De mythes van het populisme

ANALYSE - Populisme is eigenlijk niets anders dan een politieke analyse van wat er mis is in de samenleving. Over de juistheid van die analyse valt te twisten, maar op dit moment slaan veel analytici veel te ver door in het diskwalificeren van populisme. Een groot gedeelte van het negatieve imago van populisme is gebaseerd op mythes, meent Matthijs Rooduijn.

Het gaat goed met de populisten in West-Europa. In ons eigen land gaat Geert Wilders aan leiding in de opiniepeilingen. In Frankrijk raakt men maar niet uitgepraat over het succes van het Front National (FN) van Marine Le Pen. In het Verenigd Koningrijk gaat het in het publieke debat al maanden vooral over Nigel Farage en zijn United Kingdom Independence Party (UKIP). In Griekenland is Syriza van Alexis Tsipras onlangs aan de macht gekomen. En in Spanje lijken Pablo Iglesias en zijn Podemos weleens voor een aardverschuiving te kunnen gaan zorgen.

Maar wat is het eigenlijk dat deze uiteenlopende partijen populistisch maakt? Populisme is een verwarrend etiket dat op zeer uiteenlopende fenomenen wordt geplakt: West-Europese rechts-radicale partijen, Latijns-Amerikaanse dictatoren, Oost-Europese socialisten, Noord-Amerikaanse politieke entrepreneurs en Russische boerenbewegingen. Geen wonder dat het voor veel mensen volstrekt onduidelijk is wat populisme nu eigenlijk precies is.

De enige manier om enige duidelijkheid te creëren is het begrip populisme eenduidig te definiëren. We moeten, in andere woorden, zien uit te vinden wat populisten populistisch maakt. De beste manier om dat te doen is eens goed te kijken naar alle politici en partijen waarover men het eens is dat ze populistisch zijn, en de vraag te beantwoorden wat zij met elkaar gemeenschappelijk hebben. Stel je zou willen definiëren wat een zoogdier precies is. Dat kun je doen door te onderzoeken wat alle zoogdieren met elkaar gemeenschappelijk hebben. Deze gedeelde kenmerken vormen de kern van wat een zoogdier een zoogdier maakt.

Kleinste gemene deler

Populisten hebben twee gedeelde kenmerken. Ten eerste stellen alle populisten “het volk” centraal. De wil van het volk is hun belangrijkste uitgangspunt. Ze benadrukken daarom de volkssoevereiniteit. Wat ze precies bedoelen met “het volk” verschilt van populist tot populist en blijft vaak redelijk vaag. Bij de een lijkt het meer te gaan om de natie, terwijl bij anderen het electoraat, de autochtonen, of de politieke meerderheid centraal staan. Maar hoewel de precieze invulling van “het volk” dus verschilt van populist tot populist, hebben alle populisten wel weer met elkaar gemeen dat ze het volk zien als een homogene entiteit: het bestaat niet uit verschillende groepen met conflicterende wensen en ideeën, maar het is een uniform geheel dat in grote lijnen dezelfde belangen heeft.

Ten tweede vinden alle populisten dat er sprake is van een ernstige crisissituatie omdat het volk wordt uitgebuit door een arrogante, incompetente en corrupte elite. Net als het volk wordt deze elite voorgesteld als een homogene groep. De aanklacht is meestal dat de elite volledig is vervreemd van de “normale mensen in het land” en geen flauw idee heeft van wat deze normale mensen belangrijk vinden. Het kan gaan om verschillende soorten elites: de SP in de jaren negentig ageerde fel tegen de economische elite van het grootkapitaal; Wilders bekritiseert de intellectuele elite uit de Amsterdamse Grachtengordel; de Venezolaanse oud-president Hugo Chávez ging flink tekeer tegen het “imperialisme van Washington”; en de Italiaanse oud-premier Silvio Berlusconi beschuldigde de media en de rechters in zijn land van linkse vriendjespolitiek en corruptie.

Populisten verzetten zich echter vooral tegen de politieke elite. Fortuyn had het bijvoorbeeld over “Haagse regenten”, de “gevestigde orde” of de “politieke klasse”. Welke specifieke elite er ook wordt bekritiseerd door populisten, de algemene boodschap is telkens dezelfde: de mensen zonder macht (het volk) worden uitgebuit door de mensen met macht (de elite). Heel kort samengevat zou je dus kunnen zeggen dat populisme de boodschap is dat het goede volk wordt uitgebuit door een slechte elite.

