De afluisterstaat

OPINIE - Het machtsmisbruik van de inlichtingendiensten blijft mogelijk als politici falen in het toezicht op de staat, media tekortschieten in het volgen van politici en de meerderheid van burgers zich gedeisd houdt, schrijft Glenn Greenwald.

Het is deze week precies een jaar geleden dat Edward Snowden Hongkong ontvluchtte en asiel vroeg in Rusland. Zijn onthullingen over de grootschalige en onbeperkte spionage van de Amerikaanse inlichtingendienst NSA shockeerden de hele wereld. Dat de overheid een loopje nam met de privacy onder het mom van zorg voor de veiligheid was een al langer bestaand vermoeden. Maar het was allemaal nog veel erger dan iemand ooit had kunnen bedenken. Het gesnuffel van de NSA via telefoon, internet en e-mail bleek alle perken te buiten te gaan. De Amerikaanse overheid overtrad haar eigen wetten. En de bevriende naties deden er niet voor onder.

Glenn Greenwald, de journalist die door Snowden als een van de eersten in vertrouwen is genomen beschrijft in zijn boek De afluisterstaat hoe het allemaal gelopen is in het voorjaar van 2013. Hij laat aan de hand van vele door Snowden vrijgegeven documenten zien hoe omvangrijk de spionage was. De NSA was er met hulp van telefoon- en internetbedrijven op uit om werkelijk alle communicatie in de wereld te onderscheppen en te bewaren. De ambities kenden geen grenzen, het geld kennelijk ook niet. De privacy van burgers heeft in het optreden van de inlichtingendiensten geen enkele betekenis, hoezeer de verantwoordelijke politieke leiders ook trachtten dat beeld te corrigeren. Met hulp van regeringsgetrouwe media. Ook dat is de boodschap van Greenwald: de grote media zitten veel te vast verstrengeld in banden met politici om onafhankelijk te kunnen berichten over het optreden van de staat. En dat is buitengewoon zorgelijk voor een democratisch land.

Wat heeft Snowden met zijn onthullingen teweeg gebracht? Hij riskeert een levenslange verbanning, als hij tenminste niet alsnog door de Amerikanen kan worden gepakt, veroordeeld en opgesloten voor enkele decennia zoals zijn collega-klokkenluider Manning. Was het dit allemaal waard? Greenwald is positief. “De wereld is nadrukkelijk gewezen op de gevaren van een staat die overal toezicht houdt en niet transparant is,” schrijft hij in zijn epiloog. En hij wijst op de groeiende steun in de VS en in Europa voor het aan banden leggen van de mass surveillance van inlichtingendiensten. Maar veel concrete resultaten zijn er nog niet behaald.

Er lopen ook nog allerlei onderzoeken. Woensdag getuigde Snowden via een videoverbinding voor de Juridische Commissie van het parlement van de Raad van Europa. CDA-kamerlid Omtzigt bereidt voor deze Commissie een rapport voor over de afluisterpraktijken van overheden en de bescherming van klokkenluiders. Hij had zijn best gedaan om Snowden in persoon als getuige op te laten treden maar dat was niet gelukt. En dat is een veeg teken. Geen overheid wil zijn vingers branden aan deze affaire door Snowden garanties te bieden dat hij niet gearresteerd wordt. Advocaat Anna Myers van WIN (Whistleblowing International Network) liet de Commissie weten dat het beter gaat met de bescherming van klokkenluiders in sommige landen en in het bedrijfsleven, maar niet als het om lekken uit inlichtingendiensten gaat. Dan blijft de staat onverbiddelijk.

