Alternatieve feiten: een logisch gevolg van cynisme over politiek en media

COLUMN - Trumps pr-madam Kellyanne Conway introduceerde dit weekend het begrip ‘alternatieve feiten’ om de glasharde leugens van persvoorlichter van het Witte Huis Sean Spicer te duiden.

We kunnen daar filosofisch over doen. Volgens Nietzsche bestaat er geen waarheid, enkel interpretaties. Volgens Foucault is kennisproductie een functie van de macht. Dergelijke postmoderne inzichten zouden dan in gepopulariseerde vorm langzaam doorsijpelen naar de bevolking, en voilá: ziehier het resultaat.

Ik geloof daar weinig van. Het cynisme bij de bevolking over politiek en media komt niet door een plotselinge doorbraak van postmoderne inzichten, maar door het gedrag van politiek en media zelf. Machthebbers liegen en media zijn doorgaans de slippendragers van de macht.

U zult zich nog wel herinneren hoe de regering Bush het volk en de rest van de wereld voorloog over massavernietigingswapens in Irak, en de samenwerking van Saddam Hussein met Al Qaeda. De media ging daar in mee, berichtte erover alsof het Witte Huis een autoriteit was en Colin Powell met zijn toneelstukje voor de VN als een indrukwekkende toespraak. Indrukwekkend was het: het was eveneens desinformatie.

Dat slippen dragen van de macht heeft een lange traditie: CNN werd beroemd door haar berichtgeving over de eerste Golfoorlog, maar ze liet enkel de Amerikaanse kant van het verhaal zien; niet de dood en het verderf dat de Amerikaanse bommen zaaiden. Het was het begin van ‘embedded journalism’; journalisten die kritiekloos het speelboekje van het Amerikaanse leger volgden en in feite als pr-agenten fungeerden.

Al veel langer geldt dat serieuze onderzoeksjournalistiek voor de traditionele media weinig interessant is. Te kostbaar. In plaats daarvan houdt men een heel apparaat verslaggevers in dienst die fungeren als verlengstuk van bedrijven, inclusief het politieke bedrijf: de ene hand wast de andere, jij geeft mij exposure wanneer ik mijzelf of een van mijn thema’s wil belichten, ik geef jou in ruil daarvoor een scoopje of lek informatie.

Het gevolg daarvan is dat grote delen van de burgerij niet alleen weinig geloof meer hechten aan wat politici beweren, maar ook niet aan hoe de gevestigde media daarover berichten. Het internet heeft het bovendien gemakkelijk gemaakt alternatieve informatie bijeen te sprokken, die een ander narratief dient dan dat van de gevestigde orde.

Moest je dergelijke ‘alternatieve feiten’ zoeken in obscure pamfletjes en VHS-tapes; tegenwoordig kun je met een paar muisklikken door het konijnenhol tal van alternatieve werkelijkheden in tuimelen, waar onder boven is en extreem-rechts eigenlijk links. En of de informatie die je daar aantreft juist is en de interpretaties daarvan redelijk, dat mag je zelf bepalen.

De gevestigde media schrikt zich inmiddels een hoedje: de burgerij blijkt zo cynisch dat ze de macht inmiddels heeft vergeven aan een stoet Mad Hatters, Cheshire Cats, hartenkoninginnen en Humpty-Dumpties, die zelf wel bepalen wat een ‘feit’ inhoudt en wat niet. Types die zo uit een absurdistische nachtmerrie lijken te zijn weggelopen.

In plaats van het klootjesvolk de les te lezen over wat feiten zijn en wat samenzweringstheorieën, en ach en wee te klagen over het verval van mores, het succes van nepnieuws en de nobele taak van de journalistiek in een liberale democratie, zouden vertegenwoordigers van de media liever bij zichzelf te rade gaan over diens eigen verwevenheid bij de macht en hoe media zelf keer op keer dezelfde onzindiscussies voeren over islam en asielmigratie, in de jacht naar clicks, abonnees en kijkers.

