Anglicismen zijn niet altijd onschuldig

OPINIE - De bovenstaande advertentie, geplaatst in De Volkskrant door de Tilburgse universiteit, figureerde vandaag nogal opvallend in mijn sociale-media-filterbubbel. U kunt de reacties uittekenen want de verwijten zijn de laatste maanden nogal voorspelbaar: je gaat toch niet in een Nederlandse krant aan een Nederlands publiek iets uitleggen in het Engels?

Eerlijk is eerlijk: de weerzin tegen de verengelsing is ten dele irrationeel. We leven nu eenmaal in een globaliserende wereld. Ik schrijf dit op een Japanse computer, rechts van me ligt een Chinese mobiele telefoon en links staat mijn koffie (Braziliaans) in een mok uit Jordanië. Dat onze taalwereld eveneens globaliseert, is alleen maar logisch. Van de andere kant: computers, telefoons en koffie koop je zelf. Op de verengelsing heb je daarentegen geen vat terwijl de taal, meer dan een koffiemok, een soort huis is waarin je woont. Verandering ligt dan gevoelig.

Veel veranderingen zijn echter niet van dien aard dat je je er zorgen om moet maken. Ja, “planetoïde” is nauwkeuriger dan “asteroïde”. En er is geen noodzaak te spreken over “transhumance” als je al het woord “verweiding” hebt. Echt ernstig vind ik zulke verschuivingen echter niet.

Maar een enkele keer aarzel ik. Soms is de weerzin tegen verengelsing misschien niet helemaal irrationeel. Eén voorbeeld zet althans mij aan het denken: de “natie-staat” die de laatste tijd zo vaak in het nieuws is. De staat dus waarbinnen één volk woont. Die heette vijfentwintig jaar geleden nog gewoon “nationale staat”.

In dit geval weet ik niet of verengelsing wel onschuldig is. Het suggereert namelijk dat de politici die het woord gebruiken – inderdaad, een Thierry Baudet – de Angelsaksische literatuur beter kennen dan onze eigen discussie over dit onderwerp. En dat maakt wezenlijk verschil. Onze nationale staat is namelijk niet ontstaan uit een smeltkroes, zoals de Verenigde Staten. Ze is bovendien gewaarborgd door een Grondwet, en dat is weer anders dan in het Verenigd Koninkrijk.

Zeg “nationale staat” en je hebt een reeks associaties die de deelnemers aan het debat allemaal begrijpen: de ontzuiling, de EEG, twee wereldoorlogen, de schoolstrijd, de verzuiling, het nationalisme, de grondwet van 1848, de Bataafse Republiek, de Zeven Provinciën, de Opstand, het Plakkaat van Verlatinghe, de Pragmatieke Sanctie. Zeg daarentegen “natie-staat” en je introduceert een heel andere verzameling associaties.

Het is zinvol je eigen cultuur te bekijken vanuit een andere cultuur. Dat kan helpen je inzicht te scherpen. Tegelijkertijd leggen we in dit geval ons eigen staatsrecht in een Angelsaksisch prokroustesbed. Je kunt niet zomaar een verzameling redelijk functionerende ideeën, begrippen en associaties opgeven en inruilen voor een verwante maar andere verzameling ideeën, begrippen en associaties.

Terug naar Tilburg. Als ik mijn doel samenvatte in de slagzin “understanding society”, zou ik op zijn minst beginnen de daar bestaande ideeënwereld serieus te nemen, een ideeënwereld die haar neerslag vindt in onder meer de daar gesproken taal. Gebruik gerust de Angelsaksische ideeënwereld om vragen te formuleren, maar als je de samenleving wil begrijpen, negeer dan alsjeblieft niet de daar gebruikte taal.

  1. 2

    @1: Hm. Volgens mij was daar een link bij de naam. Dus zal er reden zijn voor die naam aldaar… In jouw geval is er geen argument te zien. Afleidingsmanoeuvre?

  2. 3

    Zelfs met jouw uitleg zie ik geen verschil tussen nationale staat, natiestaat, staat en land. Behalve dan dat ik snap dat meerdere landen een staat kunnen vormen.

