Ik wil gewoon even rustig zitten
Technologie gaat ons steeds meer vertellen hoe we ons moeten gedragen. En dat zou wel eens heel irritant kunnen zijn, denkt universitair docent Andreas Spahn. Een nieuwe aflevering in de serie Intieme Technologie van het Rathenau Instituut.
Een van de rituelen van getrouwde stellen die elkaar al heel lang kennen, is de vaak volkomen geritualiseerde wijze waarop ze elkaar advies geven over elkaars gedrag en de precies zo geritualiseerde manier om dit advies te negeren. In augustus vorig jaar overleed de grote Duitse komediant Loriot. In zijn sketches gaat het vaak over zulke intieme relaties binnen een gezin. Een van zijn meesterlijke sketches is een gesprek van een oud echtpaar, waarbij de vrouw aan de man allerlei nuttige dingen blijft voorstellen die hij kan doen, terwijl hij gewoon rustig in zijn stoel wil zitten. Natuurlijk, een wandeling is gezond, en ja, een boek lezen kan verrijkend zijn, natuurlijk heeft ze gelijk; maar hij wil gewoon rustig in zijn stoel zitten, en raakt steeds geïrriteerder omdat zijn vrouw hem aldoor zegt wat hij moet doen. Bekijk het filmpje
Zou het heel futuristisch zijn om te veronderstellen dat we deze strijd in de toekomst niet alleen maar met onze dierbaren zullen voeren, maar ook met de technologie? Is het denkbaar dat technologie in de toekomst net als onze partner, schoonmoeder, ouders en vrienden zal proberen ons gedrag te sturen?
Persuasieve technologie
We hebben nu al te maken met het feit dat technologie ons in ons steeds vaker vertelt hoe we ons moeten gedragen. De auto laat je met knipperende waarschuwingslichtjes en irritante piepjes weten dat de veiligheidsriem niet vast zit, het navigatiesysteem begint te piepen als je te hard rijdt, de computer bedenkt op de meest ongelegen momenten dat de beveiligingssoftware moet worden bijgewerkt (bijvoorbeeld tijdens een belangrijke presentatie) en slimme elektriciteitsmeters proberen je ertoe aan te zetten energie te besparen door de verwarming lager te zetten. Dit zijn slechts enkele voorbeelden van wat ‘persuasieve technologie’ (PT) wordt genoemd. PT is erop gericht om de houding, het gedrag of de opvattingen van de gebruiker te veranderen. Dit gebeurt door middel van feedback op wat de gebruiker doet (of niet doet) en door hem ‘advies’ te geven over het gewenste gedragspatroon.
Gedrag sturen
Volgens het libertair paternalisme (Thaler/Sunstein) kun je mensen betere keuzes laten maken door hun omgeving (van supermarkten tot technologische artifacts) zodanig te veranderen dat bepaald gedrag wordt gestimuleerd. Je kunt iemand echter eigenlijk pas echt goed adviseren wat hij moet doen, als je hem goed kent. Dat is waarom partners die al heel lang samen zijn, vaak zo overtuigend zijn: zij kennen de ander van haver tot gort. Hoe meer je over iemand weet, des te beter je zijn gedrag kunt sturen. “Toegesneden op de persoon”, daar draait het allemaal om bij persuasieve technologie: Amazon weet waar je in geïnteresseerd bent, reclame op je browser is gebaseerd op je voorkeuren. Binnenkort is het dankzij PT wellicht ook mogelijk om te weten wat voor soort gebruiker je bent: welke strategieën werken om je over te halen? Werkt het bij jou goed als er een ‘autoriteit’ in het spel is (“Kijk, je favoriete voetballer heeft deze smartphone, is dat ook niet wat voor jou?”). Of ben je juist gevoelig voor peer-pressure (“Al je facebook-vrienden hebben dit al, waarom jij nog niet?”). Deze informatie over welke strategieën het beste werken om iemand over te halen, kunnen in principe samen met andere informatie worden opgeslagen en gedeeld in een persuasief profiel, zodat de technologie iemands gedrag zo goed mogelijk kan beïnvloeden. Maar het kan ook heel irritant zijn als je helemaal niet overgehaald wilt worden.