Greenwald vergelijkt de massale surveillance door de staat met een doorkijkspiegel zoals we die van verhoorkamers in politieseries kennen. De overheid bespiedt ons maar laat niets van zichzelf zien. Een beeld van een dictatuur à la Orwell’s 1984 of van een ongrijpbare bureaucratie zoals bij Kafka. “Terwijl de overheid dankzij die surveillance steeds meer te weten komt over wat haar burgers doen, weten die burgers steeds minder van wat hun overheid doet, omdat alles achter een muur van geheimhouding plaatsvindt.” Hier raken we wat mij betreft aan de kern van de zaak. Hoe groot het belang van privacy ook is, het gaat uiteindelijk om de verhouding tussen de staat en zijn burgers. Een democratie veronderstelt dat burgers de staat controleren en niet andersom.

De almacht van de inlichtingendiensten laat zien dat hier uit democratisch oogpunt iets grondig mis is. Hier falen de volksvertegenwoordigers die namens ons voor een transparante overheid moeten zorgen en hier falen de media die overheid en politiek onafhankelijk moeten blijven volgen, bevragen en zo nodig bekritiseren. En helaas worden hun tekortkomingen onvoldoende afgestraft. Politici vallen hun bewindslieden niet af. De regering volgt de bazen van de diensten. De grote media willen hun relatie met de politiek niet op het spel zetten en zetten klokkenluiders liever weg als individuele gekken dan door te vragen naar wat er nu precies aan de hand is. En het publiek kijkt toe.

We hebben toch niets te verbergen. Van mij mogen ze…..En elke keer als de spanning ergens in de wereld hoog oploopt worden de claims van de inlichtingendiensten weer beloond. Zelfs de SP trapte er deze week in. Over effectiviteit wordt hier niet gesproken. Angst voor aanslagen voedt ook nu weer een blind vertrouwen. En de geldbuidel van de beveiligingsindustrie. Het probleem is dat de gemiddelde burger die afwijkend gedrag schuwt en braaf binnen de perken van de gevestigde publieke opinie blijft niet direct getroffen wordt door een spionage-apparaat dat alle communicatie tussen burgers opzuigt. Greenwald: “degenen die zich gedeisd houden worden zelden het slachtoffer van repressie, en vanuit zo’n positie kunnen ze zichzelf ervan overtuigen dat er amper sprake is van repressie. Maar de echte maatstaf voor de vrijheid die burgers in een samenleving genieten, is de wijze waarop die haar andersdenkenden en bevolkingsgroepen in de marge behandelt, niet de manier waarop ze met bondgenoten omspringt.” Veel mensen kunnen een hele tijd normaal leven onder dictatoriale omstandigheden. Maar een minderheid niet. En daar gaat het om in een democratie. Nog afgezien van het feit dat de repressie van minderheden uiteindelijk ook de meerderheid zal bereiken.

Zo lang dit vrijheidsbesef niet doordringt tot een groot publiek zullen wezenlijke hervormingen van de inlichtingendiensten waarschijnlijk uitblijven. En blijven klokkenluiders als Manning, Snowden en hun helpers Assange, Greenwald en anderen opgejaagd, vervolgd of gevangen gezet.

Glenn Greenwald, De afluisterstaat, Uitgeverij Lebowski, Amsterdam, 2014 (bijdrage overgenomen van Free Flow of Information)

 

  1. 1

    Wederom wordt hier het geijkte verhaaltje van Snowden en Greenwald nagepraat, over een NSA die alle communicatie van alle mensen ter wereld kan/wil/zal verzamelen. Een kritische blik op de door henzelf onthulde en gepubliceerde NSA-documenten laat echter zien dat die conclusie niet klopt. De originele stukken bevatten geen enkel bewijs voor de claim dat de NSA in staat zou zijn om werkelijk elk telefoongesprek of e-mailbericht op te slaan, en evenmin voor het bewust en op grote schaal afluisteren van onschuldige burgers. Mijn analyse daarover is hier te lezen: http://electrospaces.blogspot.com/2014/06/snowden-documents-show-no-evidence-for.html

    De NSA heeft inderdaad een heel groot en wereldwijd afluisternetwerk, maar gaat bij het verzamelen van data heel selectief te werk, gericht op de doelstellingen die deze dienst heeft, waarvan overigens een groot deel militair van aard is. Afgezien daarvan is het verzamelen, opslaan en laat staan beluisteren of lezen van elke vorm van communicatie gewoonweg fysiek en menselijk onmogelijk. Dat er dagelijks miljarden stukjes dataverkeer door de NSA worden opgeslagen klinkt als heel veel, maar is in feite tamelijk gering vergeleken bij de vele biljoenen die er wereldwijd omgaan.

