Politiek is geen instituut van vrijblijvendheid – open brief aan Utrechtse Wethouder Everhardt

Een volgende gastbijdrage van architect Ad van der Stok over het Utrechtse CentrumPlan. Dossier

Als politici zichzelf serieus nemen, dan zijn hun beloftes niet vrijblijvend en mogen we ze er aan houden. Blijken ze onuitvoerbaar, dan hoeft dat geen probleem te zijn, zolang dat ruiterlijk wordt toegegeven en wordt uitgelegd. Rondom het miljarden kostende Utrechtse Centrumplan gaat dat anders.

De beloftes uit het referendum in 2002 en het Masterplan van 2003 worden bij lange na niet waargemaakt. Maar volgens Burgemeester & Wethouders, in ieder geval tot 2009 bij monde van wethouder Janssen, stonden die beloftes nog fier overeind. Dus terwijl het regent, spiegelt B&W zon voor en zegt daarmee de waterdichtheid van de plannen niet zo relevant te vinden. ‘Wethouder, u had zon beloofd maar nu regent het, wat gaan we daaraan doen?’ ‘Best raadslid, waar heeft u het over? Volgens mijn papieren schijnt de zon.’

De politieke werkelijkheid verschilt hemelsbreed van de plannen en dat zou B&W ronduit moeten toegeven. Niet om recht te doen aan de geschiedenis, maar om discussie mogelijk te maken die nu door die officiële werkelijkheid gefrustreerd wordt. Pas wanneer B&W de werkelijkheid van de plannen onder ogen ziet, kan er met de raad gesproken worden over welke verbeteringen nog mogelijk zijn. Daarom onderstaande brief aan verantwoordelijk wethouder Victor Everhardt, over of hij de zon nog ziet schijnen en wat hij tegen de regen denkt te gaan doen:

Wethouder,

Onlangs maakte ik de minidocumentaire Beloftes die schuld maken, over het Utrechtse Centrumplan, welke op Sargasso.nl gepubliceerd werd. U heeft er wellicht kennis van genomen, anders wil ik u bij deze daartoe uitnodigen.

Deze documentaire gaat over het waarmaken van politieke beloftes die voor het referendum (2002) en in het Masterplan (2003) zijn gedaan over met name de ruimtelijke kwaliteit in het stationsgebied. Maar misschien nog meer dan dat gaat ze over de waarde van politieke beloftes die elke bewoner aangaan: veranderingen in zijn eigen omgeving, in zijn eigen stad.

Over die beloftes waarvoor u nu verantwoordelijk bent, wil ik u met deze brief enkele vragen stellen, na eerst de context ervan geschetst te hebben.

De beloftes

De drie belangrijkste beloftes die in de documentaire ter sprake komen, licht ik nog even toe. Die hebben allemaal te maken met de kwaliteit van de openbare ruimte rondom het station, die eigenlijk sinds de voltooiing van Hoog Catharijne, begin jaren ’70, te wensen overlaat. Het werd een aangename plek voor junks, het werd onveilig en er werd vele, vele jaren over gediscussieerd. Die gebrekkige kwaliteit is de hoofdreden van de hele verbouwing van het stationsgebied. Precies daarom herinnert de documentaire aan die beloftes, want wederom lijkt de kwaliteit het onderspit te delven.

De eerste belofte was ‘een ruim opgezette nieuwe binnenstad’, belangrijk om te voorkomen dat de openbare ruimte in het gedrang komt. Uiteindelijk is dat precies wat gebeurt, tegen de belofte in wordt het gebied volgestapeld ten koste van openbare ruimte, die bovendien fragmenteert, zoals rondom het Smakelaarsveld en de zuidkant van het stationsplein. De overblijvende fragmenten missen een goede aansluiting met publieke routes en een publieke invulling en zijn daarom van weinig waarde. Zelfs wanneer je perse hetzelfde volume aan bouwplannen wil maken, kun je betere en ruimere openbare ruimte realiseren dan gebeurt. Maar uit niets blijkt dat dat überhaupt ooit de inzet van de plannen is geweest.

De volgende belofte gaat over de onderwereld, waarover in het Masterplan gezegd wordt dat het geen optie is daar niets aan te doen. Te zien is dat door de huidige opzet van Hoog Catharijne het publiek op de eerste verdieping de stad in wordt geleidt en er op de begane grond, door gebrek aan publiek en een overschot aan fietsen en parkeergarages, een onderwereld is ontstaan. Dat kan anders door de routing te veranderen en de noodzakelijke maar vervelende functies in een kelder of binnen de bebouwing op te lossen. Dat is echter alleen mogelijk, als je Hoog Catharijne ter discussie durft te stellen. Blijkbaar heeft geen van uw voorgangers dat aangedurfd.

