Afrika moet zelf voor zijn eten zorgen

OPINIE -  ‘Afrika heeft grote agrobedrijven nodig,’ kopte het interview met Rabobank-analist Justin Sherrard  afgelopen dinsdag in Trouw. Jasper van Dijk en Eric Smaling, parlementariërs van de SP, hebben hun twijfels of grote multinationals wel zo goed zijn voor Afrika.

Het interview met Rabobank-analist Justin Sherrard (Trouw, 22 oktober) vestigt de aandacht op het groeiende handelstekort van Afrikaanse landen op het gebied van landbouwproducten. Op mondiale schaal is de scheefgroei inmiddels erg groot. Dat de (droge) landen van het Arabisch schiereiland forse netto importeurs zijn ligt voor de hand, maar ook China, Zuid-Korea en Japan geven jaarlijks per saldo tientallen miljarden dollars uit aan de import van landbouwproducten. De Verenigde Staten, Australië, Argentinië en Nederland staan nadrukkelijk aan de andere zijde van dit deel van de handelsbalans.

Het feit dat de savanne in Zuid-Amerika in snel tempo verandert in één groot sojaveld is voor een groot deel toe te schrijven aan de groeiende voedselbehoefte van China. Grote delen van Afrika lijken wat betreft landschap, regenval en bodemvruchtbaarheid op Zuid-Amerika en je zou ze inderdaad als ‘ongebruikt landbouwareaal’ kunnen betitelen, zoals Sherrard doet. De vraag is of Afrika gebaat is bij een zoete inval van de multinationals die Sherrard noemt. Met de regelmaat van de klok wordt namelijk melding gemaakt van schrijnende gevallen van landroof, waarbij grote arealen land op ruwe wijze worden omgetoverd tot plantages, met verwoesting van de bodemvruchtbaarheid en verdrijving van lokale bewoners tot gevolg.

Kort geleden vormde dit nog aanleiding voor een debat in de Tweede Kamer met Minister Ploumen. Niet zelden behoren de grote Nederlandse banken tot de financiers en zijn Nederlandse bedrijven betrokken bij deze projecten. Op de ‘Behind the brands’ ladder van Oxfam scoren de multinationals uiterst beroerd op de factor land. Nestlé krijgt nog een 5, de rest scoort een dikke onvoldoende. Het is ook een misvatting om het lege land louter te zien als ongebruikt landbouwareaal. Savanne en bos zijn er niet voor niets. Ze leggen koolstof vast, ze herbergen belangrijke plantaardige en dierlijke biodiversiteit en ze hebben een stabiliserende invloed op het lokale klimaat en de waterafvoer.

Er is niets op tegen wanneer Afrikaanse landen ervoor kiezen de landbouw te intensiveren. Als de vraag in de groeiende steden stijgt, is dat ook een logische respons. Afrika kan het platteland net zo omarmen als Azië dat een halve eeuw geleden deed. In de eerste plaats zijn er alternatieven voor de uitbreiding van het landbouwareaal. Het kan aantrekkelijk zijn om de bestaande landbouw te intensiveren. Vaak liggen de productieniveaus in Afrika nog ver beneden die in Azië en Zuid-Amerika. Verder gaat enorm veel voedsel  verloren op het veld of door slechte opslag- en transportfaciliteiten.

Voor het bedrijfsleven liggen er ook mogelijkheden. Sherrard spreekt van concurrentie en van een wereldmarkt, maar Afrika is er in eerste instantie bij gebaat, net als destijds Europa, grotere thuismarkten te ontwikkelen via regionale unies zoals de East African Community en ECOWAS in West Afrika. Wanneer deze unies een gezamenlijk buitentarief hanteren en intern de noodzakelijke productiviteit en handel van de grond krijgen, is de eerste autonome stap gezet. Daarna kunnen deze regio’s internationaal een vuist maken en actiever worden op de wereldmarkt. Hopelijk is dat slechts in beperkte mate noodzakelijk, want het gesleep met landbouwproducten over de wereld moet eigenlijk beperkt worden.

