De kernboodschap van Occupy is populistisch

De beweging kan een nuttige thermometer zijn voor de democratie, maar is in de kern populistisch zeggen Matthijs Rooduijn en Sarah de Lange, verbonden aan de onderzoeksgroep ‘Challenges to Democratic Representation’ van het Amsterdam Institute for Social Science Research.

Analisten breken zich het hoofd over de vraag wie de Occupyers nu precies zijn en wat ze willen. De conclusie is veelal dat het gaat om een bonte verzameling van anarchisten, andersglobalisten, communisten en verontwaardigde kiezers die pleiten voor een eerlijkere verdeling van de welvaart, meer duurzaamheid, en vrede op aarde.
Hoewel deze analyse op hoofdlijnen klopt, helpt zij ons niet verder bij het verklaren van het succes van de Occupy-beweging. Om de Occupy-beweging echt te begrijpen, zullen we de boodschap van de actievoerders moeten doorgronden. En die boodschap is populistisch van aard.

Binnen het populisme staat het idee dat de corrupte elite het gewone volk verraden heeft centraal. Daarbij kunnen ‘elite’ en ‘volk’ op verschillende wijzen invulling krijgen. Deze invulling is grotendeels afhankelijk van de maatschappelijke en politieke context.

Waar de ene populist claimt op te komen voor de autochtone Nederlander, stelt de andere populist de belangen van de hardwerkende jan modaal voorop. Hoewel de identiteit van ‘de man in de straat’ die de populist zegt te vertegenwoordigen verschilt van beweging tot beweging, gelooft iedere populist dat het volk namens wie hij of zij spreekt één en ondeelbaar is.

Met andere woorden, elke populist veronderstelt dat de leden van het volk gedeelde belangen hebben en dat deze belangen worden bedreigd door een elite die alleen maar met zichzelf bezig is en geen flauw idee heeft wat het volk belangrijk vindt. Deze elite bestaat uit een conglomeraat van culturele, economische, en politieke leiders die primair opkomen voor gevestigde belangen.

Dit populistische gedachtegoed is ook terug te vinden in de geschriften van de Occupyers. Zij claimen dat het volk uitgebuit wordt door een elite van bankiers en politici, die met elkaar onder één hoedje spelen om hun positie en rijkdom in stand te houden, en stellen dat zij de belangen verdedigen van de 99 procent van de bevolking die niet bulkt van het geld en nauwelijks politieke macht heeft. In de woorden van Occupy Amsterdam: ,,De Occupy-beweging is van het volk, van de 99 procent”.

Hoewel de Occupy-activisten benadrukken dat ze uit alle lagen van de bevolking komen, beklemtonen ze ook dat ze allemaal gewone burgers zijn. Op de website van Occupy Amsterdam staat te lezen: ,,We zijn gewone mensen. We zijn, zoals jij, individuen die elke ochtend opstaan om te studeren, werken of werk te zoeken. We zijn mensen met familie en vrienden.”

Deze gewone mensen hebben volgens Occupy gemeenschappelijke belangen, namelijk een einde maken aan de dominantie van en de uitbuiting door de 1 procent van bankiers, bestuurders en gevestigde partijen. Occupy Amsterdam schrijft hierover: ,,De Occupy-beweging is niet van vakbonden of partijen. Vakbonden of partijen vertegenwoordigden de 99 procent niet.” En: ,,We zijn gevangen in het spel van politici, zakenlui en bankiers waarin het gros wordt achtergelaten; achtergelaten zonder stem of uitzicht op fundamentele verbetering.” Op één van de spandoeken tijdens de Occupy-acties van 15 oktober stond geschreven: ,,Den Haag is er voor de banken! Wie is er voor ons?”.

Er zijn meerdere redenen waarom vrijwel niemand de Occupy-beweging als populistisch heeft omschreven. Ten eerste veronderstellen veel mensen dat populisme zich altijd ter rechterzijde van het politieke midden manifesteert.

Hoewel veel populistische partijen inderdaad (radicaal-)rechts zijn, bestaan er ook links-populistische partijen. Hierbij valt te denken aan Die Linke in Duitsland en de SP in Nederland, maar ook aan de links-populistische partijen die de afgelopen jaren in Latijns-Amerika bijzonder succesvol zijn geweest.

