De noodzaak tot vrijdenken

RECENSIE - ‘Vrijdenken is niet slechts een waarde in zichzelf, maar een voorwaarde voor een moreel rechtschapener wereld’

In Over politieke correctheid manen Gerben Bakker en Gert Jan Geling ons in het maatschappelijk debat toch vooral zelf te blijven nadenken en te waken voor onmondigheid. ‘Elk zwijgen, verbloemen of verdraaien van wat men werkelijk denkt, ten gunste van de welgevallige opvatting, is uit den boze wanneer dit een opschorting inhoudt van het zelf denken,’ schrijven ze met verwijzing naar de beroemde filosoof Immanuel Kant. ‘Wat werkelijk telt is dat we oprecht proberen ons gedrag te laten aansluiten bij onze rede. Politiek correcte motieven staan in dit opzicht nadenkendheid in de weg….We mogen, kortom, nooit politiek correct zijn omdat we te laf zijn om zelf te denken’(p.181-182, 186).

Hannah Arendt

Naast Kant kunnen we in dit opzicht veel leren van Hannah Arendt, schrijven Bakker en Geling. Het grootste gevaar voor ‘politieke ontaarding’ zoals in het nazisme is intellectuele luiheid, omdat ‘niet de denkbeelden als zodanig gevaarlijk zijn, maar het gebrekkig kritisch-intellectuele vermogen van mensen waardoor ze te weinig weerstand bieden tegen deze denkbeelden.’ Arendt ontleende daarvoor aan Kant het idee van een enlarged mentality, het ‘vermogen van mensen om hun persoonlijke meningen te spiegelen aan maatschappelijk pluriforme gezichtspunten (…) We moeten volgens Arendt ons vermogen benutten om feiten die voor onszelf vaststaan te spiegelen aan hoe anderen, vanuit andere posities, daarover zouden kunnen denken’ (p.156). Want we moeten er voor waken dat als waar ervaren denkbeelden zonder toetsing blijven en uitgroeien tot voldongen feiten. ‘Eeuwige en onveranderlijke waarheden’ schrijft Arendt, ‘zijn misschien leuk als onderwerp van een eenzame denker, maar hebben weinig te zoeken in het publieke domein, waar we een open discussie kunnen voeren’(p.153). Het is voor een individu of voor een bepaalde groep misschien wel aantrekkelijk om vast te houden aan een denkbeeld, maar we moeten voorkomen dat persoonlijke of sociaal-psychologische motieven de doorslag gaan geven in het maatschappelijk debat.

Bovenstaande citaten komen uit het vierde, meer analytische hoofdstuk van Over politieke correctheid. Het bevat beschouwingen over de ethiek in het politiek denken, de vrijheid van meningsuiting en de open samenleving, een essay op zich dat het waard is om te lezen. In andere delen van het boek hebben de auteurs helaas meer moeite met hun voornemen het verschijnsel politieke correctheid vanuit een neutraal standpunt te bekijken.

Neutraliteit

Die neutraliteit lijkt mij buitengewoon belangrijk als je het vrijdenken van mensen als Kant en Arendt zo nadrukkelijk voorstaat in de politiek. Dat begint dan met een goede definitie van politieke correctheid. In de publieke opinie is politiek correct in de afgelopen decennia vooral gekoppeld aan vergoelijken van of wegkijken voor minder aangename kanten van de multiculturele samenleving. Wie blijk geeft van een positieve houding tegenover diversiteit in bredere zin wordt beschuldigd van politieke correctheid omdat feiten worden verdoezeld of zaken mooier worden voorgesteld dan ze –althans in de ogen van de critici- in werkelijkheid zijn. In die zin zien we politieke correctheid ingezet als scheldwoord en stigma tegen links dat de multiculturele samenleving verdedigt, minder afwijzend staat tegen het opnemen van vluchtelingen en vooroordelen jegens mensen met een andere cultuur of geloof bestrijdt. Bakker en Geling nemen hier naar mijn smaak te weinig afstand van.

