De Onrendabelen is onbegrijplijk
We gingen er eens goed voor zitten: de documentaire van Marcel van Dam die zou bewijzen dat de Vara nog steeds de omroep van de sociale linksmens is. De Onrendabelen zou, zo verkondigde Van Dam op alle podia die hem ter beschikking stonden, aantonen dat Nederland in de afgelopen dertig jaar van een Scandinavische verzorgingsstaat naar een Angelsaksische vechteconomie is afgegleden. Een ramp voor het land. Maar na een kleine twee uur meegenomen te zijn in het leed van verliezend Nederland, zal dat niet de conclusie zijn die de meeste mensen trekken.
Ik ben best een empathisch mens, maar de onrendabelen die Van Dam opvoert roepen bij mij slechts sporadisch sympathie op. Zo is er een Limburger met kunstgebit, gehandicapte zoon en een rotjeugd die uiteindelijk een stuk grimmiger blijkt te zijn dan zijn glimlach doet vermoeden. Naast hem woont een vrouw die al haar hele leven in de bijstand zit. Net als haar dochter, 25, een alleenstaande moeder, die in het verleden een baantje had bij de McDonalds waar ze zich “kapot moest werken”.
Dat is een steeds terugkomend begrip, “kapot werken”. De onrendabelen in kwestie hebben het er steeds over. Maar in de praktijk blijkt vaak dat ze nog nooit hebben gewerkt, of steeds werden ontslagen, of ontslag namen. Ze moeten rondkomen van kleine uitkeringen, maar zien geen enkele kans om weer aan het werk te gaan. Overigens vraagt de interviewer de onrendabelen in kwestie geen moment of ze ooit een baan denken te krijgen, of zelfs hoe ze hun eigen toekomst zien.
De vraag is wat de documentaire nou wil bewijzen. Waren deze mensen niet onrendabel geweest als we nog steeds een op Zweden lijkende maatschappij hadden gehad? Waren deze mensen financieel echt beter af geweest? Had hun rotjeugd voorkomen kunnen worden?
Het blijft onduidelijk. Wat wel duidelijk is, is dat de documentairemakers bij uitkeringstrekkers vooral denken aan witte Nederlanders. Slechts 1 keer wordt een allochtoon ondervraagd, terloops, op een parkeerterrein. Terwijl een groot deel van de kanslozen in onze maatschappij inmiddels bestaat uit Turken, Marokkanen, Surinamers en Antillianen. Wier kansloosheid vaak een hele andere achtergrond kent.
Van Dam had zich beter kunnen beperken tot de mooie grafiekjes en gesprekken die gelikt, incoventient truth-erig worden weergegeven. En af en toe een wetenschapper aan het woord laten, zoals de socioloog die stelde dat de aandacht voor de maatschappelijke waarde verdwijnt om plaats te maken voor de vraag hoe rendabel iemand eigenlijk is. Of professor Heertje, die de zelfverrijking aan de maatschappelijke top aan de kaak stelde. Allemaal goede punten. Maar daar houdt het mee op.
Voor mij toont De Onrendabelen vooral aan dat Links Van Lang Geleden nog steeds een maatschappijbeeld heeft dat de jaren zeventig niet heeft overleefd. Zielige mensen zijn vooral dat: zielig. Terwijl je je moet afvragen welke rol deze mensen nog wél kunnen spelen.
