Binnenhofse psychologie

Toen Eric nog een Ericje was kreeg hij een tijdje les in het vak psychologie. Het begrip wat me daaruit het meest is bijgebleven is de cognitieve dissonantie. Dat is het verschijnsel dat iemand die een belangrijke beslissing neemt – en vanaf dat moment twijfel voelt of dat wel de juiste beslissing was – argumenten gaat zoeken om de twijfel weg te redeneren. In het Engels gebruiken ze daarvoor de fraaie term “buyer’s remorse”. Vergelijk het met de autokoper die juist ná aanschaf allerlei autotests gaat bekijken om als het ware nogmaals overtuigd te worden. De cognitieve dissonantie is de frictie tussen de beslissing enerzijds en de twijfel anderzijds en het logisch gevolg is dat de persoon in kwestie argumenten gaat bedenken om die frictie op te heffen.

Ook bij minder tastbare zaken doet zich dit verschijnsel voor. Het referendum liet meerdere fraaie voorbeelden zien. SP, Christen-Unie, SGP en Wilders konden doen alsof ze het kiezersvolk helemaal begrepen hadden, maar de anderen moesten als een haas op zoek naar verklaringen. Liefst naar verklaringen waarmee je via een omweg toch nog een beetje gelijk krijgt, natuurlijk. Toegeven dat je er volkomen naast zit ligt nu eenmaal niet in de aard van politici, ook niet nadat het merendeel van de zittende Kamerleden en bestuurders overduidelijk is teruggefloten door het merendeel van de kiezers.

De start werd gegeven door Boris Dittrich die het referendum ogenblikkelijk claimde als “een overwinning voor de democratie”. Tuurlijk, maar dan wel een Pyrrhusoverwinning. Ergens wist hij dat ook wel. De verslaggever ook trouwens en nadat Dittrich daaraan werd herinnerd volgde dus prompt een tweede poging om de cognitieve dissonantie weg te praten. “Er speelden veel emoties bij het nee-kamp en de “ja-mensen” hebben daar met argumenten op gereageerd” riep hij manhaftig. Dat de grootste ophef ontstond over de oorlogsdreiging van Donner en het licht van Laurens-Jan Brinkhorst dat uitging was hij eventjes vergeten.

Nog veel mooier was de manier waarop Van Aartsen de cognitieve dissonantie wegredeneerde. Vóór het referendum deed hij dat al door de bijdrage van de VVD te minimaliseren. Toen duidelijk werd dat het waarschijnlijk een “nee” ging worden, probeerde hij de verantwoordelijkheid voor het uitschrijven van het referendum naar PvdA, GroenLinks en D66 te schuiven: “Ja, D66, PvdA en GroenLinks deden het voorstel en toen de Raad van State een positief advies gaf, ja, toen zijn we daarin meegegaan.” Met andere woorden: het was vooral welgemanierdheid dat we voor het referendum stemden, maar eigenlijk vonden we het vanaf het begin niet zo’n goed idee.

Na de verkiezingen maakte Van Aartsen het nog wat bonter. De afstraffing was in het geheel geen afstraffing vond Van Aartsen. Hij was namelijk van mening dat er geen kloof wás tussen de kiezers en het parlement. De VVD voerde toch uit wat de bevolking gevraagd had? Nou dan! Even afgezien van het feit dat hij nu ineens het referendum als een soort teken van ultieme verbondenheid met de kiezer uitlegde, werd het referendum zelf het bewijs dat hij de kiezer steeds goed had begrepen.

Ook in de analyses van de stembusuitslag zal straks naar hartelust gegraaid worden om het ongelijk alsnog in een gelijk te veranderen. Centraal in alle onderzoeken ná de uitslag staat dat het vooral lager en middelbaar opgeleiden zijn die tegen de Europese Grondwet hebben gestemd. De hoogopgeleide ja-stemmers op het Binnenhof zullen dat, nu nog in gedachten maar straks hardop, zien als een bevestiging dat de kiezer het allemaal niet zo begrepen heeft of – eufemistisch uitgedrukt – “dat we het niet goed uitgelegd hebben”. Dat hoogopgeleiden over het algemeen ook beter verdienen en meer werkzekerheid hebben en dus meer vertrouwen hebben in de politieke leiders van dit moment en dusvaker voor gestemd zullen hebben, komt in dat geval minder van pas. Wanneer Motivaction-directeur Lampert concludeert dat de moderne burger “makkelijk te beïnvloeden is door massa-media en gevoelig is voor hypes” is de boodschap duidelijk: eigenlijk hadden we best gelijk, het volk snapt het alleen nog niet…

