De maakbare maatschappij is geïndividualiseerd?

Rode vlag van het socialisme (Foto: Nikodemos/Wikimedia Commons)De maakbare maatschappij was ooit een van de stokpaardjes van het socialisme. Extreme voorbeelden zijn te vinden binnen het gedachtegoed van het communisme en het maoïsme, die beiden de samenleving als maakbaar ervaren. Hoewel in het Westen uiteindelijk het liberalisme als (zelfbenoemde) winnaar na de Tweede Wereldoorlog tevoorschijn is gekomen, is ook bij ons het idee van de maakbare maatschappij diep geworteld.

Door het liberalisme te omarmen is het geen verrassing dat het idee van een maakbare maatschappij steeds verder terug gedrukt lijkt te worden. Soms lijkt het alsof ze al helemaal van het toneel is verdwenen. Het is ook zeker zo dat het -in mijn ogen nog al naïeve- idealisme is verdwenen. Zo is het idee dat de gehele bevolking hoog opgeleid kan, en vooral ook wil zijn wel verleden tijd. De illusie dat alles maakbaar is wordt dan ook niet meer openlijk genoemd. Toch sluimert het nog door onze samenleving, en misschien wel sterker dan ooit.

De individualisering van de maakbaarheid
In de rechtzaal (Foto:  Joe Gratz/Flickr)In de afgelopen tien tot twintig jaar lijkt het idee van een maakbare maatschappij zich volstrekt te hebben verweven met het individualisme; de maakbare mens. Dit is voornamelijk in het verantwoordelijkheidsgevoel terug te vinden. Als alles maakbaar is, dan betekent het dat een gebrek, het maken van een fout, terug te voeren is op menselijk falen, onkunde of onwil.

Ben je lelijk? Dan kun je daar wat aan doen. Doe je dat niet, dan is dat je eigen schuld. Wordt er een misdaad begaan, zoals de moord op een klein kind, dan is niet alleen de dader schuldig. Nee, ook de hulpverlener die het voorval niet voorkwam. Bij uitzending naar het buitenland is de militair die zijn beroep uitoefent individueel verantwoordelijk. Niet de maatschappij als geheel of een groep, maar het individu is de schuldige. Inmiddels lijkt het erop dat ook als je minder stevig in de huidige maatschappij staat, dit je eigen schuld is. Van armoede tot ouderdom.

Het is niet meer denkbaar dat er iets fout gaat zonder dat er een schuldige aan te wijzen is. Alles is immers maakbaar en controleerbaar, dus dan is er ook altijd een schuldige. Iets wat in mijn ogen mensen dwingt steeds voorzichtiger te zijn. Als je iets fout doet, of betrokken bent bij iets dat fout uitpakt, kan je kop rollen. Zeker zaken die men vanuit idealisme doet krijgen daardoor minder aantrekkingskracht. Word maar liever geen gezinsvoogd, word geen soldaat, word niet arm, word niet lelijk geboren, word niet oud. Waar wij ons eerder als samenleving verantwoordelijk voelden, ben je nu individueel verantwoordelijk.

De ironische tegenstelling
De meest ironische tegenhanger is dat de staat en diens politici, juist de omgekeerde weg bewandelen. Zij die de maatschappij vertegenwoordigen lijken met de individualisering juist steeds minder eigen verantwoordelijkheid te hoeven nemen. Als men waarschuwt dat een politicus tot haat en meer gevaar in de samenleving aanzet dan reageert men verontwaardigd. Het volk biedt dan ineens absolutie aan, de politicus heeft geen persoonlijke verantwoordelijkheid. Zowel op nationaal vlak, als internationaal bij Bush. Het laatste is ook, zij het in mindere mate, zichtbaar dat de direct betrokken militairen die in Irak martelden veroordeeld zijn, maar zij die de opdracht gaven nooit ergens verantwoordelijk voor zijn gehouden. Hoewel dit laatste zich op de rand begeeft en ook tot maatschappelijke verontwaardiging leid.