Het tijdperk Trump is een uitgelezen kans voor de journalistiek om zichzelf heruit te vinden.

 

  1. 3

    De conclusie van het stukje onderschrijf ik, maar een paar van de stellingen binnen het stukje niet echt: er is bijvoorbeeld wel degelijk, ook toentertijd, kritiek geweest op het principe van ‘embedded journalists’. Bovendien – wat moet je? Het is toch prachtig om zo risicoloos, zo dichtbij het slagveld te komen? Anders kom je daar helemaal niet. Of je gaat dood. Of je loopt een heel groot risico daartoe.

    Wat ik wel prettig zou vinden, is als kranten een beetje hun positie zouden bepalen, en daar objectief mee om zouden gaan. Er wordt nu wel heel vaak een stok gezocht om een hond mee te slaan, ook en met name door ‘anti-Trump’ media. Dat komt hun geloofwaardigheid niet ten goede. Zeker niet als ze (juist, als in: correct) berichten over bezoekersaantallen bij inauguraties, hoe irrelevant zo’n gegeven verder ook is.

  2. 4

    +1 voor het stuk.

    Akelig hoe de Trump-onderknuppels wegkomen met steeds flagrantere in-your-face-leugens en vervolgens de aanwezige media afblaffen en diezelfde media aansprakelijk te zullen houden voor haar ‘wandaden’. (Andersomjaar, iemand?) Komt waarschijnlijk allemaal uit het straatje van Reichsminister für Volksaufklärung und Propaganda, Steve Bannon.

    Ik kan me levendig voorstellen dat vele Amerikanen letterlijk doodsbang zijn.

    De media hoeven niet als enige de hand in eigen boezem te steken. Na het tonen van Trump die met een scheve bek en armpjegewapper een kleinerende imitatie weggeeft van een gehandicapte journalist, weet menig Trump-aanhanger met uitgestreken gezicht te beweren dat ‘ie dat altijd doet, de theatrale flamboyante gekkerd die hij is. En evengoed, als Clinton op zulke gebaren betrapt wordt, heeft ze Parkinson. Dan kunnen de media nóg zo bij zichzelf te rade gaan, veel kijkers ziet alleen maar wat ze willen zien.

    Als straks Miami en de Florida Keys steeds vaker onderwater lopen (bij mooi weer), dan ‘moeten ze niet zo zeuren, want dat gebeurd al miljoenen jaren af en toe eens, ergens. Dat heeft niks met fossiele brandstoffen te maken.’

    https://www.nytimes.com/interactive/2016/09/04/science/global-warming-increases-nuisance-flooding.html

    https://www.youtube.com/watch?v=rY-HOYTz-rs (Hi Brasil is not sinking)

    Wellicht help het inderdaad wat als ze de triviale zaken negeren. Dat zou een begin kunnen zijn. Wat geneuzel over kijkcijfertjes en wat wie wel of niet zei dat gaat op den duur ook drammerig worden. In de plaats daarvan blijven hameren op dingen die ertoe doen: Trumps belangenverstrengeling, afbraak van het zorgstelsel, onderwijs, onderzoek, het daarwerkelijke aantal banen dat erbij komt, prijsstijgingen van alles als gevolg van handelsprotectionisme.

  3. 6

    Alternatieve feiten zijn een eeuwenoud beproefd concept in de politiek. De laatste eeuw is dit in communistische Oostblok dictaturen geperfectioneerd en wordt daar tot op de dag van vandaag met succes toegepast. Trump lijkt deze strategie nu overgenomen te hebben, al dan niet met behulp van een bepaalde buitenlandse collega die in “Fake news” zijn hele leve carrière heeft gemaakt:

    https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/11/26/before-fake-news-there-was-soviet-disinformation/?utm_term=.b5a68fc0882d