  1. 1

    Hear, hear!
    Wanneer komt er nou eens een politicus die na zo’n gebeurtenis de eerste de beste journalist aanklampt en zegt “Kennelijk heb ik iets ontzettend gemist. Ik ga nu een half jaar de kamer uit (behalve voor het hoogstnoodzakelijke) en eens kijken wat er nou eigenlijk aan de hand is. Vraag me niet om een uitspraak tot die tijd.”
    Ach, ik ben een dromer (of is dat ook een verschijnsel van cognitieve dissonantie?)

  2. 2

    In dat kader is het misschien ook wel aardig om Joris Voorhoeve in de voorbije dagen te hebben horen zeggen, dat als hij nu weer de verantwoordelijke minister zou zijn voor de Srbenica genocide, waar het fierse Nederlandse leger duizenden moslims liefelijk overdroeg aan hun moordenaars, beweerde dat ie nu wel zou aftreden.

    Aardig voorbeeld van cognitieve dissonantie, mooi om dat soort begrippen eens te mengen in de politieke analyse, Eric!

  3. 3

    We weten toch, dit land word geleid door idioten en pseudo-intellectuelen. Intelligentie en opleiding zijn nog steeds twee dingen apart. Daar heb je geen psycho-analyticus voor nodig. Het is wel alleen vervelend dat bijna iedereen het gebluf en interessant-doen door heeft. Over cognitieve dissonantie gesproken……

  4. 4

    Wouter Bos doet weer iets anders, die geeft de kiezer opeens gelijk (“ze wisten heel goed waar het over ging..”) impliciet zegt hij dus: “wij wisten het niet”. Is de PvdA nu opeens tegen de europese grondwet?! Dat zou wel een hele laffe knieval zijn?
    Nee geef mij maar Wiegel, FOLDEREN ??!! ben je belatafelt?!

  5. 5

    Volgens wikipedia;

    “Cognitieve dissonantie komt (ook) veel voor in de politiek.”

    Ik kan mijn brede grijns nauwelijks onderdrukken..

  6. 6

    Politiek is niet iets abstracts maar een menselijke aangelegenheid, zo zie je maar weer..bedankt Eric, mooi stuk ik wil meer!.

    Let jij ook altijd op de uiterlijke kenmerken van de hier door jou beschreven mechaniek? Kloppende keeladers en dan nog een klein zweetdruppeltje erbij is helemaal top, soms tape ik het journaal om dan in slowmotion die talking heads, zonder geluid, te bekijken.

    Ach iedereen z’n hobby, ik spaar geen luciferdoosjes (vroeger wel)
    ;-)

  7. 8

    volk en politici lijden dus aan cognitieve distancie dissonantie?

    overigens, zolang wij geen president hebben rollen er ook geen hoofden dus waarom zouden politici ook bang hoeven te zijn voor politieke verantwoordelijkheid?

    Ik hou wel van de harry potter verhalen… dus wie weet, misschien is er een happy end.

  8. 11

    Overigens vind ik de reactie van Bos nog de verstandigste. Die zegt in elk geval dat de stemmers wel degelijk wisten waar ze op stemden, en dat lijkt me na een nederlaag de enige juiste houding, anders geef je indirect aan geen respect voor de kiezer te hebben.

  9. 12

    @Grobbo: Vind ik ook, alleen bracht hij deze boodschap alsof hij en zijn partijkader niet hadden deelgenomen aan de stemming en wat daaraan voorafging . Soort van ombuigen om te proberen een nederlaag te neutraliseren rekenend op het kleine korte termijn geheugen van de kiezers.

    Riet in de wind.