    Afgezien van een aantal kleinere punten mist de grote aanklacht van Snowden en Greenwald tegen de NSA dus gewoonweg feitelijke grondslag. Dat neemt niet weg dat we wel degelijk bezorgd moeten zijn om onze privacy, alleen ligt dat probleem niet zozeer bij inlichtingendiensten, maar heel veel breder – en dat dreigt door deze eenzijdige en ook grotendeels onterechte focus op de NSA uit het oog verloren te worden.

  2. 2

    @1: De ambitie van de NSA is duidelijk verwoord in de documenten van Snowden: “to collect it all”. De vraagtekens die Electrospaces hierbij zet vind ik op mijn beurt niet erg overtuigend. Het is ook niet los te zien van de ambities van achtereenvolgende Amerikaanse regeringen om hun machtspositie in de wereld te behouden. Militaire doelen, waartoe de NSA zich zou beperken, zijn volgens mij geen garantie tegen het overschrijden van civiele rechten. De ruime medewerking van de geheime FISA rechtbank toont dat aan.

    Deze verdediging van de NSA overtuigt niet erg.

    But then, military intelligence services from various European countries declared that this interpretation was wrong and that the charts actually show metadata that were not collected by NSA, but by them.

    Maakt dat het minder erg soms? En geloof je nou echt dat de NSA daar niets mee te maken heeft?

    Natuurlijk zal de dienst niet alle communicatie uitpluizen. Ze houden de data echter wel achter de hand om in voorkomende gevallen de autoriteiten op mensen en organisaties te kunnen wijzen. Dat geldt ook voor de economische spionage. Ook al is het niet direct spionage bij één bedrijf en in het belang van een ander bedrijf. De gegevens worden verzameld om de concurrentiepositie van Amerikaanse bedrijven te versterken en met hulp van de autoriteiten die hierover kunnen beschikken zullen ze dat ook daadwerkelijk doen. Militaire en economische macht zijn altijd nauw met elkaar verbonden tenslotte.

    Waar het uiteindelijk om gaat is het gebrek aan verantwoording en toezicht. Obama, voormalig chef Keith Alexander en anderen zijn al op leugens betrapt. Inlichtingendiensten opereren als een staat in de staat en eigenen zich alle rechten toe die ze willen hebben om hun gang te gaan (inclusief Hacking, op welke schaal doet er niet toe). Daar hebben Snowden en Greenwald terecht de vinger op gelegd. Ze zullen ook niet alles weten. Ik waardeer aanvullingen en correcties van Electrospaces die kennelijk beter is geïnformeerd. Hulde. Openheid, daar gaat het om.

  3. 3

    @1 Dat http://electrospaces.blogspot.fr/ is wel aardig maar kun je ook zeggen wie daarachter zit? Ik heb even rondgescharreld maar op de site of blog is niets te vinden. Het is een Frans domein met Duitse verbindingen en nu dus ook een Nederlandse correspondent.

    Wat mij betreft ben je net zo makkelijk een NSA agent die desinformatie verspreidt.

    Of mis ik wat?

  4. 5

    @3: In de Volkskrant van 11 februari j.l. stond een stuk over de misleiding van Plasterk van de Tweede Kamer inzake het afluisteren van de MIVD geschreven door Peter Koop, “deskundige op het gebied van afluisterdiensten. Zie Electrospaces.net.”