Wat populisme niet is

Nu we weten wat populisme wel is, kunnen we ook herleiden wat populisme niet is. Vergelijk het weer met het definiëren van een zoogdier. Eigenschappen die niet alle zoogdieren met elkaar gemeenschappelijk hebben kunnen nooit de kenmerken zijn die een zoogdier een zoogdier maken. Veel zoogdieren hebben een staart, maar mensen bijvoorbeeld niet. Dat betekent dat het hebben van een staart nooit één van de kerneigenschappen van een zoogdier kan zijn.

Nu zijn er verschillende eigenschappen van politici en politieke partijen die vaak met populisme worden geassocieerd maar die niet door alle populisten worden gedeeld. Omdat niet alle populisten deze kenmerken delen, kunnen ze niet als kerneigenschappen van populisme gezien worden. Het zijn vaak kenmerken die te maken hebben met de politieke of culturele context in een land, met het tijdsbeeld van dat moment, of met de specifieke ideologie van een populist.

Het is belangrijk om goed bij deze niet-gedeelde eigenschappen stil te staan omdat ze een grote bijdrage hebben geleverd aan het negatieve imago van populisme. Kijkend naar deze kenmerken kunnen we vier mythes van het populisme onderscheiden.

Mythe 1: populisme is hetzelfde als rechts-radicalisme

Om te beginnen is populisme iets anders dan rechts-radicalisme. In Nederland, en ook in veel andere West-Europese landen, wordt populisme vaak vereenzelvigd met rechts-radicalisme. Dit is op zich niet zo vreemd, aangezien de meeste populistische partijen in ons deel van de wereld inderdaad rechts-radicaal zijn. Denk aan de PVV van Wilders, maar bijvoorbeeld ook aan de FPÖ van Haider, het Vlaams Belang van Dewinter, en het FN van Le Pen.

Niet alle populisten zijn echter rechts-radicaal. Zo was Hugo Chávez (van wie vrijwel niemand zal ontkennen dat hij een populist was) een socialist. Een ander voorbeeld is Ross Perot, de succesvolle Amerikaanse politicus die in de jaren negentig het politieke establishment in de VS uitdaagde. Ook zijn gedachtegoed heeft vrijwel niets met rechts-radicalisme te maken. Het grote probleem van de vereenzelviging van populisme met rechts-radicalisme is dat het tot het beeld leidt dat populisten altijd bepaalde bevolkingsgroepen buitensluiten. En dit is lang niet altijd het geval.

Mythe 2: populisten pleiten altijd voor directe democratie

Ten tweede zijn niet alle populisten voorstanders van directe democratie. Vaak wordt beweerd dat populisten voorstanders van referenda en andere vormen van directe besluitvorming zijn, omdat ze de wil van het volk centraal stellen en zich verzetten tegen de macht van een politieke elite. In veel gevallen klopt dit inderdaad en zijn populisten voorstanders van directe democratie. Dat geldt bijvoorbeeld voor Fortuyn, Dewinter, Le Pen, Haider en Perot.

Maar het geldt niet voor iedereen. Zo zijn er ook populisten die de wil van het volk op een andere manier tot uitdrukking willen brengen. De voormalige Argentijnse president Juan Perón was bijvoorbeeld geen voorstander van directe besluitvorming door burgers zelf. Hij vond dat de wensen van de bevolking het beste tot uitdrukking gebracht konden worden door een sterke leider die wist wat er leefde onder het volk. Hij zou daarbij niet gehinderd moeten worden door allerlei lastige organisaties en instituties (partijen, parlement, etc.).