  10. 13

    Ik heb er geen moeilijk woord voor maar de uitleg van Agnes Kant vond ik nou weer opmerkelijk. In NOVA politiek kwam ze melden dat ze niet tegen Europa was en de euro wilde houden. Daar heb ik in de campagne van de SP niet zo veel van gemerkt, maar het was goed om te horen. Verder zei ze dat er geen monetaire unie kon zijn zonder een politieke. Het enige echte argument dat je tegen de euro kan hebben, dus dat was ook goed. De conclusie is dat Agnes voor een politieke unie is (en dus ook voor een juridische anders gaat het nog niet werken). Ik ben er voor maar ik denk dat de SP-aanhang niet blij is met het werkelijk opgeven van onze soevereiniteit.

    De commissaris voor demagogische prietpraat heeft besloten dat dit voor de publieke omroep niet objectief genoeg is. Agnes zal volgende week te zien zijn in aflevering van de Discovery-serie ‘de omgekeerde wereld’.

  11. 15

    Goed gezien, stimuleert om de hoofdredactionele commentaren van de Volkskrant (was voor) nog eens door te lichten.

  12. 16

    Inzake Windvaan Bos: de meerderheid wint in een democratie, maar dat hoeft niet per definitie te betekenen dat de meerderheid ook gelijk heeft.

    Als persoon/partij sta je ergens voor. Die standpunten kan je alleen met argumenten veranderen, je verandert niet van standpunt omdat de meerderheid er tegen is (en je gisteren nog hun argumenten te vuur en te zwaard bestreed). Dit is nu juist de crux van het maatschappelijke probleem in Nederland. De schijterigheid voor de kiezer, de gevijnste Pim-correctheid.

    IK VIND IETS, volg mij !
    Vindt u het niets volg mij dan niet.
    Maar niet: ik vind wat u vindt, dus volg mij…

  13. 18

    Mooi stukje, goeie observatie.

    M.i. is één (van de vele) problemen bij de politici dat ze vaklui zijn: ze weten alles van politieke structuren en processen, ze kunnen debatteren van heb-ik-jou-daar, zijn technisch onderlegd in het van links naar rechts schuiven van papierwerk, hebben daar professoraten in enzovoort en zo verder, maar ze hebben voor geen meter invoeling ten aanzien van waar die structuren, processen en debatten over gáán: over ons, de mensen.

    Dat is natuurlijk een heel vreemde situatie. Stel je voor dat in een bedrijf de managers ook uitvoerende vaklui zouden zijn, dat werkt toch voor geen meter: een manager moet maar in één ding goed zijn, en dat is het organiseren van de vaklui. Hij (zij) moet ze weten te motiveren, alle neuzen in één richting krijgen, dat soort dingen; en laat de vaklui goed zijn in het vakwerk.

    Maak van Balkenende c.s. een soort van kundige staatssecretaris of zo, en zet iemand op de MP-positie die met mensen om kan gaan, die ze aan kan voelen ook. Zet een mèns op die positie, geen brein-op-pootjes.

    Maar goed, ik ben blij dat het zo niet werkt in Nederland anders hadden we nou met die stomme grondwet opgescheept gezeten. En ja, die grondwet is inderdáád een dom ding: elk bedrijf waar het slecht mee gaat gaat zichzelf opsplitsen in separate divisies, en het gaat waar dat niet mogelijk of wenselijk is intern de kosten inzichtelijk en beheersbaar maken door de afdelingen over en weer te verzelfstandigen. En nu het zo slecht gaat met de europese landen zouden we ineens allemaal ‘één’ moeten worden? Je moet júist eerst de naties zelfstandig houden en ervoor zorgen dat ze elk intern hun zaakjes op orde hebben: tevreden mensen zeggen eerder ‘ja’.

    Maar goed, als je zo denkt ben je ‘reactionair’, ‘dom’ ook want je begrijpt de hh politici niet (móet dat dan? Ik dacht dat zij er waren om óns te begrijpen?), en je bent laaggeschoold bovendien (ik geef toe dat mijn universitair onderwijs in Leiden beter had gekund).

    Gelukkig begint mijn eerdere wens nu bewaarheid te worden en komen er in de ‘ja’-landen (waar niks aan ‘het volk’ gevraagd is) voorzichtig polls van de grond. De uitslag blijkt vernietigend -lees: verhelderend- voor de Heren van het Glazen Kasteeltje (http://www.geenstijl.nl/mt/archieven/images/zdftext.html – Via: http://www.Geenstijl.nl).