Aan de sterk gemechaniseerde sojateelt in Zuid-Amerika verdienen relatief weinig mensen een boterham en het product verdwijnt na een lange reis in onze en in Chinese varkens en komt er na korte tijd aan de andere kant grotendeels weer uit. Iets minder vlees eten zou de noodzaak wegnemen hele continenten onder dit gewas te zetten. Handel is op zich natuurlijk goed, maar korte afstanden tussen vrager en aanbieder zijn beter voor het milieu. En wat meer aandacht voor de kwaliteit van voeding drijft niet alleen honger en obesitas terug, maar ook de daarmee samenhangende zorgkosten en productiviteitsverlies.

Internationale banken en bedrijven kunnen zeker een bijdrage leveren aan de verhoging van de welvaart in Afrika. Zo werken Unilever en de theeboeren in Kenia goed samen. De opmerking van Sherrard dat kleine boeren betere kansen hebben wanneer Unilever meegaat naar de bank om te vertellen dat ze de afname van hun goederen garanderen, is echter enigszins cynisch. Afrikaanse landen proberen namelijk hetzelfde te doen door het voedsel van hun eigen boeren op te kopen, maar dat mag niet of maar in zeer beperkte mate van de Wereldhandelsorganisatie WTO. Daar zouden deze landen zich niets van moeten aantrekken zolang er internationaal geen sprake is van een gelijk speelveld. Grote banken en bedrijven hebben nog een flinke weg af te leggen naar een schone en geloofwaardige reputatie. Daar hoort landroof niet bij, daar horen oneigenlijke belastingvoordelen in ontwikkelingslanden niet bij en daar horen bonussen aan de top niet bij. Ze hebben ook nog veel te leren, want zoals John Stuart Mill al zei: ‘economics is ecologically illiterate.’

Dit artikel van Eric Smaling en Jasper van Dijk verscheen eerder op Vice Versa.

  1. 1

    @0: “Handel is op zich natuurlijk goed, maar korte afstanden tussen vrager en aanbieder zijn beter voor het milieu”
    Vreemde bewering, ook op korte afstand is handel.
    Goede logistiek is beter voor het milieu, korte afstanden – zo die al mogelijk zijn! – zijn daarvoor niet het belangrijkste. Voorkomen van lege transportkm is veel belangrijker en liever spoor of vooral water i.p.v. weg

  2. 3

    @2 Juist. Blijkbaar wil men Afrika onder druk zetten om meer te exporteren in ruil voor voedsel. Daarin meegaan zou dom zijn, qua voedsel (en energie) is het veel beter zo zelfvoorzienend mogelijk te zijn. Op de kleinst mogelijke schaal.

  3. 5

    @3: ben het met je eens Marius, maar ik laat die min-stem gewoon staan.

    Ik vraag me af of de Afrikanen hun landbouw op aandringen van Louise Fresco cum suis wel moeten verbeteren. Door grootschalige landbouw wordt het continent afhankelijker van kunstmest en fossiele brandstoffen.
    Kleinschalige marginale landbouw is duizenden jaren lang duurzaam toegepast in grote gebieden. De bevolking kon niet groter groeien dan de natuurlijke draagkracht van het land. De hoeveelheid voedsel (en schaarste) reguleerde de populatie.

    Sinds wij in het beschaafde Westen de hongersnood zijn gaan bestrijden met kunstmest (fossiele brandstoffen), schaalvergroting en pesticiden is de wereldbevolking sterk gegroeid.
    Moeten we Afrika ook omploegen tot akkers om de wereldbevolking tot 9 miljard te laten groeien? Is dat een zinvol streven? Of moeten we accepteren dat voedselschaarste en hongersnood de populatie gaan beperken.

  4. 6

    @4: Dat is helemaal niks nieuws onder de zon, Julius Caesar stuurde zijn legioenen al naar Egypte om de graan stroom richting Rome veilig te stellen.

    Hoe smerig het ook klinkt maar een leger heeft als primaire taak om er voor te zorgen dat de primaire levensbehoeften van de bevolking waar het uit voort komt veilig te stellen en dat kan zijn territoriale bescherming maar bijv. ook voedsel en water voorzieningen vallen daar onder.

    En laten we wel wezen, hoe goed we ook met de Duitsers op kunnen schieten tegenwoordig maar als wij genoeg vers water* hebben en hunnie niet en we geven ze het niet vrijwillig (handel) dan gaan ze het echt wel komen halen.