Mythe 3: populisme is enkel een politieke stijl

Ten derde is populisme geen specifieke stijl van politiek bedrijven. Vaak wordt gezegd dat populisten een simplistische boodschap over het voetlicht brengen door middel van even simplistisch taalgebruik. Ik wil niet ontkennen dat dit voor veel hedendaagse populisten opgaat. Maar wanneer we ook populisten uit het verleden in ogenschouw nemen, lijkt dit simplisme toch zeker geen kernelement van populisme te zijn. De populistische Narodniki in het negentiende-eeuwse Rusland waren bijvoorbeeld intellectuelen die de “gewone bevolking” wilden helpen om zich te verzetten tegen de politieke elite uit die tijd. Hun boodschap was zeker niet simplistisch. Het taalgebruik van de eveneens negentiende-eeuwse People’s Party in de VS kan ook niet simplistisch genoemd worden. Hun belangrijkste politieke document (het Omaha Platform) staat vol met ellenlange zinnen, moeilijke woorden en ingewikkelde zinsconstructies.

Hetzelfde geldt eigenlijk voor de communicatiestijl van populisten. Veel hedendaagse populisten communiceren het liefst direct met het volk via televisie en tegenwoordig ook via Facebook en Twitter. De People’s Party in de VS communiceerde echter nauwelijks direct met de bevolking, simpelweg omdat er eind negentiende eeuw nog helemaal geen televisie was. Dat maakt deze partij echter niet minder populistisch. Bovendien geldt de directe communicatiestijl van de moderne populisten net zo goed voor niet-populistische moderne politici. De directe communicatiestijl is daarom eerder een eigenschap van onze moderne tijd dan van het populisme.

Mythe 4: populisme is een specifieke organisatievorm

Ten vierde is populisme geen specifieke organisatievorm. Vaak wordt beweerd dat populisten charismatische en autoritaire leiders zijn aan wie de politieke partij ondergeschikt is. Ook dit is niet altijd het geval. Zo hadden de Narodniki in Rusland en de People’s Party in de VS niet echt een charismatische leider die centraal stond in de organisatie. Hoewel dit tegenwoordig wel vaak het geval is (denk aan bijvoorbeeld Wilders, Le Pen, Berlusconi en Chávez), kan dit centrale leiderschap dus niet worden gezien als een kenmerk van populisme. Charismatisch leiderschap is niets meer dan een middel voor populisten om succesvol te worden. Ook dit geldt bovendien weer net zo goed voor niet-populistische politici.

Waak voor onterechte diskwalificaties

Populisme is dus eigenlijk niets anders dan een politieke analyse van wat er mis is in de samenleving. Over de juistheid van die analyse valt uiteraard te twisten. Maar op dit moment slaan veel analytici veel te ver door in het diskwalificeren van populisme. We hebben net gezien dat een groot gedeelte van het negatieve imago van populisme is gebaseerd op mythes. En een imago dat gebaseerd is op mythes kan nooit een terecht imago zijn. Bovendien heeft populisme ook goede kanten. Het kan er namelijk juist voor zorgen dat in zichzelf gekeerde politieke elites wakker worden geschud. Denk aan ons eigen land, waar Pim Fortuyn de gevestigde partijen bewust heeft gemaakt van de sluimerende politieke onvrede bij een groot gedeelte van de bevolking.

De mythes van het populisme leiden tot onterechte diskwalificaties. Het wordt tijd voor een preciezere en genuanceerdere opstelling tegenover het fenomeen populisme.

Via Stuk Rood Vlees.

Dit artikel verscheen eerder in een iets andere vorm in De Republikein. Een soortgelijk, maar uitgebreider artikel stond in het blad Openbaar Bestuur. Het onderzoek waarop deze tekst is gebaseerd is hier gepubliceerd (paywall).

  1. 1

    Hmmm, een wat raar artikel. Want je kunt nou zelf wel op basis van “wat men populisten noemt” een definitie opstellen, maar dat hoeft dan nog niet per se de juiste te zijn. Om in dezelfde redeneertrant te blijven: als iedereen vindt dat een dolfijn een vis is, is het daarmee nog geen vis.
    De dikke Van Dale zegt: populaire, oppervlakkige, (enigszins) demagogische betoogtrant. Volgens mij is populisme een politieke stroming waarbij men poogt de meerderheid van de bevolking naar de mond te praten zonder zich te bekommeren om de reele uitvoerbaarheid of inhoudelijke juistheid van het gezegde.
    Dat is volgens mij het wezenskenmerk van populisme. Het is opvallend dat dit nergens in dit artikel naar voren komt. Het artikel zou pas echt een goede bijdrage leveren als het probeerde de realistische uitvoerbaarheid van door verschillende populisten probeerde te kwantificeren op uitvoerbaarheid, en daar conclusies uit zou trekken.