  14. 19

    @Carlos #16: Terecht punt dat je aanhaalt. Maar zelfs daarvoor is het nog steeds nodig om goed te kunnen luisteren. Anders kan je argumenteren tot je een ons weegt, als het niet aansluit bij de beleving van de mensen gaat het volledig langs ze heen.
    Kortom, je moet de echte dialoog aan gaan. En voor Bos geldt dat ook, zijn eigen partij was ook voor de helft tegen.
    En wellicht kom je als politiek leider tijdens de dialoog alsnog tot de conclusie dat je verkeerd zit. Of de mensen wijzigen hun mening. Moet twee kanten op kunnen werken.

  15. 20

    De crux van het probleem is de ontkenning van het segregratieprobleem, de vervreemding en discrepantie tussen politieke idealen en economische werkelijkheid, tussen schijn en realiteit, tussen opportunistisch leugenkapitaal en angst voor de eenvoud van de waarheid. De machtige, heersende minderheid van de rijke burgerij heeft het kiezersvolk op agressieve wijze op afstand gezet en elk vertrouwen in het oplossend vermogen van de parlementaire democratie te grabbel gegooid.
    Ik stel me de vraag: wat wil dit kabinet niet aan de ijzeren wetten van vraag en aanbod /marktsysteem overlaten ? Welke uitzonderingen maken zij ..of laten ze uit luiheid en gemakzucht alles vervallen aan de dedacentie en anarchie van ‘de vrije keuze’ ?
    Elk falen van het systeem wordt stelselmatig ontkend, zulke hypocrisie wordt ongeloofwaardig en doorgeprikt. Niet luisteren naar miljoenen die geen oorlog willen, die een schoner miljeu en gezonder voedsel eisen voor hun kinderen, die fatsoenlijke huurbescherming willen, die betaalbaar openbaar vervoer normaal vinden, die een fatsoenlijke en solidaire gezondheidszorg voor ieder willen, respect voor elkaar, dat men merkt altijd, elke dag, de hele 24 uur meetelt, dat men zich niet laten marginaliseren, vertrappen en vernederen omdat ze arm, werkloos, ziek, bejaard, moslim of anderzins en daarom geen burger maar in de hoek van staatsondermijnende terroristen of zwakzinnigheid geschopt worden omdat ze ‘nee’ tegen een macro- economische ordelijkheid van holle ‘vrijheid en democratie’ durven zeggen. Bedoel, vraag iemand in een dwangbuis ergens voor te tekenen, waarmee zou hij/zij dat moeten doen ?

  16. 21

    Steeph, daar ben ik het mee eens. Maar hoe kom je met de burgers (haagse term) in dialoog? De spreekwoordelijke ‘zaaltjes in het land’ werken anno 2005 toch niet meer? Jan Marijnissen doet het aardig, toch kan ook Marijnissen onmogelijk met alle nederlandsers in dialoog gaan. Het blijft bij het geven van luisterend oor aan incidentele gevallen.

    Bovendien denk ik dat de wereldvreemheid van de haagse politici schromelijk overdreven wordt. Deze mensen wonen en werken in hetzelfde land, staan in dezelfde files, wonen in dezelfde wijken, kopen hun boodschappen in winkels waar ook u en ik komen. Nederlandse politici zijn zo verschrikkelijk doorsnee dat je ze eigenlijk nauwelijks kan onderscheiden van de ´gewone man´.

  17. 22

    Dat is op evidente wijze zo niet waar, Carlos. Ik herinner me la Fortuyn, met zijn lichte megalomane trekken, hij reed een Jaguar, zoals een heer van stand betaamt. Dat is nauwelijks een massartikel, vandaar msschien het failliet.
    Daarnaast een gefortuneerde collega uit ‘de politiek’ die een van rijkswege verschafte bedrijfsauto a raison van 80.00 euro te min vond om in rond te rijden om zich ‘aan den volke’ te tonen. Hij behield liever zijn Bentley.
    Politici benadrukken liever de verschillen, dat is hun brood, ze achten zich formeel weliswaar schatplichtig maar gedragen zich veruit superieur verheven boven het rapalje, dat schunnnige volk zonder smaak, zo primitief, zo zonder erudutie, onbelezen, onbereisd, zo banaal. Zij daarentegen zijn de vleesgeworden beschaving en de gelukkige uitzondering, zij zijn de uitverkoren die aangesteld zijn om leiding te geven en het schip van staat in de gunstige wind te zetten. Vandaag zus, morgen zo.