Ten tweede wordt vaak verwacht dat het populisme wordt uitgedragen door charismatisch leiders die aan het hoofd van hiërarchisch georganiseerde politieke partijen staan.

Hoewel dit inderdaad geldt voor veel hedendaagse populisten, maakten de populisten die eind negentiende eeuw voet aan de grond kregen in Rusland en de Verenigde Staten deel uit van losse, van onderop georganiseerde bewegingen die onder andere streden tegen de financiële elites van die tijd. Occupy vertoont duidelijke overeenkomsten met deze populistische bewegingen.

Het populisme heeft zowel goede als slechte kanten. Zo is het wereldbeeld van de Occupyers dichotoom en weinig genuanceerd, en dragen zij geen concrete oplossingen aan voor de problemen die zij signaleren.

Tegelijkertijd genereert de Occupy-beweging aandacht voor opvattingen die in de politiek onvoldoende gehoord worden. Ze herinnert de gevestigde partijen eraan dat zij zich beter van hun vertegenwoordigende taak moeten kwijten en vormt daarmee een thermometer die aangeeft hoe gezond de representatieve democratie is.

Dat wij de Occupyers als populistisch omschrijven is geen diskwalificatie, maar een duiding van een maatschappelijk en politiek fenomeen. De term populisme heeft wetenschappers in het verleden geholpen om de opkomst van partijen als de LPF, de PVV en de SP te verklaren. Aangezien de boodschap van de Occupy-beweging overeenkomsten vertoont met de boodschap van deze partijen, kan de opkomst van Occupy op gelijkaardige wijze verklaard worden.

De Occupy-beweging toont wederom aan dat kiezers in Nederland, en elders in de wereld, zich onvoldoende vertegenwoordigd voelen door de gevestigde politieke partijen. Voor hen is het inmiddels vijf voor twaalf.

Dit artikel verscheen eerder in de nrc.next

  1. 2

    Gaat alleen voorbij aan het feit dat er daadwerkelijk een concentratie van macht en geld in de handen van een kleine groep is.

    Krugman: Oligarchy, American Style
    The larger answer, however, is that extreme concentration of income is incompatible with real democracy. Can anyone seriously deny that our political system is being warped by the influence of big money, and that the warping is getting worse as the wealth of a few grows ever larger?

    Some pundits are still trying to dismiss concerns about rising inequality as somehow foolish. But the truth is that the whole nature of our society is at stake.

  2. 4

    De term ‘populisme’ helpt bewegingen en partijen te verklaren? Doe het dan goed. Het klopt dat een LPF en een PVV zo gelabeld kunnen worden. Maar dat sid an in de negatieve betekenis van het woord, want zij beweren voor ‘het volk’ op te komen, terwijl ze in werkelijkheid voor nog geen 50% van dat volk opkomen. Eingelijk geldt dat voor alle politieke partijen en elke partij die zegt voor het algemeen belang, voor het gehele volk op te komen, kan dus populistisch genoemd worden.

    Misschien zouden ze ook populitisch mogen heten, als ze de steun van meer dan 50% van het volk genieten.
    Occupy op de actievloer mag dan een select gezelschap kampeerders zijn, ze hebben wel de steun van meer dan 50% van het volk. Verder klopt hun redenatie dat een erg kleine minderheid de boel versjachert ten kosten van alle andere mensen. Zou dat niet zo zijn, dan zag de wereld er wel anders uit.

    Hooguit valt er wat af te dingen op het argument dat die minderheid bewust en georganiseerd te werk gaat. Als het niet bewust en georganiseerd is, dan is het des te noodzakelijker die minderheid er op te wijzen dat ze anders te werk moeten gaan.

  3. 5

    Binnen het populisme staat het idee dat de corrupte elite het gewone volk verraden heeft centraal. Daarbij kunnen ‘elite’ en ‘volk’ op verschillende wijzen invulling krijgen. Deze invulling is grotendeels afhankelijk van de maatschappelijke en politieke context.

    Daar tegenover wil ik het elitisme zetten: het idee dat de top van de politiek, ambtenarij en bedrijfsleven zich volstrekt onbaatzuchtig en altruïstisch inzet voor de belangen van degenen die onder hen gesteld zijn.