    Maar dat Engels in de advertentie is functioneel. Het zegt dat Engels de voertaal is en dat het onnodig is te reflecteren als je Engels van onvoldoende academisch niveau is.

    En het zegt ook dat de kans daarmee groot is dat je toekomstige collega’s geen Nederlands kennen en dus geen reet begrijpen van de samenleving waarin deze universiteit geacht wordt te opereren.

    Pluk jouw keus.

  3. 4

    Nationale staat als begrip klinkt voor mij dubbelop, en ik zou niet precies weten wat je ermee bedoeld, anders dan een extra accent op het ‘onze’ ( de staat kan bv ook ‘de overheid’ zijn ) .

    Natie-staat begrijp ik dan als begrip van het concept an sich (Duits! <-) . Een wereldorde hoeft natuurlijk niet gebaseerd te zijn op natie-staten en dat was het in het verleden ook niet.

  4. 5

    @2: Alsjeblieft.

    https://www.elsevierweekblad.nl/opinie/opinie/2017/12/waarom-het-een-fout-is-zon-staatsprijs-aan-gloria-wekker-te-geven-568534/

    https://saltmines.nl/2017/12/19/gloria-wekker-ontmaskerd-haar-werk-blijkt-aantoonbare-nepwetenschap/

    https://www.parool.nl/opinie/hoe-weet-gloria-wekker-dat-allemaal~a4545020/

    Al deze artikelen refereren aan de onmogelijkheid om de Amerikaanse situatie op Nederland te transplanteren en daar in Engels vertaalde termen over te discussiëren (los van het feit dat Wekker een slecht product gemaakt heeft).

  5. 6

    @4: Een ‘natie’ is een georganiseerde etnische groep, een ‘staat’ is een stukje land met een hek er omheen. Nee, Friezen zijn geen ‘natie’, want die hebben hun organisatie uit handen gegeven.

    Aan de andere kant: ‘etniciteit’ is een totaal negentiende eeuws begrip, waarvan ik me niet meer kan voorstellen dat er nog een wetenschapper is, die het serieus gebruikt.

  6. 7

    @5 Geldt dat dan niet net zo voor managementspeak, waarbij onder meer allerlei termen uit managementhandboeken uit de VS klakkeloos worden overgeplant op Nederlandse bedrijven?

    Overigens een veelvuldig terugkerende ergernis, die vaak op komische wijze wordt ontladen in de bullshit bingo (die vermoedelijk ook weer een Amerikaanse uitvinding is, want ook daar ergert men zich aan managementjargon).

  7. 9

    …Dat onze taalwereld eveneens globaliseert, is alleen maar logisch..
    Onze taalwereld globaliseert helemaal niet, tenzij je de globe beperkt tot de VS. Het is niet zozeer de verengelsing van het (wetenschappelijk) discours waar mensen problemen mee hebben. Het is het imperialisme van de onderliggende denkramen die fricties oplevert voor iedereen die niet blij wordtvan rechttoe-rechtaan denken.

  8. 10

    @8 Vast joh, want er wordt ook he-le-maal geen bestuurs- en organisatiekunde aan de Nyenrodeuniversiteit gegeven, laat staan dat je voor het afronden van die opleiding beloond wordt met een bul waar de titel ‘Master of Science’ op prijkt.

    O, wacht

    Sterker nog, ‘science’ brengt in het Engels taalgebied de pretentie van harde wetenschap met zich mee, dit in tegenstelling tot de ‘humanities’, de meer ‘softe’ menswetenschappen.

  9. 11

    @10: Amen brother. Bestuurskunde is net zo min wetenschap als vrouwenstudies dat is. En de artsenij is gewoon een opleiding tot pillen-voorschrijver, en de juristerij is gewoon een opleiding to advocaat. ‘Wetenschap’ is zwaar geinflateerd begrip.

  10. 12

    @11: Nu ben jij bezig om de Amerikaanse situatie naar Nederland te transplanteren. “Science” betekent niet wetenschap, maar natuurwetenschap. Het Nederlandse woord “wetenschap” is breder dan science, en omvat eigenlijk alles wat er aan unversiteiten gebeurd, ook dat wat in het Engles “humanities” wordt genoemd.