  2. 2

    Populisme is niet méér dan een negatief frame voor elke vorm van werkelijke democratie, waarbij niet alleen gekozen kan worden voor enkele voorgekookte, marginaal verschillende opties, maar waarbij de werkelijke behoeften van burgers maatgevend zijn. Werkelijke democratie is een bedreiging voor de heersende structuren en daarom moet men het doen met quasi-democratieën in een onvrije wereld.

  3. 4

    de mensen zonder macht (het volk) worden uitgebuit door de mensen met macht (de elite).” en “het goede volk wordt uitgebuit door een slechte elite.” Maar dan zijn hard-core 19de eeuwse sociaal-democratie, marxisme, communisme, en anarchisme ne de legendarische Robin Hood toch ook populisme?

    Beetje wazig stuk, heel erg veel wat populisme niet is, maar wat het wel is blijft een beetje dunnetjes: een politieke analyse…duhu.

    Bovendien heeft populisme ook goede kanten. Het kan er namelijk juist voor zorgen dat in zichzelf gekeerde politieke elites wakker worden geschud. Denk aan ons eigen land, waar Pim Fortuyn de gevestigde partijen bewust heeft gemaakt van de sluimerende politieke onvrede bij een groot gedeelte van de bevolking.” ahum, of we daar nu blij mee moeten zijn?
    1) was er niet altijd een sluimerende politieke onvrede? En heeft Fortuijn niet enkel laten zien hoe je media-technisch je daar gebruik van kan maken (Itt Jan Maat….). Is er geen bandwagon effect gecreeerd? Er was altijd al een sluimerende politieke onvrede, maar sinds er een aantal “grote leiders” met succes deze hebben aangeboord springen meer kiezers aan boord?

    2) En het statement dat de elite lekker hun ding doet en “het volk” er bekaaid af komt is ook zo oud als de mensheid bestaat. En hebben we dankzij Fortuijn & co daar nu een einde aan gemaakt? Gaat daar een einde aan komen? Om me bij @1: aan te sluiten; populisten roepen van alles maar over de uitvoerbaarheid en het nut van die “plannen” zullen we het maar niet hebben.

    Populisme lijkt me vooral borrelpraat in de echte politieke arena en niet aan de stamtafel

  4. 5

    Populisme is mensen naar de mond praten teneinde stemmen te verwerven. Een onvermijdelijke component van globalisering waarbij ‘realisme’ wordt ingezet als tegengif tegen ‘vervreemding.’ Het ‘realisme’ van Varoufakis is van een totaal andere aard dan het ‘realisme’ van Le Pen, Wilders. Populisme is niet persé een negatief iets. Willem Schinkel: “de hoop die spreekt uit het populisme is de hoop van de herinnering van de radicale belofte van de democratie.” De verschijning van IS – die de VS aan zichzelf te wijten heeft – is net zo logisch als de verschijning van Wilders omdat de politieke elites blijven weigeren zich te buigen over problemen van constitutionele aard.

  5. 7

    Bovendien heeft populisme ook goede kanten. Het kan er namelijk juist voor zorgen dat in zichzelf gekeerde politieke elites wakker worden geschud. Denk aan ons eigen land, waar Pim Fortuyn de gevestigde partijen bewust heeft gemaakt van de sluimerende politieke onvrede bij een groot gedeelte van de bevolking.

    Wat @4 ook al zegt. De enige “verdienste” van Fortuyn is dat hij “politiek correct” omgedraaid heeft: sinds Fortuyn werd het politiek correct om politiek incorrect te zijn (en omgekeerd). Daar hoeven we volstrekt niet blij om te zijn.

    Maar ja, ik ben dan ook elitair.

  6. 8

    @7:

    “De enige “verdienste” van Fortuyn is dat hij “politiek correct” omgedraaid heeft”

    Dat is helaas het enige wat jij hebt opgepikt. Dat is jammer. De problemen en oplossingen die Fortuyn voorstond zijn nog steeds actueel, net als zijn alalyses, maar worden helaas niet opgepikt. Fortu

  7. 9

    Oh der Pim en zijn oplossingen, je bedoelt die JSF die er nooit zou komen en er toch kwam…
    als hij nou in plaats van schelden op wouke van scherrenburg, de metselaars van de lockhead lobby zoals matt herben uit zijn eigen partij gehouden had, dan zaten we nu niet nog in onze maag met al die oplossingen.

