De democratische rechtsorde kun je niet met onconstitutionele middelen bevorderen

ANALYSE - door Prof. dr. Tom Zwart

© Sargasso logo democracy-shaun-apple-3Op 21 december jongstleden heeft minister Dekker het wetsvoorstel ‘Transparantie van maatschappelijke organisaties’ opengesteld voor internetconsultatie. Het voorstel verplicht maatschappelijke organisaties om donaties van €15.000 en meer openbaar te maken. Op die manier wil de minister voorkomen dat organisaties afhankelijk worden van één bepaalde financier, die daardoor zeggenschap krijgt over de koers. Dat zou vooral problematisch zijn als die organisatie zich daardoor laat verleiden tot gedrag dat indruist tegen de Nederlandse rechtsstaat. Politieke organisaties zijn van dit regime uitgezonderd omdat voor hen een aparte regeling geldt, te weten de Wet financiering politieke partijen.

Een belangrijke vraag is welk maatschappelijk probleem de minister met deze wet wil oplossen.

Zijn er in Nederland maatschappelijke organisaties die zich schuldig maken aan antirechtstatelijk gedrag omdat zij daartoe door een donateur worden aangezet? Die vraag is de regering al meerdere malen gesteld, maar zij is er tot nu toe niet in geslaagd om daarvan voorbeelden te geven. Bovendien kan een maatschappelijke organisatie die op deze manier over de schreef gaat nu al met behulp van de strafwet en de verbodenverklaring ex art. 2:20 BW worden aangepakt. Of het gedrag uit de koker komt van de geldschieter of de organisatie zelf doet dan niet ter zake.

In de Memorie van Toelichting heeft de minister wel een poging gedaan om de meerwaarde van het voorstel aan te tonen. Bovenop de mogelijkheden die het strafrecht en de bescherming van de openbare orde nu al bieden wil hij gedragingen tegengaan met een ‘ontwrichtend karakter’. Daaronder verstaat hij gedrag dat antidemocratisch, anti-integratief of onverdraagzaam is, zoals het afwijzen van de democratische rechtsorde, afzondering van de samenleving, of het belemmeren van anderen in de uitoefening van hun vrijheden.

Kortom, met het wetsvoorstel beoogt de minister ons ‘tolerante democratie’ concept, waarin tegendraadse opvattingen welkom zijn, zelfs als zij het belang van democratie en integratie in twijfel trekken, te vervangen door een model waarin de democratie actief tegen bedreigingen moet worden beschermd. In zo’n ‘weerbare democratie’ kunnen democratische vrijheden en grondrechten worden beperkt om te voorkomen dat tegenstanders ze gebruiken om de democratische rechtsorde af te schaffen. Partijverboden en beroepsverboden behoren dan tot het arsenaal. Nog los van de grote bezwaren die aan de ‘weerbare democratie’ kleven – zo worden de maatschappelijke tegenstellingen erdoor verscherpt – kan zo’n fundamentele wijziging van onze democratische rechtsorde niet tussen neus en lippen worden ingevoerd via de Memorie van Toelichting bij een wetsvoorstel, daarvoor zou grondwetswijziging nodig zijn.

In het voorstel wringt de minister zich in meer van dit soort constitutionele bochten. Zo voorziet het voorstel in bemoeienis van de overheid met de fondsenwerving van religieuze organisaties, terwijl de scheiding van kerk en staat zich daar juist tegen verzet. Kernbegrippen zoals ‘ongewenste beïnvloeding’, ‘onvrije landen’ en ‘organisaties die kwetsbaar zijn voor beïnvloeding leidend tot onwenselijk gedrag’ worden in de considerans en de Memorie van Toelichting gebruikt, maar worden noch daar noch in de definitiebepaling verklaard. De reden is waarschijnlijk dat omschrijving ervan niet goed mogelijk is.