Snoep in de winkel (Foto: Roboppy/Flickr)In eigen land is het inmiddels zo dat, wanneer de staat probeert de samenleving als geheel aan te sturen en verantwoordelijkheid neemt, het als betutteling wordt gezien. Vaak omdat men bang lijkt te zijn de individualisering echt aan te pakken. Het blijft bij wensen als verbod op snoep bij de kassa in de supermarkt of andere heilloze oplossingen waar het individu juist wel eigen verantwoordelijkheid mag dragen.

De balans tussen individu en samenleving lijkt nog niet te zijn gevonden. Misschien wordt deze door deze politiek zelfs verder uit balans gedreven? Aan de ene kant ben je niet verantwoordelijk voor basale dingen waar je wel direct invloed op hebt, aan de andere kant kun je genadeloos worden neergeslagen voor zaken die buiten jouw controle liggen.

Geen oproep tot soft beleid
Het functioneren als samenleving ontneemt natuurlijk niemand eigen verantwoordelijkheid in zaken waar men duidelijk zelf schuld aan heeft. Bijvoorbeeld als men een misdaad pleegt moet er gestraft worden. Ik pleit dan ook niet voor een vrijwaring van eigen verantwoordelijkheid doordat we allemaal ontoerekeningsvatbaar pleiten of dat er voor alles begrip moet worden getoond. Maar de zaken lijken inmiddels wel uit balans.

De mens is echter geen perfect wezen. Al in de oudheid waarschuwde Aristoteles dat men niet de fout moet maken te denken dat het ‘zuivere denken’ voor de mens is weggelegd. Dit is echter wel de eis die men bij ons als individu nu legt. Waar de psychologie inmiddels het oorspronkelijke beeld dat de mens primair uit rede bestaat en emoties een “vervelende bijzaak” zijn, uit de cognitieve revolutie heeft bijgesteld, lijkt de maatschappij steeds meer nadruk te leggen op het feit dat elk individu enkel volgens de pure reden behandeld – en dus ook vervolgd – dient te worden.

Het maakbare individu
Het socialistische idee van de maakbare maatschappij is niet verworpen door het liberalisme, maar omarmd, ingekapseld en geïndividualiseerd. Het idee dat je alles kan maken, en dus ook individueel verantwoordelijk bent voor falen is immers ook onderdeel van de liberale beginselen. Het traditionele liberalisme richt zichzelf hierbij echter volledig op het individu. Je bent voor je eigen daden verantwoordelijk. Door het idee van de maakbare samenleving te op te nemen zien wij nu ook individuele verantwoordelijkheid voor maatschappelijke zaken. Het individu wordt op maatschappelijk niveau verantwoordelijk gehouden en men eist ook van het individu om deze verantwoording te nemen; van de gezinsvoogd voor de rechter tot spaarlampen indraaien.

  1. 4

    De maakbare maatschappij was een waanidee van de natuurkundige Tinbergen, die helaas de ec. drs. Den Uyl in de ban van z’n wanen bracht.
    Dries van Agt en consorten zagen dat niet zo zitten, een centrale economische planning naar Sovjet voorbeeld, en brachten Den Uyl ten val.
    Een periode van ongehoorde inflatie kwam ten einde.

  2. 5

    @Roy: wervingsconsulent? je bedoelt zo’n jobhunter die de talenten voor andermans neus wegkaapt omdat ze toevallig een sponsor hebben, die dat ene volstrekt onafhankelijke blog niet heeft?

    @Spuyt: Ik kijk wel uit, ik ben Cinner niet. Maar goed, een linkje mag wel dus die staat er inmiddels onder Ook dat nog.

