Polderen om Palestina

Dit is een gastbijdrage van Marcel Otto, journalist en historicus.

De Israëlische premier Benjamin Netanyahu hield dinsdag een toespraak voor het Amerikaanse Congres. “Als leider van Israël is het mijn verantwoordelijkheid om mijn volk naar vrede te leiden”, zei hij. Ook als dat betekent dat er ‘pijnlijke compromissen’ moeten worden gemaakt. Veelbelovende woorden, die het dan ook goed deden als kop boven nieuwsberichten.

En inderdaad gaf Netanyahu in zijn toespraak aan bereid te zijn concessies te doen. “Voor daadwerkelijke vrede moeten we delen van het oude joodse vaderland opgeven”, sprak hij. Dat betekent dat in elke vredesovereenkomst die een einde maakt aan het conflict sommige nederzettingen achter de grenzen van Israël zullen blijven. Het ‘Israëlische volk is bereid een verregaand compromis te bewerkstelligen’ als de Palestijnen, en dan met name de Palestijnse president Mahmoud Abbas, ertoe besluiten ‘een joodse staat te accepteren’.

Hier hield de Israëlische bereidwilligheid echter wel op. “Israël zal niet terugkeren naar de onverdedigbare grenzen van 1967”, zei Netanyahu. “Een groot deel van de 650 duizend Israëliërs dat achter de grenzen van 1967 woont, is gevestigd in (buiten-)wijken van Jeruzalem en groter-Tel Aviv. Deze gebieden zijn dichtbevolkt, maar geografisch gezien ook vrij klein. In elke serieuze vredesovereenkomst worden deze gebieden, evenals andere plekken van essentieel strategisch en nationaal belang, opgenomen binnen de definitieve grenzen van Israël.”

Klein als deze gebieden wellicht mogen zijn, ze zijn voor de Palestijnen van even groot belang als voor Israël. De wijken in Jeruzalem waar Netanyahu op doelt vormen het stadsdeel dat de Palestijnen beschouwen als de hoofdstad van hun toekomstige staat. Maar over Jeruzalem was de premier stellig: “Jeruzalem zal nooit meer opgedeeld worden. Jeruzalem moet de verenigde hoofdstad van Israël blijven.” Over de nederzettingen, die als een lappendeken op de Westelijke Jordaanoever liggen en door de Verenigde Naties als illegaal zijn bestempeld, moet worden onderhandeld, zei de Israëlische premier. Sommige zullen na het bereiken van vrede achter de grenzen van Israël blijven liggen, aldus Netanyahu. De meeste klaarblijkelijk niet.

De veiligheid van Israël staat voorop en is van het allergrootste belang, zei Netanyahu. De joodse staat wordt van alle kanten bestookt met raketten, ‘daarom heeft Israël veiligheidsgaranties nodig’. “Het is van levensbelang, absoluut van levensbelang dat een Palestijnse staat volledig gedemilitariseerd blijft”, voerde hij aan als oplossing. “En het is van levensbelang, absoluut van levensbelang dat Israël langdurig langs de rivier de Jordaan militair aanwezig blijft.” Omwille van deze veiligheid ‘zal Israël niet onderhandelen met een Palestijnse regering die gesteund wordt door de Palestijnse versie van Al-Qaida (Hamas, MO)’. “Abbas moet het verdrag met Hamas verscheuren en vrede sluiten met de joodse staat.”

De noodzaak van een veilig Israël is kristalhelder. Het is volledig begrijpelijk dat Israël iedere stap naar de toekomst zorgvuldig wikt en weegt. Maar nu het Fatah van Abbas en Hamas zich onlangs hebben verzoend en Abbas toestemming van Hamas heeft om vrede met Israël te bewerkstelligen, is deze wankele Palestijnse coalitie momenteel misschien wel de enige legitieme mogelijkheid om op vreedzame wijze resultaten te boeken. Zeker nu zich binnen Hamas een machtsstrijd lijkt af te tekenen over de te volgen koers van de extremistische beweging en er ter rechterzijde van Hamas kleinere, nog extremere facties de kop opsteken. Van deze onzekerheid kan gebruik worden gemaakt door nu aan de onderhandelingstafel toe te slaan.