Opmerkelijk is de manier waarop de minister probeert om een conflict met de Algemene Verordening Gegevensbescherming te vermijden. Volgens art. 9, lid 1 van die Verordening is verwerking van persoonsgegevens waaruit iemands religieuze of levensbeschouwelijke overtuiging blijkt verboden. Nu religieuze organisaties op grond van de wet verplicht zullen worden de naam en woonplaats van hun donateurs openbaar te maken is er sprake van strijd met de Verordening. De minister probeert aan dit probleem te ontkomen met de stelling dat iemand die aan een religieuze instelling doneert een ander doel kan hebben dan het uiten van een religieuze overtuiging. Zo beschouwd is ook niet gezegd dat iemand die een hengel koopt daarmee zal gaan vissen.

Dat de minister dit wetsvoorstel ondanks deze constitutionele bezwaren toch doorzet heeft te maken met de politieke agenda van dit kabinet. Het voorstel is namelijk eigenlijk bedoeld om greep te krijgen op de buitenlandse financiering van moskeeën, zoals onder andere blijkt uit een brief van minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Koolmees van 29 mei 2018. Een regeling die alleen betrekking heeft op moskeeën zou afstuiten op het non-discriminatie beginsel en de godsdienstvrijheid, daarom is ingezet op een algemene wet. Maar maatschappelijke organisaties die niet ‘kwetsbaar’ zijn kunnen vrijstelling van de transparantieregeling vragen, zodat uiteindelijk alleen de moskeeën onder het bereik van de wet zullen blijven.

Net zoals bij andere maatschappelijke organisaties is er geen enkel bewijs dat moskeeën giften ontvangen om antirechtstatelijk gedrag te ontwikkelen. Om te voorkomen dat dit probleem zich ooit zal voordoen hebben de Samenwerkende Moskeekoepels voor Democratie en Rechtsstaat bovendien een coachingstraject voorgesteld om de democratische en rechtsstatelijke vaardigheden van moskeebestuurders te vergroten. Moskeebestuurders onderschrijven de democratische rechtsorde en zijn van goede wil. Maar omdat zij meestal behoren tot de eerste generatie Nederlanders, beschikken zij niet altijd over de bijbehorende competenties. Het project zorgt ervoor dat zij die democratische en rechtstatelijke vaardigheden verwerven.

Met dit wetsvoorstel laat de minister zijn spierballen zien, maar met onconstitutionele middelen kun je de democratische rechtsorde niet bevorderen. Dat kan wel door aansluiting te zoeken bij de ambitie van Nederlandse moslims om bij te dragen aan de democratische rechtsorde, die voortkomt uit hun geloof. In dat licht verdient het initiatief van de Samenwerkende Moskeekoepels voor Democratie en Rechtsstaat alle steun.

Prof. dr. Tom Zwart is als Hoogleraar Crosscultureel Recht verbonden aan de Universiteit Utrecht.

Internetconsultatie
De internetconsultatie over het wetsvoorstel ‘Transparantie van maatschappelijke organisaties’ is via onderstaande link te bereiken.

Internetconsultatie ‘Wet Transparantie van maatschappelijke organisaties’


Dit artikel verscheen eerder bij het Montesquieu Instituut.

  1. 1

    Om er maar eens met twee benen in te gaan: Dit voorstel heeft wel een beetje de geur van wetgeving in Rusland of Hongarije, waar organisaties met buitenlandse financiering zich aan moeten geven als buitenlands agent en/of onderhevig zijn aan aparte wetgeving met het doel hun bewegingsvrijheid in te perken (of zelfs hun werk onmogelijk te maken). En om nou te stellen dat Putin/Orban-wetgeving model zou moeten staan voor het streven democratie en rechtstaat te beschermen, ik denk van niet.

  2. 3

    “Net zoals bij andere maatschappelijke organisaties is er geen enkel bewijs dat moskeeën giften ontvangen om antirechtstatelijk gedrag te ontwikkelen”

    Dit is niet waar, er is diverse malen aangetoond dat Islamitische organisaties grote sommen geld van dubieuze geldschieters krijgen. Geldschieters die ook de oorlog tegen de sjiieten in o.a. Syrië financieren, en er in eigen land uitermate dubieuze rechtstatelijke principes op na houden:

    https://www.nrc.nl/nieuws/2018/04/23/geheime-lijsten-financiering-moskeeen-onthuld-a1600487

    https://www.nrc.nl/nieuws/2016/08/23/hoe-salafistengeld-naar-nederland-stroomt-3963166-a1517665

    https://www.trouw.nl/religie-en-filosofie/is-de-buitenlandse-financiering-van-nederlandse-moskeeen-per-se-ongewenst-~a9cd23e2/

