De verlichte zelfmoordterrorist

GeenCommentaar heeft altijd ruimte voor interessante gastloggers, deze maal voor Christian Jongeneel, wetenschapsjournalist en onder meer redacteur van De Linker Wang, tijdschrift voor geloof en politiek.

Op mijn bureau belandde het najaarsnummer van Beweging, het tijdschrift van de stichting voor reformatorische wijsbegeerte. ‘Islam en technologie’ stond er met grote letters op de omslag. Dat wilde ik wel lezen. Het bleek te gaan om de afscheidsrede van Egbert Schuurman als hoogleraar filosofie in Wageningen. In Delft en Eindhoven, waar hij ook prof was, had hij vijf jaar geleden al afscheid genomen.

Schuurman onderscheidt drie stromingen binnen de islam, al naar gelang hun reactie op westerse technologie. Ten eerste zijn er de fundamentalisten, die zowel de technologie als westerse ideologie van de Verlichting afwijzen. Daartegenover staan degenen die op beide fronten open staan, meestal de politieke en economische elite. En dan is er nog een middengroep, die geen tegenstander is van technologische vernieuwing, maar wel vindt dat die gepaard moet gaan met spirituele vasthoudendheid. Westerse invloeden mogen de grondvesten van de islam niet aantasten, vinden zij.

Zoals bij wel meer mensen vandaag de dag gaat Schuurmans aandacht vervolgens voor een belangrijk deel uit naar de fundamentalisten. Daarbij vat hij op een fraaie manier de analyse samen van de Brits-Nederlandse all-round academicus Ian Buruma.

‘Industrialisatie, kapitalisme en economische liberalisme zijn vanuit het westen de wereld over gegaan. Daarin ziet de fanatieke moslim een machinebeschaving die culturen vernietigt. De geest van het westen is weliswaar in staat de technologie te ontwikkelen en op een hoger plan te brengen en grote economische successen te verwezenlijken, maar hij kan de hogere zaken in het leven niet bevatten omdat het hem ontbreekt aan spiritualiteit. Hopeloos in datgene wat menselijk gezien juist belangrijk, ja het belangrijkste is. Voor moslims is de westerse religie het materialisme en deze religie strijdt met de aanbidding van de goddelijke geest.’

Schuurman noemt deze denktrant ‘motor van de vernietiging’, een analyse die hij ook met velen gemeen heeft. Die insteek vind ik altijd wat onvolledig. Wat mij bij een redenering als bovenstaande namelijk altijd opvalt, is de volstrekte rationaliteit ervan. De premissen zijn steekhoudend, de roep om het belang van spiritualiteit is niet universeel maar wordt wijd en zijd aanvaard, en de conclusie is er een van uiterste logische consequentie.

Maar ik ben dan ook een beetje van de school van de Londense hoogleraar politiek John Gray, die Al Qaida juist ziet als een product van de Verlichting, in dezelfde destructieve lijn als de Europese anarchisten van de negentiende en vroege twintigste eeuw: vernietiging niet als doel, maar als middel om een nieuwe wereldorde te scheppen. Het fundamentalisme is een hervormingsbeweging die zich in naam van het volk keert tegen de gevestigde, elitaire machthebbers.

Dat ze niet negatief tegenover technologie staat, probeert Gray te betogen door te laten zien hoe gretig de fundamentalisten gebruik maken van met name moderne communicatiemethoden. Osama bin Laden, de ingenieur die de beruchtste ideoloog van het gewelddadige fundamentalisme is, leeft weliswaar onder primitieve omstandigheden in een Pakistaanse grot, maar daarvoor heeft hij geen religieuze maar praktische motieven. Gray overdrijft denk ik een beetje, maar wat hun houding ten opzichte van technologie betreft denk ik dat de fundamentalisten ingedeeld moeten worden in de gematigde categorie: alles is welkom zo lang het maar niet in tegenspraak is met de islamitische traditie.

Schuurman identificeert zich graag met de gematigde moslims als het om technologie gaat. Als rechtlijnig christen beziet hij de verhouding tussen technologie en religie immers op dezelfde manier: ‘In de begeerde transformatie van de technologische cultuur verzet het christendom zich evenzeer tegen de ‘religie van de materie’ als de reformistische islam.’

Natuurlijk is het begrijpelijk dat Schuurman en andere gelovigen afstand proberen te nemen van gewelddadige fanatici, maar de verschillen hoeven niet kunstmatig opgeschroefd te worden. Als het om technologie gaat, verschilt de insteek van gematigde en radicale gelovigen niet wezenlijk. Dat hoeft Schuurmans ‘begeerde transformatie’ niet in de weg te staan. Bij rationalisten onderling verliest een argument immers niet zijn waarde als onwelvallige types zich er ook van bedienen.