    * Vul een eerste levensbehoefte in naar wens.

  5. 7

    @6: ik zeg niet dat het nieuw is…
    Alleen de reden waarom er militairen naar Afrika is niet om het terrorisme te bestrijden, zoals politici nu beweren, maar om voedsel en andere levensbehoeften veilig te stellen

  6. 8

    (…) maar korte afstanden tussen vrager en aanbieder zijn beter voor het milieu (…)

    Hoewel in veel gevallen zeker niet onwaar, is dat in minstens zoveel gevallen gewoonweg niet waar. In zeer veel gevallen vallen de transportkosten volledig weg tegen de voordelen die de verder gelegen maar vaak beter geschikte lokatie biedt. Dat geldt helemaal voor een bulkproduct als soja, dat gewoon zonder verdere milieuvervuilende maatregelen lekker lang in een schip kan liggen. We hebben het hier over de orde van vingerhoedjes diesel per kilo uit Afrika naar Europa of Azie getransporteerd voedsel. Dit valt volledig in het niet bij de uitstoot van moderne westerse landbouwmethoden in minder-ideale condities dan in het warme en vaak ook natte Afrika.

    Er zijn legio voordelen aan lokaal voedsel, maar vanwege de kleinschaligheid, minder ideale condities en minder land-efficiente (biologische) methodes waar dat vaak mee gepaard gaat, is het voordeel voor het milieu op zijn zachtst gezegd discutabel.

    (Vanwege die andere voordelen haal ik overigens zelf wel een flink deel van mijn verse voedsel – en dat is heel wat – bij de bioboer “om de hoek”. Nouja, ik haal het niet, hij bezorgt het per fiets. Maar ik hou mezelf niet voor de gek dat ik dat voor het milieu doe.)

    Vaak liggen de productieniveaus in Afrika nog ver beneden die in Azië en Zuid-Amerika.

    En hoeveel kunstmest gebruikt men? Hoe verhoudt het productieniveau zich tot de CO2-uitstoot? Hoe afhankelijk is men van buitenlandse producenten van zaden, kunstmest, gif etc?

    Neemt allemaal niet weg dat Afrika beter af is als het zelf voor zijn eten zorgt en de controle over zijn landbouwgronden weer terugkrijgt/neemt. Maar de hierboven genoemde redenen lijken men nou niet direct de allerbeste argumenten…

  7. 9

    @Hans Ook goed, ik ben hier niet om plusjes te verzamelen.

    Ik deel je mening dat het absoluut niet te doen is om terrorisme. Maar ik betwijfel of het om voedsel en primaire levensbehoeften gaat. Ik denk eerder dat er een bodemschattenroof gaat plaatsvinden. En een beroving van de bevolking via buitenlandse kapitalistische investeringen. Zoals ook in andere recente oorlogen. Ik betreur het zeer dat ook onze overheid daaraan (weer) meewerkt.

  8. 10

    @5: “Of moeten we accepteren dat voedselschaarste en hongersnood de populatie gaan beperken.”

    Als het gaat over hertjes in Nederland, dan zijn velen echter van mening dat het “humaner” is om een deel van de populatie af te schieten “om de wildstand op peil te houden”.

  9. 11

    @0: “.. dat (droge) landen van het Arabisch schiereiland forse netto importeurs zijn ligt voor de hand ..”
    Ze kunnen ook een klein deel van hun fossiele grondstoffen benutten om zeewater te ontzouten en hun eigen voedsel te verbouwen.

    @0: “.. omgetoverd tot plantages, met verwoesting van de bodemvruchtbaarheid”
    Dus onbruikbaar als plantages!!

  10. 13

    @6: “Hoe smerig het ook klinkt maar een leger heeft als primaire taak om er voor te zorgen dat de primaire levensbehoeften van de bevolking waar het uit voort komt veilig te stellen”

    Het wordt toch tijd dat die jongens in Zuid-amerika, Afrika en Azie zich eens wat beter gaan bewapenen om de Bolke’s uit het westen weerstand te kunnen bieden.

  11. 14

    Je moet altijd de juiste dingen met de juiste mensen delen
    , plantaardige en dierlijke biodiversiteit heeft een stabiliserende invloed op het klimaat en de waterafvoer ….

