De koers van VVD en CDA: vloek of zegen?

COLUMN - Reactie op een pleidooi van Joshua Livestro voor een koerswijziging bij VVD en CDA. Wetenschappelijk werk dat hij aanhaalt leidt tot meer genuanceerde conclusies. Bovendien is Livestro’s beeld van het gevaar van tegemoetkomen aan niet-“fatsoenlijke” standpunten wat eenzijdig.

“Onder gevaren verstaan beide partijen tegenwoordig vooral migratie. Die ontwricht volgens hen samenleving, arbeidsmarkt en verzorgingsstaat.” Terecht merkt Joshua Livestro, hoofdredacteur van opiniesite Jalta, op dat VVD en CDA hameren op terugdringing van immigratie en op vergaande integratie van immigranten in onze samenleving. In die zin lijken die partijen op PVV en FvD.

Zaterdag waarschuwde Livestro in NRC Handelsblad voor deze koers. Hij ontwaarde erin een “ideologische samenspanning” met PVV en FvD, een term die hij ontleende aan het boek How Democracies Die van twee politicologen van de Harvard Universiteit, Steven Levitsky en Daniel Ziblatt. Op basis van een bepaalde interpretatie van de term pleitte Livestro voor “koerswijziging bij centrumrechts.”

Onder ideologische samenspanning verstaat Livestro: “door stukje bij beetje de extreme agenda en de retoriek van de randpartij over te nemen, treden gevestigde partijen feitelijk op als stille vennoot van deze extreemlinkse of -rechtse concurrent.” Hij vindt dat gevaarlijk, want “eigen beginselen vormen dan niet langer een rem op het ongrondwettelijke streven van de zogenaamd buitengesloten partij.”

Twee opmerkingen hierover. Ten eerste is die zorg niet in lijn met de strekking van het boek; het beeld dat Livestro schetst van gevaar door tegemoetkomen aan de achterban van PVV en FvD is wat vervormd. Ten tweede is er onderzoek dat suggereert dat dit beeld wat eenzijdig is: in combinatie met het stelselmatig isoleren van die partijen kan dit hen electoraal juist de wind uit de zeilen nemen.

Het eerste punt is dat Livestro ideologische samenspanning anders gebruikt dan Levitsky en Ziblatt. Zij leggen uit dat het soms gebeurt dat democratische leiders de deur naar de macht openstellen voor een autoritair leider, bijvoorbeeld in Italië in 1922, Duitsland in 1933 en Venezuela in 1998. Ze stellen dat dit voortkomt uit onderschatting van de autoritair leider en uit ideologische samenspanning.

Met die ideologische samenspanning bedoelen ze dat de beleidsvoorkeuren van democratische leiders deels overlappen met die van de autoritair leider. Het gegeven dat VVD- en CDA-leiders zich, net als PVV en FvD, tegen migratie keren is op zich voor het voortbestaan van de democratie geen probleem – zolang ze de macht niet overdragen aan een autoritair leider, wat in Nederland ook niet zomaar kan.

Geen alternatief?

Het tweede punt is dat Livestro uit het boek oppikt “dat er geen alternatief bestaat voor confrontatie met extreme partijen.” Inderdaad stelt de Militant Democracy-literatuur dat er geen concessie moet worden gedaan aan de rechtstaat – maar concessies aan beleidsvoorkeuren van achterban mogen best. Sterker, tegemoetkomen aan haar achterban kan “de randpartij” juist verzwakken. Drie voorbeelden:

Giovanni Capoccia (Universiteit van Oxford) vergeleek reacties van democratische bestuurselites op antidemocratische partijen in Europese landen in het interbellum. Capoccia kwam tot de conclusie dat Belgische, Finse en Tsjechoslowaakse elites overleefden door een tweesporenstrategie: enerzijds hard optreden tegen die partijen, anderzijds hun achterban royaal tegemoet komen in zijn beleidswensen.

Bonnie Meguid (Universiteit van Rochester) deed onderzoek naar strategieën tegen anti-immigratiepartijen in 17 landen in Europa tussen 1970 en 2000. Ze concludeerde dat centrumlinks en -rechts gemiddeld genomen het stemmenaandeel van anti-immigratiepartijen kunnen terugdringen door hen te imiteren. Zelf meen ik te weten dat dit pas werkt als die partijen ook geïsoleerd worden.

Dit baseer ik op eigen onderzoek naar reacties op communistische en anti-immigratiepartijen in 15 Europese landen sinds 1944. Ik gebruikte daarbij verkiezingsuitslagen, kiezersenquêtes en experimenten. In lijn met Capoccia wezen mijn bevindingen uit dat een tweesporenstrategie deze partijen gemiddeld stemmen kost. Die strategie, die ik isoleren en imiteren noem, noemt Livestro ook.