    Saddam Hussein was een soort Assad, hij starte diverse oorlogen met buurlanden en pleegde grootschalige genocide op de Koerden met “weapons of mass destruction” Hij bleek daarvan later minder te hebben dan gedacht, maar dat was voor de Amerikanen maar bijzaak voor de omverwerping van zijn regime. Later is die inschattingsfout door tegenstanders opgeblazen tot een heel eigen alternatief feit:

    https://en.wikipedia.org/wiki/Halabja_chemical_attack

    https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/ANFALINT.htm

  4. 7

    @5: Dit weekend, ongetwijfeld: die gekke Trump gaat nog leren wat het Streisand-effect precies betekent. De media hebben, bij elkaar genomen, echt heel veel meer Twitter-vingers dan hijzelf. Nee, het gaat mij meer om de rare spagaat waar ze zich voorheen in bevonden, bijvoorbeeld toen hij een telefoontje uit Taiwan aannam.

    Laten we wel wezen, de issues waar de pers schoorvoetend moet toegeven dat Trump misschien een punt heeft (China, arbeids-migratie, NATO) zijn relevanter dan die, waar ze allemaal spntaan een voorgewende appelflauwte van krijgen (pussygrab, inauguratie-bezoekersaantallen).

  5. 8

    @7: Hoezo rare spagaat ? Het lijkt me volstrekt logisch dat de pers daar ernstige vraagtekens bij zette, want het is natuurljk een zeer discutabele actie, die allemaal rare consequenties kan hebben.

    Volgens mij is de pers al heel lang kritisch op het outsourcen van banen, dat is echt geen typisch Trump standpunt. Ook Obama begon al te klagen over de geringe NAVO bijdrages van Europese landen; niet typisch Trump. En wat arbeidsmigratie betreft, tot nu toe wijst alles erop dat Trump daarover totale onzin beweert.

    Maar ik heb het idee, dat je een nogal beperkt media-aanbod raadpleegt. Dat gedoe over die inauguratiecijfers is juist door Trump zelf begonnen; het was zijn woordvoerder die met al die leugens op de proppen kwam. Er is een verschrikkelijk hoop kritiek geweest op Trump, over zijn leugens, over zijn oplichtingspraktijken, over zijn aanrandingspraktijken, en over het feit dat hij misschien door Rusland gechanteerd wordt. Heb je daar echt helemaal niets van meegekregen ?

    Heb je wel eens van een filterbubble gehoord ?

  6. 9

    De pers hoeft het niet “schoorvoetend toe te geven” als Trump een punt heeft. De pers moet gewoon verslag doen van de feiten en meningen in het publieke debat en daarbij aangeven wanneer een feit al dan niet lijkt te kloppen en of een mening een beetje hout snijdt.

  7. 10

    “Alternatieve feiten”, hoe bedenken ze het.
    Ik hoop met je mee dat journalisten iets gaan betekenen, want van de Republikeinen in het Congress verwacht ik niet veel, Trump is niet echt uitzonderlijk, hij doet alleen wat minder diplomatiek.

  8. 11

    @8:

    Dat gedoe over die inauguratiecijfers is juist door Trump zelf begonnen;

    Dat ben ik volkomen met je eens. De tegen-waarheid proberen door te drammen is dan ook volslagen krankzinnig. Dat bedoelde ik ook mijn opmerking over het Streisand-effect.

    Volgens mij is de pers al heel lang kritisch op het outsourcen van banen, dat is echt geen typisch Trump standpunt. Ook Obama begon al te klagen over de geringe NAVO bijdrages van Europese landen; niet typisch Trump. En wat arbeidsmigratie betreft, tot nu toe wijst alles erop dat Trump daarover totale onzin beweert.

    Zo – fiets jij even gemakkelijk met een grote boog om mijn argument over Taiwan heen! Ik heb het ene na het andere Guardian (mijn media-aanbod is heus niet zo beperkt, hoor, ik lees Auntie Graun graag en veel) hoofdartikel gelezen waarin dat schoorvoeten toch redelijk prevalent was.