  18. 23

    Natuurlijk zijn politici wel degelijk wereldvreemd. Ze zijn zwaar overbelast, rennen van vergadering naar debat, zitten hun stukken te knijpen lezen, moeten ff boven Dudok een tv-interviewtje weggeven. Ze doen zeer zeker geen boodschappen in dezelfde winkel maar láten die doen, ze worden van a naar b vervoerd in gepantserde en geblindeerde auto’s, weten niks van files want daar rausen ze onder sirenebegeleiding langs over de vluchtstrook (heb ik zelf gezien).

    Die gasten kennen de buitenwereld alleen nog maar op basis van (samenvattingen van) rapportjes, en die rapportjes zijn bovendien vaak nog op basis van gekleurde input (want rapportenmakers moeten óók hun geld verdienen tenslotte, zijn onvolledig en dekken de lading niet of zijn zó geselecteerd dat de onwelgevallige rapporten worden weggelaten.

    Politici niet wereldvreemd: die lui zien alleen maar ándere politici, nou, dan word je toch by definition ‘wereldvreemd’?

  19. 25

    @carlos: Met het tweede deel van jou ben ik het niet eens. Ik vrees dat de meeste tweedekamer leden weinig inzicht hebben in wat werkelijk leeft bij de mensen. Ze zijn vrijwel zonder uitzondering hoog opgeleid en komen meestal uit een beter milieu. Er zit vrijwel niemand tussen die het grootste deel van zijn leven in een van de vele problematische wijken van nederland heeft gewoond. En zelfs als dat wel zo is, kost het nog tijd om er achter te komen waar mensen nu precies mee zitten. Alleen maar luisteren naar de uitspraken die ze nu doen helpt niet echt. Je moet begrijpen waar de onrust vandaan komt. Dan kan je er pas iets aan doen.

    En je zult regelmatig moeten laten zien dat je de mening serieus neemt bij het maken van keuzes.
    In lijn met wat nove zegt, denk ik dat je burgers vaker moet betrekken bij grote vragen. Mooie voorbeelden zijn de betuwelijn en Schiphol. Vraag maar aan de mensen of ze kiezen voor milieu of werkgelegenheid en hoeveel ze dat waard is. Maar dan ook aangeven wat alternatieven zijn.
    En vraag ook vooral naar de grote thema’s. Privacy versus veiligheid, defensie versus diplomatie, sociale zekerheid versus economische slagkracht, etc…

  20. 26

    Fantastische post maar meerendeel van de reacties zijn mosterd na de maaltijd en marginale kleinigheden. Veel interessanter is om juist nu eens kennis te nemen van buitenlandse analyses in kwaliteitsjournalistiek die daadwerkelijk ingaan op wat er gebeurt is en dat in een groter kader plaatsen.

    Echte analyses worden in nederland niet gevoerd, zou op deze vruchtbare plek moeten plaatsvinden, de situatie aanvaarden zoals het is.

    The music has stopped maar hoe nu verder met de band aangezien de slechtste muzikanten chirac en schroder valse noten spelen en hun muziekblaadje al bijna uit de handen wordt genomen.

  21. 27

    Vrijwel ieder Tweede Kamerlid hoog opgeleid? Tante Mien uit Zwammerkut mag in de Tweede Kamer gaan zitten, als ze maar genoeg stemmetjes krijgt. Ik denk dat het verschrikkelijk tegenvalt, als men eens een lijstje ging publiceren van de dames/heren. Wat dat referendum betreft: als iemand op tv vertelt dat er niets verandert als er een Europese grondwet komt, dan denk ik: waarom is het dan nodig en hoeveel geld gaan we weggooien aan iets dat niets verandert.