Tot slot komt het herstel van de historische singel aan bod. Een singel die het huidige stukje snelweg dat er ligt zou moeten opwaarderen tot een groen en langgerekt park. Dat lukt niet erg, omdat tegelijk met het herstel ervan en het terugbrengen van water, de kwaliteit die deze verbetering in potentie heeft teniet wordt gedaan. Dat gebeurt door uitbreidingen van Hoog Catharijne. Dit winkelcentrum mag uitbreiden middenin die mooie dure nieuwe singel. Weg mooie dure nieuwe singel.

Het ophouden van de schijn

Na kritiek van de Utrechtse rekenkamer hebben uw voorgangers zich gedwongen gevoeld een verantwoordingskrantje te maken over de beloftes. Daarin zegt ze de plannen uit 2002 met die uit 2010 te vergelijken, om zo te tonen dat het overgrote deel van de beloftes nog in stand is. Ze vergelijkt hierin een aantal kenmerken, die haar goed uitkomen, maar die niets te maken hebben met de kwaliteit van het gebied, terwijl de beloftes daar alles mee te maken hebben. Op één kenmerk na, de Catharijnesingel, maar dat wordt zo gepresenteerd dat volledig onduidelijk blijft wat er gebeurt. Bij 2002 staat, de singel krijgt een rustige sfeer met groene oevers. Bij 2010 wordt volstaan met één woord: Catharijneknoop. Een woord dat 99% van de Utrechtse bevolking niets zegt. Die weet niet dat daarmee wordt bedoeld: de Catharijnesingel wordt helaas volgebouwd met uitbreidingen van Hoog Catharijne, die ervoor zorgen dat van de beloofde singel niets terecht komt, waardoor je het ermee gemoeide geld als weggegooid kan beschouwen. Dat had er moeten staan.

Iets anders dat opvalt is dat in het krantje niets is te vinden over de belangrijkste aanleiding van deze verbouwing: de in belabberde staat verkerende publieke begane grond. Dat wordt volkomen genegeerd en dat spreekt boekdelen.

Tot slot wil ik u vertellen waarom dat krantje wat manipulatief overkomt. Er wordt namelijk, zoals dat in jargon heet, creatief met cijfers omgesprongen. In het krantje vinden we 2 taartdiagrammen over de hoeveelheid vastgoed. Die worden, vanzelfsprekend, in m2 wordt uitgedrukt, dat is tenslotte de standaardmaat voor oppervlakte. Ook vinden we 2 taartdiagrammen met openbare ruimte, maar daarvan blijft het aantal m2 volledig onduidelijk, ze zijn uitgedrukt in percentages. Dat is geen toeval. Want als er wel m2 had gestaan, dan hadden we kunnen zien dat de totale openbare ruimte in omvang nogal afneemt en waarschijnlijk ook het groen. Dat zou bevestigen dat de beloftes niet worden waargemaakt en dat was nu ook weer niet de bedoeling. Nu lijkt die openbare ruimte hetzelfde te blijven en het groen toe te nemen.

Dit krantje had niet de bedoeling een eerlijk beeld van de stand van zaken te schetsen en dat doet het dan ook niet. Net zomin als uw voorganger in dat interview in Vrij Nederland, eind 2009, waarin hij beweerd dat de beloftes nog steeds overeind staan.

Politieke actualiteit

Het referendum is geschiedenis, maar levert actuele vragen op. Zo lijkt het er op dat de huidige plannen voor het stationsgebied nagenoeg definitief zijn. Als dat het geval is, zou dat betekenen dat we ons nu kunnen afvragen of dat referendum een succes is gebleken. Dat is relevant, omdat er regelmatig referenda worden georganiseerd over dit soort projecten, onlangs nog in Tilburg en in Arnhem. Zo’n referendum kost veel geld, er wordt betrokkenheid van de bewoners verlangt en er worden allemaal politieke beloftes gedaan, die volgens Tejo Spit, hoogleraar planologie, helemaal niet waar te maken zijn. In ons interview noemde hij dit referendum een planologische stommiteit.

Politici zeggen altijd graag van fouten te willen leren, maar ook voor betrokken bewoners in Utrecht zijn de conclusies die hieruit getrokken worden relevant. De eerste conclusie volgt natuurlijk uit de vraag, of wordt waargemaakt wat is beloofd? Hoe denkt u daarover als verantwoordelijk wethouder? Wat wordt waargemaakt en wat niet? En hoe denkt u, 9 jaar later, over het referendum als middel? Had dat referendum beter niet gehouden kunnen worden, omdat plannen in de loop der jaren aangepast moeten kunnen worden? Kunt u zich vinden in de woorden van Tejo Spit?