In meer neutrale termen is politieke correctheid ‘een talige zelfrestrictie omwille van politieke normen’ (p. 20), ‘het verzachten, verdraaien of zelfs ontkennen van onwelgevallige feiten die niet passen in het eigen gewenste wereldbeeld of politiek ideaal’ (p. 8), of –nog preciezer wat mij betreft- ‘een universele gedraging die voortkomt uit de bereidheid om je standpunten openlijk te verbinden met de heersende mening in het milieu waarin je je begeeft, of de maatschappij in het algemeen’ (p.236). Dergelijk gedrag komt volgens Bakker en Geling enerzijds voort uit een blind, dogmatisch idealisme van waaruit mensen hun ideologie dwingend aan anderen proberen op te leggen. Anderzijds is er een type conformistische politieke correctheid van mensen die bang zijn om anderen tegen het hoofd te stoten, of die gewoon uit gemakzucht of opportunisme anderen napraten.

Stigmatisering

Dit is allemaal herkenbaar in het hedendaagse politieke discours. Maar betekent dit dat politieke correctheid alleen voorkomt bij mensen die het opnemen voor minderheden, zoals je zou kunnen opmaken uit de vele voorbeelden van actuele kwesties die Bakker en Geling in de hoofdstukken, 3 en 5 noemen? De duiding van allerlei kwesties rond diversiteitsbeleid en identiteitspolitiek komt op verschillende punten wel heel dichtbij de stigmatiserende opmerkingen uit de rechtse hoek over ‘de linkse kerk’. De bronnen voor verschillende actuele kwesties bestaan bovendien niet zelden uit opinieartikelen en commentaren waarin anderen beweren dat hier sprake is van politiek correct gedrag. Om een voorbeeld te noemen: het mislopen van een aanstelling ‘lijkt’ te wijten aan politieke correctheid, schrijven de auteurs met enkel de Facebookpagina van betrokkene als bron. Met name de verklaringen voor kwesties die in de wetenschappelijke wereld spelen en op cultureel gebied zijn erg dun en na alle overtrokken voorbeelden van politiek correct gedrag aan Amerikaanse universiteiten erg suggestief. Er wordt geen concreet bewijs geleverd dat het in Nederland dezelfde kans op gaat. Nog afgezien van het feit dat die Amerikaanse politieke correctheid cultuur beperkt is tot een uiterst kleine minderheid in het universitaire milieu.

De rechtse bias in de hoofdstukken met voorbeelden doet afbreuk aan het analytische deel waarin waardevolle aanknopingspunten zitten voor het gezond maken van de gepolariseerde debatcultuur in Nederland. Het is goed en noodzakelijk het politiek correcte taalgebruik en de moralistische inperking van het vrije woord aan te kaarten en te bekritiseren. Maar dan wel inclusief de politiek correcte vooroordelen, stereotypen en ongetoetste denkbeelden die ter rechterzijde voortdurend zonder veel nadenken te berde worden gebracht. Vrijdenken is ook aan die kant beslist nog wel ‘een dingetje’. Misschien iets voor een vervolg?

Gerben Bakker en Gert Jan Geling, Over politieke correctheid. Boom uitgevers Amsterdam, 276p. €24,90

  1. 1

    ’Eeuwige en onveranderlijke waarheden’ schrijft Arendt, ‘zijn misschien leuk als onderwerp van een eenzame denker, maar hebben weinig te zoeken in het publieke domein, waar we een open discussie kunnen voeren’

    Mooi zo, dan ben ik gelijk klaar met Arendt. Als je als vrijdenker al niet meer gaat voor eeuwige en onveranderlijke waarheden, dan snap je de wereld om je heen ook nooit.

    Als het over politieke correctheid gaat is het niet moeilijk om de schaduw van WO2 te zien. (Dat nooit meer) Dat resulteerde in een politieke correctheid waar de honden geen brood van lusten in de laatste decennia van de vorige eeuw. Gestuwd inderdaad door links, maar ook door christenen. Zo werd ieder debat over de vreemdeling in de kiem gesmoord. Met de eeuwwisseling kwam daar een einde aan en als reactie op de politieke correctheid kwam het rechtspopulisme op.

    Als je de slingerbeweging, aangeslingerd door oorzaak en gevolg, hier niet in ziet als eeuwige en onveranderlijke waarheid dan weet ik het ook niet meer. Dan staar je als een konijn in een koplamp en weet je niet waar je mee bezig bent.

  2. 2

    @1 “Mooi zo, dan ben ik gelijk klaar met Arendt. Als je als vrijdenker al niet meer gaat voor eeuwige en onveranderlijke waarheden, dan snap je de wereld om je heen ook nooit.”