    Buiten de religie zijn er meerdere verdachte organisaties en die veel meer geld aan campagnes en processen besteden dan wat budgettair verklaarbaar zou zijn in verhouding tot de grootte van de organisatie en de achterban, denk aan o.a. de anti Oekraïne campagne, het geld lijkt vaak uit het niets te komen. Naast de Golfstaten zijn Putin, Erdogan en China zeker net zulke dubieuze financiers van dit soort praktijken, wat deze wet absoluut geen overbodige luxe maakt.

  3. 4

    @3: “Dit is niet waar, er is diverse malen aangetoond dat Islamitische organisaties grote sommen geld van dubieuze geldschieters krijgen. Geldschieters die ook de oorlog tegen de sjiieten in o.a. Syrië financieren, en er in eigen land uitermate dubieuze rechtstatelijke principes op na houden”

    Daarmee heb je het tweede deel van de stelling nog niet bewezen. Als bijvoorbeeld een filantroop in het ene land een politieke partij financiert en in het andere een universiteit, dan hoeft die universiteit nog niet bezig te zijn met het promoten van die partij (dat zou in dit voorbeeld zelfs zinloos zijn, want de studenten in het andere land kunnen niet eens op de partij in het ene land stemmen).

  4. 5

    @4: Filantropie staat hier buiten. Het gaat juist over die gelddonaties die als investering in eigen voordeel gedaan worden.
    Ik vrees te moeten toegeven dat ik dhr Retournable wel kan volgen in zijn twijfel of investering vanuit S.A filantropisch van aard zijn.

  5. 6

    Ik vind het een beetje een raar argument dat meer transparantie opeens ‘ ondemocratisch’ is, en dat met de AVG in de hand opeens wordt beweerd dat er privacyschendingen plaats vinden. Dat vind ik een oneigenlijk gebruik van de AVG; een beetje in dezelfde trant van dat camera’s niet gebruikt zouden mogen worden omdat het een inbruik is op de privacy van kopschoppers en eerzame vandalen.

    Om het eens niet over moslims te hebben: er bestaan al heel lang twijfels over de geldschieters van Wilders en FvD. Ik zou het prima vinden als daar meer duidelijkheid over geschapen zou kunnen worden. En d’ r zijn natuurlijk ook wel meer plekken waar je ‘buitenlandse inmenging’ van de Koch Brothters, Putin N.V. of Mossad Ltd. kunt tegenkomen.

    Niet dat ik van dit voorstel veel verwacht; voor mensen/organisaties die 15.000+ euro schenken, is het waarschijnlijk geen probleem om een schimmig bv’ tje op te tuigen speciaal voor dit doel.

  6. 7

    @5: Hoe zou je de rechtstreekse link tussen een donatie en ‘eigen voordeel’ of wederrechtelijke inmenging in de zaken van een ander land kunnen aantonen? Als je het schadelijke effect van een bepaalde donatie wil bestrijden, waarom dan een wet die het doneren in het algemeen aan banden legt? Maatschappelijke organisaties kunnen hier ook onbedoelde negatieve effecten van ondervinden. Ik kan de kritiek van Zwart wel volgen.

  7. 8

    @5: “Filantropie staat hier buiten. Het gaat juist over die gelddonaties die als investering in eigen voordeel gedaan worden.”
    Ik ben benieuwd hoe je het onderscheid gaat maken.

    @6: “Om het eens niet over moslims te hebben: er bestaan al heel lang twijfels over de geldschieters van Wilders en FvD. Ik zou het prima vinden als daar meer duidelijkheid over geschapen zou kunnen worden”
    Ja jammer maar daar gaat het dus juist niet over in dit wetsvoorstel: “Politieke organisaties zijn van dit regime uitgezonderd omdat voor hen een aparte regeling geldt, te weten de Wet financiering politieke partijen.”