  9. 12

    @9: Nou, ik weet niet waar jij woont, maar waar ik woon, daar is een krant in veel gevallen gewoon een politiek vehikel. Gewoon, omdat de mens een politiek wezen is.

  10. 13

    @11: “Zo – fiets jij even gemakkelijk langs mijn argument over Taiwan”

    Welk argument ? Tot nu toe heb je alleen nog maar beweerd dat er iets was met Taiwan, maar je hebt nog niet uitgelegd wat dan precies. Maar ik ben benieuwd naar je verhaal naar die zogenaamde spagaat. Wat bedoel je precies ?

    En, nogmaals, heb jij echt al die kritiek op Trump van de afgelopen maanden volledig gemist ? Je kan wel beweren dat je een divers media-aanbod gebruikt, maar als je hier echt geen flauw idee van hebt, dan is het niet zo geloofwaardig. Had je echt nog nooit gehoord van Trump’s oplichtingspraktijken, zijn aanrandingen, en de enorme hoeveelheid leugens en bedrog waar zijn campagne op gebaseerd was ?

    Ik denk dat het heel goed is dat de media erop blijven wijzen dat Trump een pathologische leugenaar is. Ze worden er, in mijn ogen, een stuk geloofwaardiger van. Het maakt echt niet uit of dat nu om opkomstcijfers gaat of om staatsgeheimen, een leugen is een leugen. Sterker nog, ik vind al die oproepen dat dit contraproductief zou zijn uitermate verdacht; net alsof het aankaarten van een misstand een grotere misstand is dan de misstand zelf.

  11. 14

    Ja, goed stuk.

    Zeker om te laten zien dat het een beetje eigen schuld dikke bult is. Maar dan? Het laat onverlet dat er tegenwoordig dus openlijk en rechtuit gelogen wordt, dat er zelfs geen poging meer wordt gedaan een waarheid te creëren – waarheid was dus toen nog belangrijk – die te controleren was en waar de pijnpunten zaten.

    Maar tegenwoordig wordt zelfs helemaal geen waarheid meer gecreëerd. De perschef roept iets en loopt weg. En ondertussen krijgt de pers gewoon de schuld van desinformatie. Trump kan zomaar op de knop drukken, roepen dat iemand de schuld is en dat de pers het heeft gedaan.

    Er is al een journalist geweest die gezegd heeft dat er dit jaar een journalist in de VS vermoord gaat worden (in navolging van de Russische traditie). Trump wijst personen ook echt gewoon direct aan. Dat aspect ontbreekt een beetje in #0.

  12. 15

    @13:

    Welk argument ? Tot nu toe heb je alleen nog maar beweerd dat er iets was met Taiwan, maar je hebt nog niet uitgelegd wat dan precies.

    Oh kom op. En mij er een paragraaf later van beschuldigen dat ik dingen mis? Trump heeft gesproken met de premier van Taiwan. Dat had, sinds Nixon, nog geen enkele president gedaan. China stond op z’n achterste benen. ‘Diplomatiek onverstandig’, ‘stuurt aan op oorlog’, vond heel de pers, want op dat moment deden de mensenrechten-schendingen en de maritieme annexatie-poltiiek van China er even niet toe. Er was een stok om een hond mee te slaan!

    En, nogmaals, heb jij echt al die kritiek op Trump van de afgelopen maanden volledig gemist ? … Had je echt nog nooit gehoord van Trump’s oplichtingspraktijken, zijn aanrandingen, en de enorme hoeveelheid leugens en bedrog waar zijn campagne op gebaseerd was ?

    Nee, natuurlijk heb ik die kritiek op Trump niet gemist! En natuurlijk heb ik aantijgingen gelezen in de krant over oplichtingspraktijken, aanrandingen, leugens en bedrog! Ik heb alleen van niemand gehoord dat ze Trump ook echt gingen vervolgen. Niet voor de oplichtingspraktijken (kennelijk is de fiscus het eens met de constructie) of de aanrandingen (kennelijk praat wel iedereen met de pers maar doet er niemand aangifte). Leugens en bedrog zijn par for the course in American politics. Zie ook the ousting of Berny Sanders.