    Mooi zo, ben ik gelijk klaar met Lutine. Die heeft het echt niet gesnapt. Wat zijn de definities van vrijdenker? Juist GEEN eeuwige en onveranderlijke waarheden/dogma.

    Echter het laten leiden door rede , wetenschap en logica.

    Vrijdenker:
    https://nl.wikipedia.org/wiki/Vrijdenkerij
    Vrijdenkerij of vrijdenken, is de opvatting dat men zich in het denken uitsluitend door de rede, wetenschap en logica laat leiden en niet door (autoriteits)geloof of traditie. Vrijdenkers keren zich tegen elke vorm van dogma.

    Dogma:
    https://nl.wikipedia.org/wiki/Dogma_(algemeen)
    Een dogma (Grieks: δόγμα, meervoud: δόγματα) is een leerstelling die als onbetwistbaar wordt beschouwd door een religie, ideologie of andere organisatie

  3. 4

    @2

    Zo is het in het vrijdenken een dogma dat er geen eeuwige en onveranderlijke waarheden zijn. Waarheden welke zich uiteraard niet laten kennen door (autoriteiten)geloof of traditie.

    En nee, dat is geen spitsvondigheid.

  4. 5

    @4: Volgens mij noemen we het dan een axioma. En in tegenstelling tot een dogma kan een axioma altijd ter discussie gesteld worden. Kijk maar eens naar het werk van Gödel.

  5. 6

    @5

    Ik noem het een principe. Dwz, de manier hoe iets in elkaar steekt. (Dus geen overtuiging) Een werkend beginsel van hoe dingen in elkaar steken. Zonder kennis van zo’n beginsel eindigt het in gezwam in de ruimte en in een welles/nietes. De reden ligt voor de hand. Iedere vrijdenker weet (hoort te weten) dat zijn opinie subjectief is. Met kennis van de beginselen kan je dan iedere gedachte aan nemen alsof deze waar is.

    Het getuigt van intellectuele luiheid als een mens niet eens begrijpt hoe zijn eigen denken in elkaar steekt. Maatschappelijk gezien is een onderwerp als politieke correctheid de gezamenlijke opinie over de aanwezigheid (in dit geval) van minderheden. Of de gewenste niet-aanwezigheid.

    Naast Kant kunnen we in dit opzicht veel leren van Hannah Arendt, schrijven Bakker en Geling. Het grootste gevaar voor ‘politieke ontaarding’ zoals in het nazisme is intellectuele luiheid, omdat ‘niet de denkbeelden als zodanig gevaarlijk zijn, maar het gebrekkig kritisch-intellectuele vermogen van mensen waardoor ze te weinig weerstand bieden tegen deze denkbeelden.’

    Nog zo’n rare uitspraak. Handelen is het logisch gevolg van denken (denkbeelden). Maar als je al niet eens de moeite wenst te doen om te beschouwen hoe het denken in elkaar steekt, dan wenst men ook niet te begrijpen hoe politieke ontaarding ontstaat.

    Enfin, erg teleurstellend weer.

  6. 7

    Google de dame eens en lees wat over haar (intellectuele) achtergrond. Het lijkt me sterk dat je dan nog steeds een mening over haar/haar denken wilt baseren op een stukje hier.

  7. 8

    @1: “Als je als vrijdenker al niet meer gaat voor eeuwige en onveranderlijke waarheden, dan snap je de wereld om je heen ook nooit.”
    Ideologisch verdwaasd.

  8. 9

    @8

    Inderdaad, dat is de kern van ideologische verdwazing. Die zit in de wereld van de denkbeelden. Over het denken zelf denkt men nooit na. Daarom zijn ideologisch verdwaasden ook niet aanspreekbaar.

  9. 10

    Vrijdenken is niet slechts een waarde in zichzelf, maar een voorwaarde voor een moreel rechtschapener wereld

    De dwaling is ook al zichtbaar in een tekst als deze. Ergens in het denken bevindt zich een verheven moreel rechtschapener wereld. En om die te bereiken is vrijdenken zelfs een voorwaarde! Dat is een weg die linea recta naar ideologische verdwazing loopt. Ik zie daar ook een neo-christelijk terug verlangen naar het paradijs in. Met het verdwijnen van de pastoors en de dominees hebben we nieuwe zielenherders gekregen na de ontkerkelijking. Linkse predikers die samen met de resterende pastoors en dominees politieke correctheid predikten in de laatste decennia van de vorige eeuw. Niet wetende dat ze daar sluimerende demonen mee opriepen. Maar wat weten ideologisch (en religieus!) verdwaasden eigenlijk wel behalve hun ideologie?