Interessant genoeg noemt Livestro die strategie bij de recentste Tweede Kamerverkiezingen “redelijk gelukt”: Wilders eindigde “ruim achter de grootste centrumrechtse partij. Een deel van het electoraat dat in de peilingen met hem flirtte, koos in het stemhokje toch weer voor de gevestigde partijen.” Als dit zo is (dat onderzoek ik nu) en Livestro wil Wilders stoppen, dan moet dit hem toch aanspreken.

Imiteren als het mindere kwaad?

Maar Livestro, die voor isoleren is, is tegen imiteren. Uiteraard hangt het er vanaf wat onder imiteren wordt verstaan. Maar ook verdient overweging dat veel kiezers nu juist de hoop op VVD en CDA vestigen voor oplossingen voor de problemen die ze zien. Bekende problemen: zoals in veel Europese landen maken velen zich zorgen over migratie; sinds 1994 blijkt dat velen vergaande integratie willen.

Wat u er ook van moge vinden, zolang ze de rechtstaat niet raken zijn dit legitieme standpunten. Is de uitdaging nu niet om die kiezers tegemoet te komen met slimme oplossingen binnen de grenzen van de rechtstaat? Als de democratie werkelijk in gevaar is, zoals Livestro impliceert, is zulk imiteren dan niet het mindere kwaad – en zou het omgekeerde, dat hij bepleit, hen niet juist diep teleurstellen?

Dan keren ze zich wellicht alsnog tegen de democratie.

  1. 1

    Het imiteren van een ondemocratische ideologie die het uitsluiten van bepaalde groepen impliceert, lijkt me geen bijdrage aan de bescherming van de democratie. Het gaat hier wel om wat meer dan een ‘tegemoetkoming’ aan een deel van de kiezers. Ik zie liever politici die tegenover deze kiezers het algemene belang van een rechtsstaat hoog houden. Democratie is nu eenmaal niet een kwestie van ‘u vraagt, wij draaien’.

  2. 2

    Tja, als je het over ondemocratische en onwesterse ideeën bij migranten heb. Die woord en daad stellen met terroristische aanslagen en haatimams bezoeken.

  3. 4

    Ik denk niet dat er veel mensen zijn die er bezwaar tegen hebben als gevestigde partijen ideeën van populistische partijen overnemen over problemen van kiezers of oplossingen voor die problemen. Zolang het maar echte problemen en echte oplossingen zijn. Volgens mij heeft Livestro het daar ook niet over.

    Waar het om gaat is dat (sommige) gevestigde partijen zelf steeds populistischer worden. Ze nemen de retoriek over en ze laten sommige van hun principes los. Ofwel: ze worden wat ze zeggen te willen bestrijden. Het gevolg is dan ook nog eens, zo is de afgelopen tijd wel gebleken, dat extreemrechts nog extremer wordt, omdat de behoefte om zich af te zetten tegen de gevestigde partijen blijkbaar blijft bestaan.

    Dat een democratische partij onder druk van populistische propaganda en het deel van de kiezers dat daar gevoelig voor is kan veranderen in een extreem rechtse, ondemocratische bende is geen denkbeeldig scenario. Het is namelijk precies wat er in de VS is gebeurd. Het is dan ook volkomen terecht dat Livestro zich zorgen maakt dat zoiets hier ook zou kunnen gebeuren.

    Dus: prima als andere partijen serieuze ideeën over problemen of oplossingen overnemen van populisten. Maar laten we ophouden te accepteren dat ze meegaan in de extreme opvattingen en de bijbehorende retoriek. Wat heb je er aan dat PVV of FvD niet zo veel zetels halen als hun retoriek overgenomen wordt door een minister van een gevestigde partij?

  4. 5

    Het gevolg is dan ook nog eens, zo is de afgelopen tijd wel gebleken, dat extreemrechts nog extremer wordt, omdat de behoefte om zich af te zetten tegen de gevestigde partijen blijkbaar blijft bestaan.

    Geheel mee eens. Dat is precies ook wat Buma en Rutte wensen te negeren. De hand in eigen boezem. Het gaat hen om stemmen terugwinnen bij handhaving van hun eigen koers en optreden.

  5. 6

    @3.

    Afgeven op extreem rechts en populisten en weet ik wat komt als een boomerang terug, juist op de migranten die merendeels helemaal geen democratische ervaring hebben, archaïsche denkbeelden wat betreft man-vrouw verhoudingen hebben en zo voort. En dat ook omzetten in geweld tegen het westen. Niet verwonderlijk was dat in twee ‘goddeloze’ muziektempels, Manchester en Parijs. Of op Joodse instellingen en restaurants, die nu dag en nacht beveiligd moeten worden.