    En nu ff serieus:
    uiten kijf dat de term maakbaarheid aan rooie rakker is gekoppeld. Maar wat maakbaarheid inhoudt is natuurlijk al zo oud als de weg naar Rome (een fraai staaltje maakbaarheid overigens).
    Waar het hier om gaat is dat er diverse opvattingen zijn over de maakbaarheid van de samenleving. Iemand die zegt dat het allemaal wel goed kompt als je “de vrije markt” zijn werk laat doen zal net zo goed regels, wetten en afspraken willen maken om dat te bereiken als een rooie regelneef.
    Iedereen die wil dat de massa individuen zich gaat gedragen zoals hen dat uitkomt ontkomt niet aan maakbaarheid. als het al niet met behulp van wetten is, dan wel met reclame.

  3. 7

    Maakbaarheid vs individualisering? Maakbaarheid is hier als een synoniem van socialisme gebruikt, maar heeft daar op zich niets mee te maken. Ook het liberale idee, dat de vrije markt alle problemen oplost, gaat immers uit van de maakbaarheid van de samenleving. De vraag, die eigenlijk gesteld wordt, is de vraag naar collectieve maakbaarheid tegenover individuele maakbaarheid, en de rol, die de overheid daarbij hoort te spelen. Overal ter wereld wordt bewezen, dat de mensheid beter prestaties levert, wanneer ze collectief aan de slag gaan (er is geen directeur van een groter-dan-eenmans bedrijf, die in zijn eentje in staat is dezelfde productie te realiseren als met het collectief, dat hij zijn personeel noemt). Daarnaast zijn er grote groepen mensen, die niet aan het economische productieproces deel kunnen of willen nemen. Dat is het punt, waar, op het gebied van de maakbaarheid, de overheid haar intrede doet. Daarbij moet de vraag beantwoord worden, of de samenleving beter af is met een collectieve maatschappelijke verantwoordelijkheid (overheid)voor deze buiten de boot gevallen groepen (al dan niet vrijwillig!), of dat iedere individu persoonlijk verantwoordelijk blijft voor het opbouwen van zijn eigen persoonlijke opvang-netwerk (bedeling, of liefdadigheid, dus).

    En wanneer we het over de bescherming van de collectief en individueel gemaakte samenleving hebben, zijn het juist de groepen, die de collectieve maakbaarheid het liefst zouden ontkennen en die voor minimale overheidsbemoeienis pleiten, die dan plotseling wel op collectieve beveiliging aandringen. Leger of politie opheffen is juist in die kringen heel erg impopulair.

    Imho moet je proberen de juiste balans tussen de 2 stromingen zien te vinden. Daar bestaat de politiek voor en dat is ook de oorsprong van de politiek (de Griekse politeia oikonomia). Het individualisme dient om mensen individueel te stimuleren zo veel mogelijk te presteren. Collectivisme moet er voor zorgen, dat dat individualisme in toom wordt gehouden en dat dat individualisme niet tot grote maatschappelijke (collectieve) onrust leidt, doordat grote groepen mensen buiten de boot vallen en / of het gevoel krijgen ook niet meer aan boord genomen te worden. Als maar genoeg mensen buiten de boot vallen of dat zo voelen, zullen zij immers vanzelf collectief reageren.

  4. 8

    @7, Opzich ben ik het geheel met je eens. Eigenlijk ben ik het simpelweg met je eens. Waar het mij meer omging is dat het idee van de maakbare maatschappij zoals die vooral in het socialistische gedachtgoed leefde geabsorbeerd lijkt te zijn in het Nederlandse liberale individualistische gedachtegoed.