  8. 11

    @10: @0 begint over moslims en moskeen. Hij had net zo christenen en kerken als voorbeeld kunnen nemen, maar dat maakt minder indruk. Anyway: ik zie het probleem niet waarom de onthulling van geldgevers zo ‘ ondemocratisch’ is.

  9. 13

    @12 Ik neem aan dat je ‘imperialistisch’ nu overdrachtelijk bedoelt, aangezien imperialisme in z’n oorspronkelijke betekenis betrekking heeft op staten die grondgebieden elders ter wereld met geweld onderwerpen teneinde hun invloedssfeer uit te breiden.

    Wahhabisme is in de eerste plaats een puriteinse hervormingsbeweging, die zich richt op andere moslims.

    Strikt genomen zouden moslims volgens wahhabitische doctrines niet eens mogen wonen in landen van de niet-moslims, omdat ze zich hebben af te schermen van alles wat niet volgens God en zijn gebod is; maar dat lost men dan op met een theologisch foefje, dat aanwezigheid in de landen van niet-moslims moslims in staat stelt om aan da’wah te doen: het uitdragen van de boodschap van de ware islam.

  10. 14

    @13: Ik bedoelde behept met zendingsdrift. Op uitbreiding gericht. En dan idd jegens “afvallige” moslims. Past in het plaatje van de investeringen in Nederlandse moskeeën.
    En dus niet in het plaatje van de filantropie, want dat is hoe we hierop kwamen.

  11. 15

    @14 Zendingsdrift is ook het protestantisme niet vreemd; en zelfs het katholicisme niet. De jezuïeten gingen helemaal in China en Japan zitten.

    Of dat als naastenliefde kan gelden: nou ja, wel als je meent dat de mensheid verlossing nodig heeft en alleen de blijde boodschap die kan leveren, natuurlijk. ;-)

  12. 16

    @15: In #4 ging Bismarck van het woord geldschieters over op het woord filantropen. Waar het mij om draait is dat ik die laatste term niet geheel de lading vind dekken daar waar het om S.A geld voor NL moskeeën gaat, een voorbeeld waar le Retournable mee kwam aanzetten.
    Een opsomming zendingsdriftigen is verder bezijden het punt.

  13. 17

    @16: Een filantroop is toch echt een soort geldschieter. #4 was natuurlijk een verwijzing naar Soros (die letterlijk doet wat ik in #4 omschreef). Maar voor mijn part vervang je filantroop weer gewoon door geldschieter, dat verandert de reactie in het geheel niet. Een Saudische Sjeik die graag moslims in Nederland een moskee wil geven, zodat ze hun geloof fatsoenlijk kunnen uitoefenen, is net zo goed een filantroop.

    Punt is dat je dus al heel snel arbitraire keuzes gaat maken tussen “goede” en “slechte” geldschieters (naar gelang van de intentie die jij vermoedt dat er achter de donatie zit en het waardeoordeel dat jij aan die veronderstelde intentie hecht). Dat kan natuurlijk niet in de wet.

  14. 18

    @17: Een eik is een boom, een boom is geen eik. Een filantroop is een geldschieter, een geldschieter is geen filantroop.
    Een geldschieter die iets in ruil wil, koopt of investeert. Een filantroop geeft geld en loopt (het liefst anoniem) fluitend verder.

    Noem me Henk of Ingrid, maar mijn instinct, mijn onderbuik, mijn gutfeeling zegt mij dat Golfstaten wel degelijk een vinger in de pap kopen op het moment dat ze geld schieten, zogezegd. Want je mag er genoegzaam van uitgaan dat die sjeik die jij noemt, juist vanwege de eerder genoemde kerntaak van het wahabisme, bepaalt wat dat “fatsoenlijk” dat jij noemt, precies omhelst.

    Zou de Westboro Baptist Church de bouw van talloze kerken in Nederland mogelijk maken, zou ook zij met Argus-ogen bekeken mogen worden.

  15. 20

    @19: Ik ook nog niet trots en zelfvoldaan gewapperd met bewijs, noch heb ik beweerd bewijs te hebben.
    Maar wees eens eerlijk, puur om mijn nieuwsgierigheid te bevredigen, wat zegt jouw instinct dan over SA geld voor moskeeën in NL?