  4. 6

    “Hoewel de identiteit van ‘de man in de straat’ die de populist zegt te vertegenwoordigen verschilt van beweging tot beweging, gelooft iedere populist dat het volk namens wie hij of zij spreekt één en ondeelbaar is.”

    Volgens mij geldt dit helemaal niet voor de Occupy-beweging. Dat ‘de 99%’ gezamenlijke belangen heeft om het systeem te veranderen, maakt nog niet dat ze één en ondeelbaar is. Volgens mij is Occupy genuanceerder dan je stelt. Er leeft wel degelijk een gevoel dat kapitalisme lange tijd heeft gewerkt, maar ook dat het op den duur leidt tot uitbuiting van de onderlaag door de bovenlaag. Dat die twee bestaan is niet te ontkennen, maar dat wil nog niet zeggen dat die groepen één en ondeelbaar zijn. Dat zeggen ze helemaal niet.

    Ik sluit mij aan bij de eerste reageerder: dit is anders dan wat we al kennen.

  5. 15

    Ik lees hier weinig van betekenis. Er wordt in het geheel niets verklaard. Dat populisme rechtse en linkse varianten heeft, is mij bekend. Maar wat betekent het nu echt?
    Ik zie Occupy als een politieke expressie, waarvoor het bestaande politieke systeem nog geen vorm heeft gevonden: de sociale media generatie, die zich niet vertegenwoordigd voelt en die gehoord wil worden, de rechtvaardigen die het niet kunnen verkroppen dat banksters in krijtstreep miljoenen verdienen, ook nadat zij de wereld in een diepe crisis hebben gestort. En die niet gestraft worden voor hun bedrog.
    Het is een beetje gemakzuchtig daar een etiket op te plakken. Het doet denken aan het verhaal van Dave Garrison, die in 1995 internet poogde uit te leggen aan Franse investeerders. Die wilden maar weten wie de bass van internet was. Dat die er niet was, bleef onbegrijpelijk.
    Zo is het ook met Occupy, of de Arabische Lente.

  6. 17

    In het stuk wordt vooral naar de boodschap gekeken: wij tegen zij (de graaiers etc).

    Dat je van de spontane protesteerders niet mag verwachten dat ze meteen al een volwassen en nieuwe visie hebben is logisch. Het is eigenlijk ook nog veel te vroeg om de beweging te beoordelen op zijn inhoud. Er is nog geen gistingsproces geweest. Zo’n beweging heeft ook de hulp van dromers en denkers nodig wil zij tot veranderingen leiden.

    De vraag is of de tijd al rijp is. Ik betwijfel het.

  7. 19

    Ten eerste:

    “Tegelijkertijd genereert de Occupy-beweging aandacht voor opvattingen die in de politiek onvoldoende gehoord worden. Ze herinnert de gevestigde partijen eraan dat zij zich beter van hun vertegenwoordigende taak moeten kwijten en vormt daarmee een thermometer die aangeeft hoe gezond de representatieve democratie is.”

    Jammer maar helaas, het raakt nauwelijks de kern… De algemene tendens is dat de gemiddelde Occupier helemaal niets meer verwacht van de politiek. Dat kan ook niet, het is té verweven met andere pilaren van de macht. “De politiek” heeft de afgelopen decennia laten zien dat het de kiezer veracht. Dit is de kernboodschap: “This shit has got to go!” Indien u dit populistisch wilt noemen, ga uw gang. Occupy is een aanklacht tegen het systeem waarin men zegt dat het volk spreekt door verkiezingen. Iedereen kan echter zien dat dit niet het geval is.
    Vaag? Misschien wel, en misschien blijft dit ook nog even zo…

    Verder stelt u dit: “Zo is het wereldbeeld van de Occupyers dichotoom en weinig genuanceerd, en dragen zij geen concrete oplossingen aan voor de problemen die zij signaleren.” Waar haalt u het vandaan? U gaat mij toch niet vertellen dat u niet écht met hen gesproken hebt? Even opnieuw uw huiswerk gaan doen zou ik zo zeggen. Vooral het sprookje dat men geen echte oplossingen heeft vind ik persoonlijk een hele creatieve vondst. Het bárst werkelijk van de oplossingen. Dat u deze niet wilt onderkennen of onderzoeken getuigt in mijn ogen van een gebrek aan journalistieke kwaliteiten…

  8. 20

    “Dit populistische gedachtegoed is ook terug te vinden in de geschriften van de Occupyers. Zij claimen dat het volk uitgebuit wordt door een elite van bankiers en politici, die met elkaar onder één hoedje spelen om hun positie en rijkdom in stand te houden.”