    EDIT: A, Prediker was me al voor met deze constatering, zie ik

  11. 14

    @13: Ah, het is te moeilijk voor je ? Dan ga ik het nog eens proberen in Jip-en-Janneketaal.

    Science = natuurwetenschappen
    Humanities = geesteswetenschappen en sociale wetenschappen
    Wetenschap = science en humanities

    Rechten is dus in de VS een humanity, maar in Nederland een wetenschap.

  12. 15

    Je ziet trouwens wel vaker dat mensen van de rechterkant van het politieke spectrum dingen uit de VS importeren. Neem bijvoorbeeld dat gedoe over feeststollen en paaseitjes waar de VVD zo in uit lijkt te blinken; dat is natuurlijk niets meer dan het “war on Christmas” frame van de Amerikaanse Conservatieve Christenen, maar dan getransplanteerd naar de Nederlandse situatie.

  13. 17

    @0: “maar als je de samenleving wil begrijpen, negeer dan alsjeblieft niet de daar gebruikte taal.”

    Haha, denk je dat zulke deemoed een lor uitmaakt? We hebben het hier wel over de Katholieke Hogeschool Tilburg. Die zou nog overschakelen op swahili als dat hun status zou verhogen, of meer buitenlandse studenten zou trekken.

    Engelands als symbool van de totale amorele verhoerering. Het is een treurig schouwspel, maar meer zit er denk ik helaas niet in bij die diplomafabrieken.

  14. 19

    @16: Tsja. Zie #18.

    In de echte wereld is rechten al vanaf het begin een academische discipline geweest, en niet alleen in Nederland. Ik ken geen enkel land dat geen juridische faculteiten heeft, of dat zijn advocaten niet op de universiteit opleid. En dat is altijd zo geweest.

  15. 20

    @5: Een bron van een dyslecticus die er vrijelijk op los associeert aan de hand van wikipedia en 19e eeuwse ideeën over wetenschap, een stuk uit de Elsevier dat ik niet kan openen (mja, Elsevier…) en een stukje van Theodor Holman, de dorpsgek van Amsterdam (“hopelijk juist samengevat”… ehm…).

    Poeh.

  16. 22

    @16: Voor rechten (en geneeskunde) geldt dat het voor veel studenten een beroepsopleiding is (in het geval van geneeskunde, een zware opleiding trouwens).

    Voor beide geldt ook dat het nuttig is als er onderzoek gedaan wordt.
    Bij rechten denk ik dan niet zozeer aan de doelen (daarover wordt al eeuwen gefilosofeerd) maar meer over de effectiviteit van de rechtspraak, de snelheid van wetgeving en de privatisering van de rechtspraak.

  17. 23

    @22:

    over de effectiviteit van de rechtspraak, de snelheid van wetgeving en de privatisering van de rechtspraak

    Ik zie dan wel wat in een verfrissende Nederlands-Turkse kruisbestuiving. Onderzoek naar elkaar systemen op deze drie punten. Presentatie met vlaggen, volksliederen, een kop oudhollandse koffie en een hap ottomaanse baklava.

  18. 24

    Ik weet eerlijk gezegd niet precies waar jullie je indeling vandaan halen maar volgens mij wordt je met geesteswetenschappen Master of Arts (dus filosofie, theologie, letteren), met toegepaste en exacte wetenschappen Master of Science (dus wiskunde (exact), natuurkunde, psychologie, economie (alle drie toegepast)), en met rechten Master of Law. Dus ook sociale wetenschappen zoals psychologie en economie vallen onder Science (ja, economie is geen exacte wetenschap, zoals veel mensen denken, maar een sociale wetenschap), en niet onder de geesteswetenschappen. Dat is niet zo gek, want sociale wetenschappen bestuderen de mens als object op verschillende manieren, maar als natuurfenomeen, en niet zozeer zijn geestelijke producten.

  19. 25

    Ik lees hierboven overigens de column van Theodoor Holman waarin hij eerst de stellingen van Gloria Wekker verkeerd samenvat, om daarna vervolgens die verkeerde samenvatting aan te vallen. Gelukkig schrijft hij er ook bij dat hij het allemaal niet zo goed begrijpt :).