Een mogelijkheid is een coulantere opstelling inzake de kwestie van de Palestijnse vluchtelingen. De stichting van de staat Israël in 1948 bracht een grote stroom van honderdduizenden Palestijnse vluchtelingen op gang. Dit werd nog eens herhaald na de Zesdaagse Oorlog. Deze mensen verblijven, voor zover zij nog in leven zijn, grotendeels in vluchtelingenkampen in buurlanden als Jordanië, Syrië en Libanon. Netanyahu liet dinsdag echter doorschemeren dit probleem niet te willen oplossen. Israël is het thuisland van het joodse volk, net als een toekomstige Palestijnse staat het thuisland voor het Palestijnse volk zal zijn, zei hij. “Joden in de hele wereld hebben het recht om naar de enige echte joodse staat te immigreren. En Palestijnen in de hele wereld zouden het recht moeten hebben om, als zij daarvoor kiezen, naar een Palestijnse staat te immigreren. Dit is wat het betekent: het betekent dat het Palestijnse vluchtelingenprobleem buiten de grenzen van Israël opgelost zal worden.”

Het is zwak uitgedrukt om te stellen dat er inderdaad ‘pijnlijke compromissen’ gesloten moeten worden. De veelbelovende woorden van Netanyahu vinden later in betoog echter weinig weerklank. Er moet veel en er zijn een aantal zaken die in ieder geval níet zullen gebeuren. Als het gaat om het sluiten van pijnlijke compromissen, lijkt het er verdacht veel op dat vooral de andere partij zich hiertoe moet zetten. Het is dan ook niet vreemd dat het Palestijnse kamp na de toespraak zijn onvrede liet blijken. En dat is jammer, omdat er zo weer een mooie mogelijkheid om toenadering te zoeken en werkelijke bereidwilligheid te tonen verloren gaat. De enige mogelijkheid, het enige pad naar vrede, is als een pad door Hollandse polders. Er zullen compromissen moeten worden gesloten en compromissen sluiten is nooit leuk. Het is natuurlijk een te eenvoudige voorstelling van zaken om te denken dat vrede en voorspoed hiermee binnen handbereik liggen, maar polderen is de enige uitweg.

Hamas zal moeten afstappen van zijn beginsel dat de staat Israël vernietigd moet worden en de pijnlijke stap moeten zetten om de joodse staat te erkennen. Hamas-leider Khaled Mashaal lijkt, getuige de verzoening met aartsrivaal Fatah, langzaam tot een voorzichtig besef te komen dat overleg uiteindelijk meer oplevert dan het gewelddadige verzet. Tegenstromingen in de extremistische beweging vrezen deze stap en hebben openlijk hun ongenoegen geuit. De tijd zal het leren, maar als de machtsstrijd binnen Hamas leidt tot een overwinning van de gematigden – voor zover je van gematigd kan spreken – is er weer een kleine stap gezet.
Ook Israël zal moeten beseffen dat zijn belang niet het belang van een ander is. Om tot een akkoord te komen zal het belang van de ander altijd moeten worden meegewogen. De hoofdzaak voor Israël is zijn veiligheid, dat is duidelijk, maar als democratie, met een ‘vrije pers, onafhankelijke gerechtshoven, een open economie en onstuimige parlementaire debatten’ moet het land zich realiseren dat op de lange termijn duurzame vrede realiseerbaar is als nu pijnlijke compromissen worden gesloten op gebieden die voor Israël en de Palestijnen van groot belang zijn. Als dat de nodige goodwill kweekt, hoeven de Palestijnen dit najaar ook niet de stap naar de Verenigde Naties te maken om daar internationale steun voor een onafhankelijk Palestina te werven.