  22. 31

    @Larie/26

    Als Überzeikerd die bij tijd en wijle aan deze dis hier plaatsneemt wil ik best eens laten horen wanneer ik de posting wèl te pruimen vind. Mosterd past alleen slecht bij pruimen, da’s waar…

  23. 32

    Überzeikerd, dat is niet zo best…die piesen toch altijd naast de pot, plastic sandalen is wellicht de oplossing;-)

    Ik vind het gewoon spijtig dat vóór het referendum er hier breed, bijna mondiaal, werd gereageerd en na de stemming zo’n provinciaalse stemming heerst lijkt het wel. Van verre blik ineens naar de grond gestaar, ik vind dit tegenstrijdig en begrijp dit niet goed vandaar mijn opmerking op 26.

  24. 33

    @32

    ‘k Zal eens kijken of ik leuke kaplaarsjes kan vinden.

    Misschien was het massale ‘nee’ vooral een uiting van desinteresse of van ‘het allemaal wel geloven’ en is het nu daarom een beetje stilgevallen. Ik persoonlijk heb niet gestemd en naar mij verteld wordt ben ik daarmee ook het recht tot klagen verloren. Dus sluit ik me zacht fluisterend aan bij de overgebleven klagers.

  25. 34

    @27: Iedereen die Havo of meer gedaan heeft valt in de categorie hoog opgeleid.
    En hoogopgeleid zegt helemaal niets over het intellectuele of intelligentie niveau van betreffende persoon.
    Het geeft alleen wel een hogere kans op een goed betaalde baan.

  26. 35

    @steeph: Welke opleiding iemand die ik tegenkom heeft gehad speelt absoluut geen rol in mijn be(toe)nadering maar een zekere training in het abstracte denken mag je toch wel verwachten van iemand op een dergelijke hoge bestuurlijke functie. Mijnsinziens is er een groot verschil tussen leren en studeren, niet dat je daar een “hoger” mens van wordt, veelal niet, maar om nu alles met en na Havo gelijk te stellen…nee.
    Dat een genoten, want niet iedereen krijgt gelijke kans, opleiding niet veel zegt over iemans capaciteiten ben ik het volledig met je eens.

  27. 38

    @kool: Ik kom niet, waarom reageert u hier niet vraag ik me af en verkleinwoordjes zeggen meer over u dan over het artikel van Eric. Die schrijft namelijk groot(s).

  28. 39

    @Larie/38
    Omdat Otto heel graag wil dat zijn weblogje ook bezocht wordt en aangezien hij daar duidelijk maakt dat je veel beter Otto – buenos noches – Kool kunt lezen dan de sukkels van sargasso vertelt ie dat er hier dus maar niet bij.

  29. 42

    Cognitieve dissonantie?

    Het weblog ‘sargasso’ profileert zich als ‘boosting discussions and intellectual processes’, en wordt gerund door een tiental bloggers, die, naar het zich laat vermoeden, een journalistieke achtergrond hebben. Best wel serieuze business, ze hebben ongeveer 4000 hits per dag.

    ‘boosting intellectual processes’. Oei. Even de jeuk aan mijn tenen wegkrabben. What the f*ck does that mean? Dat is net zoiets als onze ex-staatssec. Nijs die zegt ‘veel intellectuele ideeen te hebben’.

    Nouja. Mijn aandacht werd getrokken door dit stukkie. (punchline: de politici van het ja-kamp proberen nu hun eigen ideeen en handelingen in overeenstemming te brengen met de uitslag. Maar lees nou maar, het is best grappig).

    Leuk hoor. Een beetje psychologiseren over politiek. Maar doe ’t dan goed. Ten eerste definieren ze ‘cognitieve dissonantie’ totaal verkeerd, ten tweede kan ik me totaal niet voorstellen dat al dat hypkriete geluiter daar in de verste verte iets mee te maken heeft. Dit is namelijk niet zozeer op hun eigen psyche gericht, alswel op de -treurige- poging om zowel ‘de meerderheid heeft altijd gelijk’ als hun eigen politieke lijn van de afgelopen 20 jaar met elkaar in overeenstemming te bregen. En je maakt mij niet wijs dat er iemand is op het Binnenhof die daar werkelijk in gelooft. Het is gewoon je gezicht redden.

    Aan welke cognitieve dissonantie zal de weblogger van Sargasso eigenlijk leiden?