    Als je dat gaat ontkennen, en maar weer in de reflex mensen die dat verkondigen, zoals bij Pim zelfs omleggen, dan zit je goed fout.

  6. 8

    @7.

    Dank je wel, Bismarck. Wat een hufterige belediging. Moet ik ook nog een psychiater opzoeken?

    Of gaan jullie mij straks weer tijdelijk verbannen, zonder waarschuwing?

  7. 9

    @6: heeft niks met het onderwerp, of de reacties te maken. Alleen in de verte.

    Om niet helemaal alle ballen op Joop te doen, ook nog een on-topic reactie:
    In Finland hadden we de situatie dat de meest rechts-extreme partij (‘Ware Finnen’) in een coalitie kwam te zitten met liberalen en een centrum-rechtse partij met veel aanhang op het platteland (klinkt vast heel bekend…) Die eerstgenoemden kozen op een gegeven moment een nieuwe voorzitter die openlijk immigratie-kritisch is (hij was veroordeeld voor aanzetten tot etnische haat, inderdaad een racist dus, al mag ik dat niet zeggen op Sargasso) en de andere 2 partijen zegden de samenwerking op. De oplossing van een kabinetscrisis werd de opsplitsing van die partij. Alle zittende ministers kozen toevallig voor de nieuwe partij (‘Blauwe Toekomst’). De rest was nu opeens oppositie.

    Dat oude deel van de partij werd zonder de weglopers opeens een stapje meer radicaal. Opmerkelijk toch, die politieke correctheid zodra het op regeringsdeelname aankwam… De afsplitsers leken een mildere vorm van de oude partij te zijn. Leken, want er komen nu verkiezingen aan en Blauwe Toekomst staat op de laatste plek. Wat te doen? Terug naar de roots en terug naar hoe je anno 2018 nog zwevende kiezers kunt winnen: een onzalig, onhaalbaar, ondemocratisch voorstel om sociale voorzieningen alleen voor Finse paspoorthouders te laten gelden.

    Dit soort spelletjes maakt het voor de traditionele partijen wel makkelijker om niet in dezelfde reflex te schieten. Laten die 2 het maar doen.

  8. 10

    @9.

    O jawel, politiek is maatschappij. De politiek reageert als het geod is op de maatschappelijke ontwikkelingen. Als er een grote aversie ontstaat tegen bepaalde groepen vanwege terroristische aanslagen, mislukte integratie (want hoge werkloosheid, hoge criminaliteit, verloedering van woorwijken) dan moet de politiek daarop anticiperen. En dat kan je heel abstract doen. Of gewoon zeggen dat je een probleem heb, en dat gaat oplossen.

    Dat jullie vanwege jullie hoge opleiding in een ivoren toren (niveau verkeerstoren volgens een reageerder hier) zitten en nauwelijks nog weten wat er onderin de arbeidsmarkt, de sociale huurwoningen, bij de sociale zaken in de praktijk gebeurt, tja, of de positieve dingen benadrukken, maar het geheel niet, dan ben je gewoon wereldvreemd.

    Al dat ideologisch gekwetter helpt geen donder. En dat is jullie eigen schuld. Laatst de buurman ergens op geattendeerd, was hij bij voorbaat niet mee eens. Racisme schreeuwde hij. Een van de weinige Nederlandse woorden die hij kent. Hij mag van mij terug naar zijn thuisland, ergens in NoordAfrika. Het ging gewoon over afval opruimen.

    Tegen massamigratie is ondemocratisch? Ik dacht toch wel dat uit onderzoek gebleken was dat de meerderheid van de Nederlandse bevolking, de demos, daarmee klaar was. Dat je dat ook vindt is dan weer extreem rechts, populistisch. Wat een lacher!

  9. 11

    @10

    Tegen massamigratie is ondemocratisch?

    Leer eens lezen. Niemand pleit hier voor massamigratie. Zoals ook helemaal niemand het bestaan van moslimterrorisme ontkent, zoals je in #6 suggereert.

    Het heeft ook allemaal niks met hoog- versus laagopgeleiden te maken. Je slaat nonsens uit omdat je overduidelijk totaal niet geïnteresseerd bent in de argumenten of opvattingen van anderen. In plaats van te proberen die te begrijpen verdraai je ze liever tot karikaturen. Dat heeft niks met opleidingsniveau te maken, want er zijn ook de nodige hoogopgeleiden die zich zo gedragen. En laagopgeleiden die wel de moeite nemen zich in standpunten van anderen te verdiepen.