    Kijk ‘es – ik ben zelfs bereid om aan te nemen dat een paar van die aanrandingen ook in het echt gebeurd zijn dus nee, ik vind Trump geen lieverdje. En wat betreft die opvliegendheid over de grootte van zijn inauguratie-publiek – jesus man. Let it go. The ship has sailed. Maar ja, veel viel er niet te kiezen dit keer, of wel? Het was the bully, the witch or the commie. En hing het aura van aanrandingen niet ook altijd al rond Kennedy en Clinton? Kennelijk zijn we er als maatschappij heel slecht in om hier iets aan te doen. Laten we dat fixen, en eens even kijken wat Trump *echt* gaat doen, qua policy. Lijkt me ook beter voor onze eigen (Nederlandse), strategische positie.

  13. 16

    @15: Sorry hoor, als jij niet wilt snappen wat de diplomatieke risico’s zijn van zo’n telefoongesprek zijn dan houdt het wel op.

    “Nee, natuurlijk heb ik die kritiek op Trump niet gemist!”
    Volgens mij wel, want jij vatte ze samen als: (pussygrab, inauguratie-bezoekersaantallen), terwijl het dus over hele andere dingen ging. Of was je daar gewoon onzin aan het beweren ? Zo ja, waarom dan ?

    Verder snap ik eigenlijk niet wat je hier nu precies wilt zeggen. Het lijkt erop alsof je Trump aan het verdedigen bent, maar in je laatste alinea val je zijn opvliegenheid juist aan. Waarom is dat gedoe over die cijfers zo verschrikkelijk belangrijk voor je ?

    “En hing het aura van aanrandingen niet ook altijd al rond Kennedy …”
    Die is meer dan 60 jaar geleden doodgeschoten. Kan je uitleggen wat hij in vredesnaam met deze hele discussie te maken heeft ?

  14. 17

    @15: “Trump heeft gesproken met de premier van Taiwan … op dat moment deden de mensenrechten-schendingen en de maritieme annexatie-poltiiek van China er even niet toe.”
    Want Trump belde met de premier van Taiwan om het te hebben over de mensenrechtenschendingen in China, die hem na aan het hart liggen. Aan de maritieme annexatiepolitiek van China doet Taiwan trouwens gewoon mee (Taiwan bezet het grootste Spratley-eiland en erkent de hele eilandengroep en trouwens ook Mongolië als onderdeel van China).

  15. 19

    Elders gelezen: de (mot)regen was alternative sunshine, Dat kan hier in huis nog wel eens een standaardantwoord gaan worden wanneer er naar het weer van morgen wordt gevraagd. ;)

  16. 22

    Ik geloof niet zo in de verklaring van media als slippendragers van de macht. Het probleem lijkt mij vooral dat iedereen, ook journalisten, beïnvloed wordt door propaganda-campagnes (zie bijvoorbeeld het derde-persoon-effect). Als populisten keer op keer blijven roepen dat media die hun propaganda niet kritiekloos napapegaaien partijdig zijn, dan heeft dat invloed op de journalistiek. Journalisten zullen, als gevolg van dat soort verwijten, steeds weer een klein stukje opschuiven in de richting van de populisten.

    Inmiddels lijkt het besef door te dringen dat eerlijke en onpartijdige journalistiek niet samengaan, wanneer een grote politieke partij alleen nog maar leugens verkoopt. De druk om te kiezen voor onpartijdigheid (ofwel: het midden tussen waarheid en leugen) zal de komende tijd ongetwijfeld opgevoerd worden. En de pers zal het daar nog knap lastig me hebben, verwacht ik.

  17. 23

    Het is allemaal heel simpel.