    Ik ben geen enorme fan van Wekker maar val haar alsjeblieft toch aan op de dingen die zij zelf zegt, om niet ongelooflijk suf over te komen. Ik neem het de argeloze lezer die natuurlijk ook niet alles gelezen heeft en Holman op zijn woord gelooft niet kwalijk hoor. Die wordt ook maar wat op de mouw gespeld.

  20. 28

    @19: So? Dat maakt rechten- en medicijnen-studenten niet minder tot effectief ingenieurs: als in ze passen iets moeilijks toe. Sure, ze worden hun leven lang bijgeschoold; maar dat gebeurt met ingenieurs ook.

  21. 29

    @28: Dat zal allemaal best, maar in Nederland heet het allemaal wetenschap. Je kan best vinden dat dat niet klopt, maar dan ben je bezig met het transplanteren van een Angelsaksisch begrip naar de Nederlandse situatie.

  22. 31

    In Nederland hebben we ongeveer 20 jaar geleden op de universiteiten het bachelor master systeem ingesteld en gelden dus bovenstaande titels (master of science, arts en law). Doctorandus bestaat niet meer. Je mag het op straat natuurlijk best ‘allemaal wetenschap’ noemen, op de universiteiten is dat dus niet meer de gangbare taal.

    Niet iedereen die een wetenschappelijke opleiding geniet gaat aan de universiteit werken natuurlijk, maar er zijn genoeg juristen en medici die dat wel doen en regelmatig publiceren in vakbladen uiteraard, zoals er ook genoeg natuurkundigen en psychologen zijn die dat niet doen. Iedere wetenschap kent een toegepaste kant en een onderzoekskant. Je zou misschien met meer recht kunnen zeggen: ik vind rechtsgeleerdheid een soort geesteswetenschap want ze bestudeert een product van de mens. Het is echter het vak waar de hele universiteit zo’n beetje mee is begonnen.

  23. 32

    @30: Ehm … wedervraag ? Ik leg je gewoon uit wat “wetenschap” betekent in het Nederlands. En ik leg je uit, dat jij eigenlijk bezig bent met het transplanteren van een Amerikaans begrip, als jij het daar niet mee eens bent. Aan wie zou je een wedervraag willen stellen, en wat veranderen zijn publicaties aan de betekenis van het woord “wetenschap” in de Nederlandse taal ?

  24. 33

    @31: Ik werk op een universiteit, en iedereen hangt nog steeds de Nederlandse betekenis van het woord wetenschap aan. Verder, als ik even zoek op internet, dan kom ik allemaal faculteiten of vakgroepen “Rechtswetenschap” tegen. Als ik “wetenschap” opzoek op de wikipedia, dan kom ik ook de Nederlandse betekenis tegen.

    Tenslotte de Van Dale:
    “we·ten·schap (de; v) 1het weten; = kennis2(meervoud: wetenschappen) het geheel van kennis en de manieren om die te verwerven: natuurwetenschappen; sociale wetenschappen”

    Maar goed, je geeft het zelf al aan: het verschil tussen “Science” en “Arts” dat we tegenwoordig wel in academische titels halen is eigenlijk getransplanteerd vanuit de Angelsaksische traditie.

  25. 34

    @3: Natie is synoniem voor volk (dat zich definieert middels cultuur, taal, historie en territorium) uitgezonderd in de Belgische Grondwet.

  26. 35

    @6: Friezen hebben hun organisatie “uit handen gegeven” (hoe?) maar hebben vanuit de mensenrechten altijd het onvervreemdbare recht op zelfbeschikking. Zij kunnen dus te allen tijde hun zelfstandigheid terug vorderen. Zoals Catalanen nu doen.

  27. 37

    @14: Men hangt hier het principe aan dat de methodologie van de natuurwetenschappen ook ik andere wetenschappen aangewend worden. Het gaat dus niet over het weten an sich maar over de manier waarop de kennis wordt verworven en dankzij de strikte methodologie geldigheid verwerft. Anderzijds ben ik er mij van bewust dat heel wat “wetenschappers” graag theorieën “voor waar” verkopen. Zolang een theorie niet bewezen is, blijft het een theorie en is het enkel voorlopig geldig.

