Privacybeleid, goede intenties, slechte consequenties
Afgelopen vrijdag was er de uitreiking van de Big Brother Awards 2009. Verslagen en meningen daarover kunt u rustig elders lezen. Zelf was ik aanwezig en wil aan de hand van de aanwezigheid en uitspraken van twee personen die avond een relevant pijnpunt duidelijk maken in het privacydebat.
Allereerst was er het verhaal van Renate Tromp. Opgepakt, in de cel gezet, beschuldigd van het bedreigen van een bekende Nederlander en na 11 uur weer vrij gelaten. Haar paspoort was enige tijd daarvoor gestolen en iemand had haar identiteit gebruikt om onder haar naam een mobiel abonnement te nemen en te misbruiken. De officier van justitie had dit niet gecontroleerd en dus niet 1 en 1 bij elkaar opgeteld. Overigens zat er drie maanden tussen de bedreiging en het oppakken.
Wat later op de avond was de heer van Tol, Districtshoofd van de politie Rotterdam-Rijnmond zo sterk om de award voor meest absurde voorstel (mobiele naaktscanners) hoogst persoonlijk in ontvangst te nemen, als enige van de winnaars.
Hij begon zijn toespraakje met te zeggen dat hij geschokt was door het verhaal van Renate Tromp. En dat dat helemaal in tegenspraak was met waarvoor hij bij de politie gekomen was en nog steeds is.
En daarin heeft hij waarschijnlijk gelijk. Sterker nog, dat geldt waarschijnlijk voor de meeste politiemensen (gelukkig) en ook de meeste andere mensen die zich met de veiligheid van dit land bezig houden. Maar dat is dan ook niet het probleem.
Het probleem, vanuit het gezichtspunt privacybescherming en alle mogelijke gevolgen bij het ontbreken daarvan, zit hem namelijk in een combinatie van drie factoren.
Allereerst is mogelijk wel veruit de grootste meerderheid van de mensen binnen politie (en instanties van soortgelijke aard) oprecht integer en bewust van hun verantwoordelijkheid. Maar er is altijd een minderheid die het zien als een gewone baan, die hun tijd uitzitten tot hun pensioen, die het eigenlijk zijn gaan doen omdat het toch vooral leuk leek of die ambitie net iets boven integriteit zet. Neem daarbij de prestatiedwang die tegenwoordig ook voor politie geldt (bonnen schrijven!) en je hebt een gevaarlijke combinatie waarin zorgvuldigheid, correctheid en oplettendheid geofferd worden voor het scoren.
De tweede factor die meespeelt is de toenemende omvang en complexiteit van de beschikbare informatie. Vincent Icke gaf het in zijn speech tijdens de uitreiking ook al aan. Met iedere nieuwe database neemt het aantal mogelijke verbindingen tussen stukjes informatie exponentieel toe. En we hebben nu al heel veel bronnen waaruit geput kan worden. En al die bronnen hebben zogenaamde feitjes over mensen er in zitten. En als je die feitjes maar lang genoeg combineert, zonder rekening te houden met bepaalde omstandigheden over logica, kan je vanzelf altijd wel een paar mensen vinden waarvoor het aannemelijk is dat ze iets hebben fout gedaan, zonder dat dit ook werkelijk het geval is. Persoonlijk noem ik dit een gecompliceerde valse positief overigens.
De derde factor die meespeelt is dat veel van de functionarissen die gaan over het gebruik en interpreteren van alle data niet langer voldoende kennis hebben om ook daadwerkelijk te begrijpen wat ze zien, of dat goed is en onder welke omstandigheden dat anders kan zijn dan het lijkt. Laat ik hiervoor een voorbeeld (geanonimiseerd) geven uit mijn omgeving. Iemand wordt opgepakt en zes dagen van partner en kinderen opgesloten zonder advocaat. Wederom wegens bedreiging van een bekende Nederlander. Dat zou gebeurd zijn via het ip-adres van de computer van die persoon. Dat bleek dus niet te kloppen. Niet alleen doordat de persoon in veel van genoemde gevallen niet thuis bleek te zijn (de partner wel overigens, maar het abonnement stond niet op die naam…..). Maar juist ook doordat later bleek dat iemand anders onder datzelfde IP-adres had weten te opereren (het verhaal gaat niet of dit een open-wifi probleem of een slim ip-chang-trucje was).
De betrokken ambtenaren bleken niet te weten dat dit tot de mogelijkheden bestond.
Kunt u het zich voorstellen, zes dagen eenzame opsluiting zonder contact met de familie? Alleen doordat iemand dacht dat 1 en 1 wel gelijk moest zijn aan 2 maar niet begreep dat er ook andere mogelijkheden zijn.
Het zijn bovenstaande factoren die maken dat alle privacymaatregelen best goede intenties zijn, maar mogelijk heel slechte consequenties hebben.
En zolang er geen echt debat gevoerd wordt over deze materie, zal de kans op problemen alleen maar toenemen.
Waar moet dat debat dan over gaan? Heel eenvoudig:
- Is van de reeds aanwezige maatregel of voorgenomen maatregel hard te maken dat deze significant helpt bij het verbeteren van de veiligheid (dat wil zeggen met fatsoenlijke onderzoeken onderbouwd)
- Is van iedere maatregel goed doordacht wat de onvoorziene gevolgen zouden kunnen zijn
- Is bij iedere maatregel wel een fatsoenlijke set met controlemechanisme aangebracht die misbruik voorkomen (niet alleen technisch, maar ook in de zin van checks-and-balances)
- Zijn de functionarissen en de organisaties wel in staat om iedere nieuwe maatregel goed, veilig en integer te gebruiken
- Weegt, bovenstaande uitgezocht hebbende, het risico van falen nog op tegen de te verwachten positieve effecten
Gegeven de uitspraken van een van de winnaars, mvr Ter Horst, verwacht ik echter dat het nog wel even kan duren voor dit debat werkelijk gevoerd gaat worden. Laat staan dat er maatregelen teruggedraaid gaan worden waarvan blijkt dat ze helemaal nergens op slaan.
Met bovenstaande wil ik ook graag duidelijk maken dat er helemaal geen boosaardig Big Brother plan hoeft te zijn om toch in een maatschappij te belanden waar je zomaar van straat geplukt kan worden. Juist de goede bedoelingen dienen gewantrouwd te worden.