    Er bestaan twee politieke gedachtengoeden (laten we ze A en B noemen :)) die momenteel hard botsen. Zelfs het debat is volledig verziekt en onmogelijk geworden, vooral omdat aanhangers van A die van B steevast (aanhangers van) de nieuwe Hitler noemen (daarmee oproepend tot moord waarvan Fortuyn slachtoffer werd).

    De arme media proberen in al dit geweld en heftige polarisatie tussen A en B ‘neutraal’ te blijven en acceptabel te blijven voor A en B. Maar praktisch alle journalisten zijn aanhangers van A: het resultaat is een impliciete, wellicht zelfs onbewuste bias in de vorm van A in al hun berichtgeving. Aanhangers van B voelen dat feilloos aan, haten en wantrouwen daarom alles wat de media schrijven (‘Lügenpresse!’) en moeten niets meer van de media hebben. Aanhangers van A vertrouwen uiteraard wel de media volledig (ze delen immers hetzelfde wereldbeeld) maar zijn ook boos op de media omdat die media zo omfloerst en impliciet B aanvalt: zij beklagen zich dat de media schrijven in eufemismen als ‘de populist Trump beweert dit maar dat lijkt onwaarschijnlijk’ i.p.v. de ‘waarheid’ als ‘de fascist Trump liegt er op los’. Aanhangers van A beschuldigen aldus de media van appeasement met B terwijl men oorlog wil met B.

    En de arme journalisten denken dat ze het dus goed doen: zowel A als B is boos op ze zodat ze blijkbaar – zo concluderen ze zelf – keurig in het midden zitten en dus erin geslaagd zijn ‘neutraal’ te zijn…

  18. 26

    @24: Ik vind hem nog het meest lijken op Mohammed “er zijn geen Amerikaanse troepen in Bagdad” al-Sahhaf. Het ontbrak alleen nog aan beelden op de achtergrond van het half lege veld voor het Capitool.

  19. 27

    @23 Wie hedentendage nog durft te beweren dat alle media “A” zijn heeft een steekje los zitten. Of zit doelbewust alternatieve waarheden te verzinnen. Welke van de twee is het?

  20. 28

    @0 @10: …dat journalisten iets gaan betekenen, …

    “De Media” is net zoiets als “De Nederlander” of “Het Volk”.
    Ergo: “De Media” bestaan niet.

    Er zijn voldoende journalisten, die (be)schrijven wat het probleem is. Maar blijkbaar is het momentum bij de lezers gewoon niet zo ver en komt het niet binnen of het beweegt niets.

    Want dat effect speelt natuurlijk wel degelijk mee: wat geschreven wordt moet gelezen worden, moet draagvlak krijgen, moet massa (en dus momentum) krijgen.

    De Waarheid is absoluut maar politieke waarheid begeeft zich over een meerdimensionale ruimte waar het zwaartepunt zich momenteel blijkbaar bij Trump bevindt. En dat zwaartepunt kan pas gaan schuiven als de kiezer – de lezer – zich realiseert wat er is gekozen.

    De media de schuld en dus de verantwoordelijkheid geven – wat Trump doet, maar wat ook in dit stuk gebeurt – is te simpel. Uiteindelijk gaat het om hoe de informatie gebruikt wordt.

    De media schrijven wel degelijk op wat er gebeurt. En ja, er zijn er ook die het tegendeel opschrijven. Dat is van alle tijden (weet u nog: alle oorlogen van de vorige eeuw?). Het zijn de lezers die moeten weten dat de media slechts een deel van de waarheid verkondigen.

  21. 29

    @15
    Kennelijk heb je ook gemist dat Trump afgelopen week 25 miljoen heeft afgetikt vanwege Trump U. Jij onthoudt zo selectief dat het nauwelijks grappig meer is. Met je ‘kennelijk mag het allemaal’ ….

  22. 30

    @28: “De Media” is net zoiets als “De Nederlander” of “Het Volk”.
    Ergo: “De Media” bestaan niet.

    Conan de Barbaar is een mens, HansR is net zoiets. Ergo: HansR is een barbaar.