  10. 12

    @4: Het is namelijk precies wat er in de VS is gebeurd.

    waar heb je het over? Trump ofzo? Hij is niet minder “democratisch” dan een Barry Goldwater, Richard Nixon of Ronald Reagan.

    @9: al mag ik dat niet zeggen op Sargasso

    volgens mij mag jij alles hier zeggen. niet zo aanstellen dus.

  11. 13

    @12

    waar heb je het over?

    Ik heb het over een volstrekt incompetente president. Die iedereen die iets van die incompetentie blootlegt verdacht maakt. Die dreigt politieke tegenstanders op te sluiten. Die onderzoeken die naar hem lopen saboteert of op zijn minst dreigt dat te doen. Die een kandidaat benoemt voor het Hooggerechtshof benoemt en dan duizenden pagina’s aan informatie over die kandidaat achterhoudt tot één dag voordat die verschijnt voor de Senaat. Die massa’s informatie vertrouwelijk verklaart zonder dat daar een goede reden voor is.

    En dat allemaal gesteund door vrijwel de hele Republikeinse partij. En door de als nieuwsbronnen vermomde propagandakanalen.

    Ik zou ook nog gerrymandering kunnen noemen, dat heeft geholpen Trump aan een meerderheid van de kiesmannen te helpen, ondanks dat hij minder stemmen kreeg dan zijn tegenkandidaat. En waardoor, maar verwachting, Democratische kandidaten zo’n 5% meer stemmen moeten halen dan Republikeinen om in november een meerderheid te krijgen in het Huis van Afgevaardigden.

    Ik heb het dus over die ene partij die zich werkelijk niets meer aantrekt van democratische principes, maar die alles doet om steeds meer macht te verwerven. Democratie heeft meer om het lijf dan wetten steeds zo veel mogelijk jouw kant op interpreteren en alles op alles zetten om jouw zin door te drijven.

  12. 14

    @13: meest wat je noemt is niet nieuw, zeker niet voor de republikeinse partij. bijvoorbeeld “gerrymandering”

    Gerrymandering in the United States is the practice of rearranging the boundaries of electoral districts, where it has been practiced since the founding of the country to strengthen the power of particular political interests within legislative bodies.

    https://en.wikipedia.org/wiki/Gerrymandering_in_the_United_States

    als om bovenstaande redenen V.S. niet democratisch is, dan was het nooit democratisch.

    Ik heb het dus over die ene partij die zich werkelijk niets meer aantrekt van democratische principes, maar die alles doet om steeds meer macht te verwerven.

    tsja, dat heet politiek. werd ook over de linkse Roosevelt gezegd met zijn New Deal. Of over de democraat Johnson met zijn Civil Rights Act en Great Society.

  13. 15

    @14

    Weer eentje die niet kan lezen.

    1. Ik heb nergens beweerd dat het nieuw is. Ik wees er juist op dat dit gebeurt als partijen geleidelijk steeds verder meegaan in de retoriek van extreem/populistisch rechts.
    2. Ik heb ook nergens beweerd dat de V.S. niet democratisch is. Ik wees er op dat één van de twee grote partijen nog maar bar weinig op heeft met democratische principes.
    3. Ik heb evenmin beweerd dat ondemocratische neigingen per definitie rechts zouden zijn, of dat ze nooit ergens anders voor zouden komen. Even los van het feit of de beschuldigingen terecht zijn in de voorbeelden die je noemt.

  14. 16

    @15: volgens mij ben jij alweer vergeten wat hebt gezegd
    Dat een democratische partij onder druk van populistische propaganda en het deel van de kiezers dat daar gevoelig voor is kan veranderen in een extreem rechtse, ondemocratische bende is geen denkbeeldig scenario. Het is namelijk precies wat er in de VS is gebeurd.

    “Het is namelijk precies wat er is gebeurd”->het is iets nieuws, een recente ontwikkeling. Jouw #4. gevalletje Alzheimer opoe hans?

  15. 17

    @16

    Waar het om gaat is dat het zich heeft ontwikkeld tot proporties die totaal ondemocratisch zijn. Natuurlijk waren er in het verleden ook wel politici met minder democratische neigingen, maar nu geldt dat voor vrijwel de hele Republikeinse partij. Denk je dat je dat kunt begrijpen, dat het niet altijd een kwestie van zwart of wit is, maar dat de mate waarin iets gebeurt ook een factor is?

    Overigens heb ik nergens beweerd dat de Republikeinen ondemocratisch zijn vanwege dat gerrymandering. Ik heb het genoemd als een van de vele manieren waarop ze proberen (op ondemocratische manier) hun greep op de macht te vergroten.

    Het gaat dus nog prima met mijn geheugen. Veel beter dan met jouw leesvaardigheid.