  28. 38

    @37 Ook als een theorie wel bewezen is, blijft het een theorie (dwz een overkoepelend verklaringsmodel).

    Verder, als ik even zoek op internet, dan kom ik allemaal faculteiten of vakgroepen “Rechtswetenschap” tegen.

    @33 Ik vind het begrip ‘geleerdheid’ wel fraai, ook omdat dit net even een andere klank heeft dan wetenschap, dat toch meestal als natuurwetenschap wordt begrepen. Godgeleerdheid, rechtsgeleerdheid.

    Daarnaast is ‘kunde’ een fraai achtervoegsel. Geneeskunde heeft immers ook een sterk ambachtelijke kant: het is toegepaste wetenschap.

    Als Gloria Wekker zichzelf bijv. wetenschapper noemt, roept dat bij mij ook enige scepsis op. Ze verlaat zich namelijk nogal eens op anekdotische bewijsvoering, die ze dan interpreteert. Maar dat is hermeneutiek, interpretatiekunst. Beter zou ze zich dus geleerde noemen, of antropologisch verstaanskunstenares, dan wetenschapper.

    Punt is ook: tal van disciplines zitten met die pretentie van wetenschap in de maag, want daarmee voelen de bedrijvers ervan zich genoodzaakt hun vak op natuurwetenschappelijke leest te schoeien.

    Maar dat kan natuurlijk niet, want natuurwetenschappelijke methoden zijn ongeschikt voor allerlei vakken: de geschiedenis laat zich niet overdoen, dus niks geen reproduceerbare experimenten in gecontroleerde omstandigheden in de geschiedkunde. Je vergelijkt vrijwel altijd grootheden die niet hetzelfde zijn om patronen te ontwaren. Daar ontkom je niet aan.

  29. 39

    @38: Het onderscheid tussen theorie en feitelijkheid is essentieel en lijkt vandaag verloren te gaan.

    Geschiedenis kan niet worden overgedaan; daarom baseert men zich op vergelijking van het bronnenmateriaal. Wanneer meerdere onafhankelijke geschreven bronnen eenzelfde gebeurtenis melden, dan wordt aangenomen dat het een feit is en niet meer een theoretische mogelijkheid. Methodologie.

  30. 40

    @38

    Er zijn ook genoeg natuurwetenschappelijke disciplines waar geen reproduceerbare experimenten in gecontroleerde omstandigheden mogelijk zijn: geologie, oceanografie, meteorologie en klimaatwetenschap, astronomie, om er maar enkele te noemen. En toch wordt er daar ook gewoon volgens de wetenschappelijke methode gewerkt.

  31. 42

    @41: Daarom zou het Europees Hof voor de Mensenrechten die kwestie naar zich toe moeten trekken. Normaliter zouden eerst alle rechtsmiddelen in Spanje moeten uitgeput zijn; dan zitten Puigdemont en zijn collega’s dertig jaar in de gevangenis vooraleer het Europees Hof er zich mee kan moeien. M.i. is het binnen de EU een kwestie van “openbare orde” en moet het Hof zelf het initiatief nemen. Gebeurt dat niet, dan zouden de EU en alle lidstaten best de bek in de pluimen houden telkens zij de aandrang voelen om een andere staat te bekritiseren ter zake van respect voor de mensenrechten.

  32. 43

    @38:
    “Punt is ook: tal van disciplines zitten met die pretentie van wetenschap in de maag, want daarmee voelen de bedrijvers ervan zich genoodzaakt hun vak op natuurwetenschappelijke leest te schoeien.”

    Nee, want wetenchap in Nederland is veel breder dan alleen natuurwetenschap.

    “Maar dat kan natuurlijk niet, want natuurwetenschappelijke methoden zijn ongeschikt voor allerlei vakken”

    Maar wat zijn dan precies die natuurwetenschappelijke methoden, volgens jou ? Neem bijvoorbeeld een opiniepeiling, die je niet kan doen zonder gebruik van statistiek. Is dat een natuurwetenschappelijke methode ?