    Dat klinkt bijna alsof het niet waar zou kunnen zijn.
    De cijfers spreken andere taal: dat zou best waar kunnen zijn.

    En als het niet waar is, dan wordt het de hoogste tijd om die situatie te veranderen. EIS: Bankiers en politici verander onze economische werkelijkheid, NU! Indien niet, dan hebben jullie een probleem!

    WAT! Jullie vinden dat WIJ het probleem uit de wereld moeten helpen? Maar daarvoor kiezen we jullie toch? Daarvoor betalen we jullie toch? Jullie zijn toch deskundig genoeg om onze belangen te behartigen?

    De roep om jullie gewoon alles af te pakken wat jullie hebben overgehouden aan het uitbuiten van het volk wordt steeds groter. Want zoals het er nu uitziet blijft het volk zitten met de schulden en jullie met de winst.

    Elke revolutie heeft zijn eigen tijd en zijn eigen gezicht.
    En deze heeft het gezicht van anonymous.

  9. 21

    Dat zegt veel over deze tijd.

    In mei ’68 was er een agenda, echte mensen met naam, toenaam en ideeën die het voortouw namen, een politieke urgentie en dus ook uitstraling naar en vernieuwing binnen het politieke systeem, zoals de opkomst van nieuw links binnen de PvdA. Daardoor kon verandering beklijven.

    In deze tijd is de onvrede amorf, de ontevredene anoniem, de wens ongedefinieerd, de alternatieven onduidelijk. Men (zowel Henk&Ingrid als Occupy) keert zich af van “het systeem”.

    Een anti-intellectualistische en in mijn ogen gevaarlijke tendens, waardoor (onbedoeld?) steeds meer ruimte ontstaat voor niet-democratische krachten.

    “Daarvoor hebben we jullie toch?” zou moeten worden gevogd door “Anders doen wij het wel”. Dat wil zeggen erkennen dat je deel uitmaakt van het systeem waarvan je vindt dat het niet deugt, en vuile handen maken om het van binnenuit te veranderen.

  10. 22

    Ja , en denk trouwens ook niet dat ze de elite werkelijk minachten.
    Door te protesteren neemt de occupier de machthebbers van deze wereld serieus , en dat is precies wat de laatsten willen (maar niet verdienen).

  11. 23

    68 had een veel langere voorbereidingstijd. Begon al eind jaren 50 in de VS en groeide door. Daarom kun je de ows van nu niet meten aan de generatie van 68. Dat is te makkelijk.

  12. 24

    Bepaalde sociale bewegingen, vooral politieke, worden ‘hier’ vandaag populistisch genoemd en zijn daarmee veroordeeld. Populisme is slecht!

    Het OSW-kabaal heeft twijfel gebracht. OSW-ers doen onmiskenbaar populistisch* aan, maar ventileren slogans die ‘links’ aandoen, en nu verkeert gevestigd Links in een netelig parket. Iets is populistisch en toch niet helemaal slecht, hoe kan dat nou? Even nadenken. O ja, het zit zo.

    1] ‘De’ (populistische) ‘beweging kan een nuttige thermometer zijn voor de democratie, maar is in de kern populistisch zeggen Matthijs Rooduijn en Sarah de Lange,’
    2] ‘Het populisme heeft zowel goede als slechte kanten’

    Is me dat een bakzeil halen na die geregisseerde** anti-populistische hetze van de afgelopen tijd! Kinderachtiger kan het niet. En hoe staat het nu met Wilders en zijn partij? Komen die ook in aanmerking om als ‘nuttige thermometer’ van de democratie te fungeren?