Het kan ook zijn dat de plannen nog helemaal niet zo definitief zijn als gesuggereerd wordt. Als dat het geval is, lijkt het hoog tijd snel in kaart te brengen wat nog verandert kan worden. Wellicht is het mogelijk dat gebouw in de singel uit de plannen te verwijderen? Daarbij moeten we ons ook blijven afvragen hoe belangrijk gemaakte afspraken zijn. De gevolgen ervan kunnen zo onwenselijk zijn dat het uiteindelijk beter is er alsnog vanaf te zien, ook als dat geld kost. Bovendien, zolang het overgrote deel van de plannen nog niet gerealiseerd is, zijn verbeteringen mogelijk. Afspraken zijn tenslotte van papier en niet van beton.

Hoe uw oordeel over het referendum ook is, de rol van Corio is opvallend. Want vreemd genoeg is dat de enige partij die er met de huidige plannen alleen maar op vooruit gaat. Terwijl de gemeente en dus de stad op zo’n beetje elk terrein verloren heeft. Dat is misschien een onafhankelijk onderzoek waard, waar niet alleen Utrecht, maar alle wethouders ruimtelijke ordening in Nederland van kunnen leren. Dan zou onderzocht kunnen worden of Corio z’n macht heeft gebruikt of misbruikt – ze heeft tenslotte een monopolie op de plek waar ze zit. Zo kunt u zich als politicus afvragen of de overheid genoeg middelen heeft om zonodig het algemene belang af te dwingen. Als er in het algemeen belang een snelweg wordt aangelegd, wordt grond tenslotte gewoon onteigend. Zou het dan niet vanzelfsprekend zijn dat ook bij de aanleg van een nieuw hart van de stad, het centrum van de publieke ruimte, onteigening tot de mogelijkheden behoort? Of is dat mogelijk en overwogen?

Mijn laatste vragen betreffen het functioneren van de democratie in de gemeentepolitiek. Denkt u dat de gemeenteraad goed in staat is dergelijke complexe en grootschalige plannen te controleren? Indien u dat negatief beantwoordt, kunt u dan misschien aangeven hoe u denkt dat dat te verbeteren is? Zou het een idee zijn als de gemeenteraad op eigen initiatief deskundigen, in dit geval mensen die iets over stedenbouw en openbare ruimte weten (dus niet de rekenkamer), een seconde opinion kan laten uitvoeren? Dat stelt haar wellicht in staat beter tot een gedegen oordeel te komen en uit naam van de bewoners te doen waar ze voor is.

Vragen

Ik vat ze voor u samen:

(1) Vindt u, over het geheel genomen, de huidige plannen voor het stationsgebied in overeenstemming met de beloftes die de bewoners van Utrecht zijn voorgehouden en kunt u aan de hand van de plannen uw antwoord toelichten?
(2) Indien u vindt dat die beloftes niet worden waargemaakt, omdat dat misschien niet mogelijk is gebleken, betekent dat dan dat we over dit soort grootschalige plannen in Utrecht en/of in Nederland geen referenda meer moeten houden?
(3) Kunt u duidelijk maken in hoeverre de niet waargemaakte beloftes, zoals ze in de documentaire ter sprake komen, nog veranderd kunnen worden, bijvoorbeeld de nieuwbouw in de Catharijnesingel?
(4) Vindt u het een goed idee om de rol van Corio in dit proces onder de loep te laten nemen door een onafhankelijke deskundige / commissie? Met name wat betreft de vragen (a) of zij haar monopoliepositie heeft gebruikt of misbruikt? en (b) of de gemeente genoeg middelen heeft om in zo’n voor de stad belangrijke omgeving het publieke belang af te dwingen?
(5) Vindt u het een goed idee de gemeenteraad, bij dergelijke complexe plannen, meer middelen ter controle in handen te geven, zoals bijvoorbeeld de mogelijkheid een onafhankelijke seconde opinion uit te laten voeren?

Tot slot

Ik vermoed dat u het eens bent met de stelling dat politiek geen instituut van vrijblijvendheid is. Tot nu toe heeft B&W mooi weer gespeeld over het centrumplan en vrijblijvend de kritiek langs zich heen laten gaan. Ondertussen wordt het misschien eens tijd de uitkomst van de plannen onder ogen te zien.

Mede daarom zie ik met veel interesse uit naar uw antwoorden. Met mij de geïnteresseerden op Sargasso.nl en DNU.nu.

Ad van der Stok

NB. Volgens het secretariaat van de wethouder mag een reactie binnen vier weken verwacht worden.