisatie?

    Of wilde je soms beweren dat (geroofd) kapitaal + 5 generaties aan rendement daarop zich keurig binnen de landsgrenzen van de (destijds) rovende landen blijft bevinden?

    Als je deze vraag (huidige welvaart wel/niet beïnvloed door koloniaal/slavernij verleden) per se als gecontroleerd experiment wil bekijken, ben ik dus bang dat je voorbeeld van Canada, Australië of Nieuw-Zeeland niet echt de meest ideale controlegroep is.