    Liberalisme kent eigen verantwoordelijkheid. Socialisme collectieve verantwoordelijkheid. Nu lijkt het erop alsof men individueel verantwoordelijk kan worden gehouden voor collectieve zaken. Dat is eigenlijk mijn hele artikel in 2 zinnen :p

  5. 9

    Wat mij betreft is de individualisering al jaren geleden te ver doorgevoerd, vanaf het moment dat we bedrijven van algemeen nut aan de privésector over hebben geleverd. En het constateerbare feit, dat tegenwoordig individuele personen verantwoordelijk worden gehouden voor collectieve zaken, is niet meer dan een logisch gevolg van het religieuze geloof in de ´individuele samenleving´ (voor ´buitenstaanders´ is dat overigens ook vaak precies andersom: als een Marokkaanse *-lijer iets fout doet, wordt de hele Marokkaanse gemeenschap daar verantwoordelijk voor gehouden, hoewel dat tot nu toe gelukkig van overheidswege uit is gebleven, ondanks de druk om dat te realiseren uit voormalig liberale Kringen). Het al veel te ver doorgevoerde individualisme leidt er vanzelf toe, dat de aandacht verschuift naar persoonlijke en individuele zaken: naar details dus. En hoe meer aandacht je voor de details reserveert, des te minder aandacht is er beschikbaar voor het grote geheel.

  6. 10

    Ter verduidelijking: meer aandacht voor details en minder voor het grote geheel zorgt voor ver doorgevoerde symboolpolitiek. Het reageren op individuele gebeurtenissen wordt belangrijker dan het grote geheel. En als er geen individu aan te wijzen is als schuldige, moet je nog steeds laten zien, dat je spierballen hebt. De gemakkelijkste oplossing is dan om individuen verantwoordelijk te maken voor groepsgedrag. Lange termijn visies worden niet gewaardeerd, omdat ze geen instant oplossingen bieden.

    Natuurlijk lossen deze korte termijn oplossingen niets structureel op en het probleem blijft bestaan.

    Het blijft een lastig probleem omdat het individuele en het collectieve elkaar ook beïnvloeden. Het best is het wellicht een vergelijking te maken met micro en macro economie. Micro economie is een stuk eenvoudiger en laat zich dus ook veel gemakkelijker inrichten. Micro economie is echter vooral economie op ´individueel´ niveau. Wat goed is voor de micro economie (wat goed is voor een individu of bedrijf) is niet per se goed voor de macro economie. Een goed maatregel voor de macro economie pakt niet altijd meteen gunstig uit voor de micro economie. Micro economische effecten hebben wel direct gevolg op het leven van mensen. het is dus gemakkelijker een maatregel te nemen, die voor de micro economie goed is (meer directe winst voor een of meer bedrijven, bijvoorbeeld), ook al is die op de langere macro economische termijn ongunstig voor de hele maatschappij. Micro economisch is het helemaal niet gunstig om milieu effecten van je productieproces in de kostprijs van je producten op te nemen. Macro economisch is dat tot nu toe gevoerde beleid uiteindelijk rampzalig: er wordt daardoor namelijk nooit nagedacht over milieubesparende productietechnieken en de uiteindelijke kosten, die we aan het milieu krijgen, liggen daardoor vele malen hoger dan nodig zou zijn geweest, als we op tijd voorrang hadden gegeven aan het macro economisch betere beleid om de milieukosten wel door te berekenen. Ceteris Paribus uiteraard, want in dit versimpelde voorbeeld is geen rekening gehouden met andere landen en de concurrentiepositie, bijvoorbeeld (voor de wereldeconomie was het gunstig geweest als alle landen zich hiernaar hadden gedragen; voor de economie van één land is het niet gunstig, wanneer dat land alleen die maatregel neemt).

  7. 11

    @Pedro, Ik denk wel dat je gelijk hebt dat het te ver door is gevoerd. De balans is vooral zoek. Zelf zou ik het wel eens prettig vinden als er bijv. een Socialistisch/Liberale partij zou opstaan. Die wel het individualistische en progressieve gedachtegoed bewaakt, maar daarnaast ook de sociale welvaartsstaat instant houd en excessen tegen gaat in de persoonlijke sfeer.

    Maar ja, de gulden middenweg is meestal niet populair :D