Irritant
Het is de vraag in hoeverre je – om economische, ethische of andere redenen – wilt dat technologie je levensstijl stuurt. De meeste mensen vinden het geen probleem als goede vrienden die hen goed kennen hen er zo nu en dan van proberen te overtuigen wat ze wel of niet zouden moeten doen. Waarschijnlijk vindt ook bijna niemand het een probleem als PT af en toe een duwtje in de goede richting geeft om gedrag te veranderen, bijvoorbeeld als er een gemeenschappelijk doel in het spel is en PT helpt om bij de les te blijven. Als je bijvoorbeeld toch al energie wilt besparen en PT je er gewoon even aan herinnert dat je graag duurzaam wilt zijn en tips geeft hoe dat kan. Dit kan juist erg behulpzaam zijn. Maar als PT gericht probeert gedrag te veranderen en je probeert over te halen tot dingen die je eigenlijk helemaal niet wilt (zoals meestal bij reclame), kan dit net zo irritant zijn als een partner die je ertoe aan wil zetten om eens wat te gaan doen, terwijl je gewoon rustig in je stoel wilt zitten. En het is precies die soort PT waar ik beducht voor ben.
Andreas Spahn (1974) is universitair docent filosofie en ethiek aan de Technische Universiteit Eindhoven. In zijn onderzoek houdt hij zich onder andere bezig met de ethiek van technologie, zoals persuasieve technologieën.
Goed stuk!
Je noemt hem op het laatst: we hebben inderdaad al zo’n partner die ons overal toeschreeuwt en fluistert en aankijkt: de reclameboodschappen op straat, radio en teevee. Overal eindeloos herhaald, als was het indoctrinerende stalinistische propaganda. Koop dit nou, wissel nou eens van energieleverancier, je zorgverzekering is niet goed, neem een andere. Ga daten. Ga vreemd.
“Rustig zitten” in het openbaar vervoer is er ook niet meer bij want het GVB wil kennelijk dat we dat allemaal moeten zien. Je betaalt er zelfs voor met je ov-chipkaart. En doordat “nieuws” zo’n belangrijke vulling wordt van de onverkochte ruimte tussen reclames, wordt je ook steeds van het laatste nieuws op de hoogte gesteld.
Daarmee is nog een andere grens overschreden: de ruimte waarin iemand beslissen kan om iets wel of niet aan kinderen te vertellen. Nu worden ook kleine kinderen zonder schroom op de hoogte gesteld van de laatste nieuwtjes over kinderverkrachters en moordenaars. Iets wat toch echt niet altijd voor kinderen geschikt is, zou je denken.
Maar je hebt er niets meer over te zeggen, want het dient de werking van de heilige vrije markt.
Beste Andreas,
PT kan ook spannend zijn. Ik kijk graag naar vrouwen met spannende topjes. De textielindustrie stelt deze voor een paar euro beschikbaar. Grote winkelketens zoals Zeeman en C&A distribueren ze en ze worden – zeker in de zomer – volop gedragen. Ben ik gevaarlijk bezig? Ik heb vrouw en kinderen.
Ik heb haar al eens voorgesteld om een trio te doen. Mijn vrouw is streng gelovig. Wat denk je zelf? Zeven maanden in de bijkeuken gestaan.
Voor mij misschien wel de belangrijkste reden me voorlopig verre te houden van sociale media.
Ik ben dus zo iemand die volledig mee gaat in alle sociale media, alle onderzoekjes keurig invult, alle site-reviews doet, overal reageert. Theoretisch zou je met wat IT-systemen koppelen en een paar psychologisch onderlegden een gedragsprofiel kunnen maken en een plan om PT zo te laten werken dat dit gedragsprofiel verandert.
Tenzij ik bij het invullen en meewerken aan het vergaren van data al doelbewust paaseitjes heb achter gelaten. Dan zou ik elke vorm van PT meteen weer herkennen als dat zeikwijf. Verbaasd dat mijn bannerblockers/spamfilters e.d. weer eens omzeilt zijn.
Over het algemeen is het namelijk nog altijd zo, dat een ieder de drang heeft om (in ieder geval de illusie van) keuze vrijheid te hebben.
“The problem is choice…” – Neo in “The Matrix” tegen The Architect.