  10. 11

    @7

    Ik weet wel wie Hannah Arendt is. Een filosofe die onder invloed stond van het kwaad in de vorm van de nazi’s. Vandaar ook haar eenzijdige blik op de wereld. En haar filosofische beschouwingen stonden onder invloed van de politiek. Ik neem haar, haar eenzijdige blik dan ook niet kwalijk, het is niet niks, haar geschiedenis. We kunnen er alleen niks mee.

  11. 15

    Als er één term dodelijk vermoeiend is, dan is het wel politieke correctheid. Het wordt vooral aan de rechterkant min of meer als wegkijken beschouwd, en dat je zaken niet mag benoemen blablabla. Wat een gelul.

    Iedereen benoemt zich een slag in de rondte, iedereen kijkt loerend naar iedereen. Van wat ik ooit als politieke correctheid beschouwde is vaak geen sprake meer. En dat is dat je een beetje rekening houdt met de gevoelens van de ander(e groep). Omdat het nutteloos is, zo niet averechts werkt om mensen weg te zetten.

    Ik maak me daar zelf af en toe ook schuldig aan heb ik gemerkt. In het huidige discours is het ontzettend moeilijk om niet keihard terug te blaffen. Het heeft ook wel iets lolligs om een ander af te branden (OMG ik kijk echt teveel Late Night en andere comedy-shows).

    Ik snak naar een beetje échte politieke correctheid. Fatsoenlijk debat. Waar problemen op een serieuze manier worden besproken. Want het echte wegkijken zit hem in de kortetermijnvisie van onze nitwit-politici (en kiezers).

    Politiek correct zou moeten zijn: Een visie op de samenleving in al haar diversiteit en hoe we die in harmonie met elkaar en de natuur kunnen bewerkstelligen.

  12. 16

    @14

    Ideologische verdwazing zelf is al het geloof. Dat is het probleem met idealisten, ze kunnen niet uit hun geloofssysteem stappen. Een geloofssysteem gebaseerd op “Het Grote Kwaad”. Wat dat betreft etaleert Hannah Arendt prima hoe zoiets in zijn werk gaat. En dan valt haar nog niet zo veel kwalijk te nemen. Ik snap haar verdwazing wel gezien haar achtergrond. Maar waarom we daar vandaag de dag ons nog mee bezig moeten houden, dat ontgaat me.

  13. 17

    @15

    Ik snak naar een beetje échte politieke correctheid. Fatsoenlijk debat.

    Met idealisten kun je niet in debat, die hebben altijd bij voorbaat al gelijk. Hun utopie moet gestalte (vorm) krijgen. Dat is het gevaarlijke van denken, de er op volgende vorm. Logisch dat er een reactie op komt. Pim Fortuyn had een geestelijke vader: de politiek correcten. (In zijn bewoordingen, de linkse kerk. Een van de zeldzame gevallen waar die man gelijk had) Ze worden weer bedankt.

  14. 18

    @17: Ik ben een idealist, volgens jou dus verdwaasd. En jij sluit je meteen af voor debat met mij. En nu?
    Je lult jezelf wel een beetje in een hoek. Natuurlijk ben ik overtuigd van mijn gelijk, jij niet? Nou daar zitten we dan. Debat onmogelijk, als ik jouw redenering volg. Ga lekker fietsen dan.
    Doe toch normaal. Alsof mijn ideaal compleet gestold is en ik niet open zou staan voor aanpassing, of voortschrijdend inzicht. Sorry dude, maar jij bent degene die rigide is.

  15. 19

    @18

    Excuus, het was niet mijn bedoeling dat je mijn stelling a la minute ging bewijzen. Lees je eigen reactie nog eens terug. En? Biedt dat een opening tot dialoog? Ik zie alleen maar jijbakken.

    Natuurlijk ben ik niet overtuigd van mijn eigen gelijk. Dan zou ik een overtuiging hebben en een idealist zijn.