    Ach ja as is verbrande turf.

  8. 10

    Volgens mij volgt de conclusie “Populisme is dus eigenlijk niets anders dan een politieke analyse van wat er mis is in de samenleving” niet uit de rest van de tekst.
    Er worden nogal wat belangwekkende opvattingen over populisten genoemd, die je niet eenvoudig kunt negeren omdat ze grote gevolgen hebben. Populisme is meer dan alleen een analyse. Populisme is een analyse vanuit een aantal gevaarlijke aannames.

    Een van de belangrijkste aannames van het populisme is het schema waarin slechts plaats is voor goed en kwaad en niets daartussenin. Het volk is puur en goed en de elite is slecht. Alleen al dat kenmerk van het populisme maakt het compromisloos en gevaarlijk.

  9. 11

    er is geen “het populisme”. er is ook niemand die populisme ooit als stroming heeft gedefinieerd zoals met socialisme of liberalisme.

    het is alleen een perjoratieve term die je kan gebruiken voor alles wat veel stemmen trekt of zelfs wat weinig stemmen trekt maar veel stemmen zou kunnen trekken. of alles wat aanspreekt op het onderbuikgevoel. Of alles waar Pim Fortuijn bij aan had kunnen sluiten. Of alle uitersten van het Burgess model.

    Kritiek erop is dus net zo zinloos als het aanhangen ervan. Ja ik ben tegen populisme, verder ook tegen lustmoord en tegen satan.
    Edit: dit is zowel tegen @10 als @0

  10. 12

    Ik vermoed dat er wat verwarring over dit begrip is omdat de lading ervan in het Nederlands en het Engels wat verschilt. Ik heb er wat 20 jaar oude woordenboeken op nageslagen (die toevallig hier ergens staan) en zie in de Van Dale de omschrijving die #1 geeft, terwijl in het Engelse woordenboek niets staat over oppervlakkigheid of demagogie.

  11. 13

    Overigens een merkwaardig stuk, dit. Bij ´zoogdier´druipt Spinoza er van af. Vervolgens wordt getracht om populisme tot een hanteerbaar begrip te maken. Niet denkbaar bij Spinoza, want deze verzette zich in zijn ´Ethica´ juist tegen algemeenheden (universalia). Ja goed, bij het versieren van een vrouw maak je haar tot ´de vrouw.´ Of je dat handig of onhandig moet doen (hands-on, hands-off policies overdrachtelijk gesproken) varieert. Hoe je met vrouwtje populisme moet omgaan zou ik echt niet weten. Het heeft geen attributen waar ik in geïnteresseerd ben. Mij gaat het louter om argumenten.

  12. 14

    Wij = ik + n anderen, (om het even of bij deze anderen de jij is betrokken)*.
    Jullie = jij + n anderen (behalve ik)
    Zij = meervoudig niet-ik/jij

    Als iemand zegt: “Wij ……,” dan bedoeld h/zij “ik en de groep”.
    Waar het over gaat, wat de groep is en hoe groot, is duidelijk uit de context; de wij heeft al een groepsindeling gemaakt. *de jij kan zelf kiezen of ( ) bij deze groepsindeling behoort of wil behoren.

    De populist zegt: “ΣX is goed voor ons**/(jullie)”, wat betekent; is goed voor n % van de anderen, maar is slecht voor (100 – n) % van de andere anderen.
    **“Ons” tendeert naar “mij” in “ΣX is goed voor mij”. “ΣX”, de n% en de (100 – n)% veranderen mee.

  13. 15

    “Stel je zou willen definiëren wat een zoogdier precies is. Dat kun je doen door te onderzoeken wat alle zoogdieren met elkaar gemeenschappelijk hebben.”

    Minstens zo belangrijk is dat het moet gaan om iets dat ze niet gemeenschappelijk hebben met alle andere organismen. Neem nou het eerste kenmerk: “Ten eerste stellen alle populisten “het volk” centraal.”, dat ook toepasbaar is op de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie en de Union pour un Mouvement Populaire, die toch niet direct op het hoopje populistische partijen worden gegooid.