    *Volgens ‘expert’ Riemen (annexus uit Stapel Lubbers e.d. Tilburg) is het ‘een oude techniek van het fascisme om een zondebok te zoeken: het komt altijd door hen, hen, hen!’
    Zien we nu inderdaad dat OWS-ers alleen de bankierskaste van hun ellende de schuld geven, mogen, ja moeten we de eersten wel fascisten noemen. Dit in tegenstelling tot bijv. de USA ‘tea-party’ die een buitengewone civiele indruk maakt.
    Een contrast-studie van OWS/ ’tea-party’ lijkt mij gewenst: belasting betalende, verontruste burgers versus agiterend samenraapsel. Lijkt me iets (beter) voor Matthijs Rooduijn en Sarah de Lange, verbonden aan de onderzoeksgroep ‘Challenges to Democratic Representation’ van het Amsterdam Institute for Social Science Research.

    ** Guusje Nadorst.

  13. 27

    Kop: De kernboodschap van Occupy is populistisch. Wat is volgens Matthijs Rooduijn en Sarah de Lange, verbonden aan de onderzoeksgroep ‘Challenges to Democratic Representation’ van het Amsterdam Institute for Social Science Research dan de “kernboodschap”.

  14. 28

    Wie is Guusje Nadorst? En wat is OSW, later noem je dat OWS?

    Zondebok zoeken doe jij toch ook? En die populist Pim wis niet hoe die bij alles de moslims de schuld in de schoenen moest schuiven. Als je dat genoeg framed, en mensen gaan dat geloven. Dan is dat populistisch. Wat Wilders ook doet. Hij praat de taal van het ‘ volk’ maar doet er weinig voor, zie zijn verbroken beloften. Gewoon nationalistisch gebabbel.

    Populisme is geen scheldwoord (je gaat weer in de zielige slachtofferrol), maar een duiding, die sterker is onderbouwd dan jouw gewauwel.

    Lachen hoe je de Tea Party beschrijft, dat niets anders zijn dan een stel wereldvreemde mensen in de Rep Party.

  15. 29

    Ik citeer: “Zo is het wereldbeeld van de Occupy-ers dichotoom en weinig genuanceerd, en dragen zij geen concrete oplossingen aan voor de problemen die zij signaleren.”
    Ik zeg: Wat een gelul! Occupy-ers hebben tientallen verschillende wereldbeelden waar je je blijkbaar nog niet in verdiept hebt. Sneu als je occupy-ers “dichotoom” noemt en zelf zo schrijft.

  16. 30

    Dat occupy gedoe zou veel geloofwaardiger zijn als er niet zo veel van die zogenaamde hippe idioten bij rond lopen die de boel lopen op te fleuren met hun nieuwe “social” media en ander mobiel streaming gedoe en aanverwante idelogieen zoals nieuwe werken etc. Grote idioten.
    Een ouderwetse aanslag van oprecht boze mensen is mi veel effectiever.

  17. 31

    Allemachtig, ik schrik toch echt niet terug voor een onrechtmatige daad, maar dit is nou zo ongeveer de stompzinnigste reactie die ik me kan voorstellen.. Die lui, die kinderen zou ik bijna zeggen, die zijn een vorm van communicatie aan het trainen met middelen waarvan ik alleen maar kon dromen.

    Sorry, ik ben er te oud en te lui voor, dus ik doe er niet meer aan mee. Maar ik zie wat er gebeurt, ik begrijp het en ik vind het fascinerend.

    Je moet eens een film uit 1950 bekijken: die is zo traag als stroop als je dat vergelijkt met films van tegenwoordig. Die hebben veel minder tijd nodig, veel minder tekst en veel minder beelden, om een verhaal te vertellen. Als je ziet wat Jack Bauer allemaal klaarspeelt in 24 uur, dan begrijp je wat ik bedoel.

    Laat die lui nou maar lekker twitteren. Het is waar dat je op die manier geen Shakespeare wordt, noch het Kapitaal schrijft, maar het is wel een instrument om concensus te ontwikkelen. Op een hele andere manier: onmiddelijk, direct, beyond Rock & Roll.

    Als nou helemaal niets meer helpt om het gestelde doel te bereiken,
    dan komt die ouderwetse aanslag van oprecht boze mensen vanzelf wel.

    Overigens, wat is het doel?