  12. 17

    @16: er is helemaal geen dilemma, Andy. Voedselschaarste is de reden dat dierpopulaties niet onbeperkt groeien. Heb je wel biologie gehad op school ?
    Duizenden jaren lang was het ook de belangrijkste doodsoorzaak voor mensen. Alleen omdat we de landbouw met kunstmest en mechanisatie perfectioneerden, is de menselijke populatie gegroeid tot zijn huidige omvang.

  13. 18

    @17: Je moet het probleem dan ook bij de wortel aanpakken en de landbouw verbieden. Ik ken geen enkel dier dat landbouw beoefent.

    Landbouw heeft ook niets te maken met kennis van de natuur en weten hoe die te gebruiken om jezelf te voeden. Zonder kunstmest en mechanisatie waren we weer 100% op de jacht aangewezen.

    Bij de biologie op school hebben ze ook niet duidelijk gemaakt dat de mens het enige dier is dat nadenkt over zijn ontstaan en zijn einde en de mogelijkheden die er bestaan om de populatie onder controle te brengen.

    Kortom, bij de biologie die jij op school gehad hebt, gingen ze ervan uit dat je zo dom bent als het achtereind van een koe.

    Reden waarom je nu een vorm van super-fascisme aanhangt.

  14. 19

    @18:

    Je moet het probleem dan ook bij de wortel aanpakken en de landbouw verbieden.

    Waarom moet dat?
    Waarom probeer je mij woorden in de mond te leggen en fascisme aan te wrijven, Andy?

    Het enige vraag ik opwerp is:

    Moeten we Afrika ook omploegen tot akkers om de wereldbevolking tot 9 miljard te laten groeien? Is dat een zinvol streven?

  15. 20

    @19: Nee, dat was niet de enige vraag. Het vervolg luidde:

    “Of moeten we accepteren dat voedselschaarste en hongersnood de populatie gaan beperken?”

    Waarop ik antwoordde dat in een soortgelijke situatie in Nederland hertjes (reeen) worden afgeschoten, omdat dat “humaner” zou zijn.

    Het is duidelijk dat de wereldbevolking niet oneindig door kan groeien, daarvoor hoef je mij niet de provocerende vraag te stellen of ik wel biologie gehad heb op school. Maar de mens heeft andere opties dan mensen als Bolke en jij voorstellen en dus stel ik terecht dat het gaat om een vals dilemma.

    Het lijkt me dat jullie met constructievere voorstellen moeten komen als oorlog en uithongeren, om het verwijt te ontlopen dat jullie gewoon super-fascisten zijn.

    Zelfs een dictatoriale weg als in China is toegepast is geciviliseerder dan jullie namaak-realisme.

  16. 21

    Vandaag telt Afrika 1 milliard vaste bewoners, deskundigen voorspellen dat het er over 27 jaar 2 milliard zullen. Dit wordt dus een race tussen de Economie en Malthus. Alle dieren en planten gaan er eerst aan, daarna de mensen toch ook nog.

    Terecht schrijft Hans Verbeek in zijn c 5:
    ´Moeten we Afrika ook omploegen tot akkers om de wereldbevolking tot 9 miljard te laten groeien? Is dat een zinvol streven? Of moeten we accepteren dat voedselschaarste en hongersnood de populatie gaan beperken.´

    Daar maakte Andy Cap natuurlijk weer iets warrigs & smerigs van – laat dat maar aan hem over – maar wat intussen bij niemand opkomt, of in ieder geval niet oppert, is de mogelijkheid om die deprimerende bevolkingsaanwas te voorkomen. Terwijl dat technisch niet moeilijk is en het op een fatsoenlijke manier kan.

    Laten we daarbij beseffen dat met een goede Afrikaanse oplossing ook onze regio gebaat is. Die dreigt anders in een super-Lampedusa te gaan verkeren.
    Ik zeg er wel bij dat ik niet in de realisatie van die ´goede Afrikaans oplossing´ geloof. Bakerpraatjes en een kongsi van bezeten natalisten en gefixeerde fallisten zal dat weten te voorkomen. Bereidt je dus voor op het ergste. Malthus gaat ceteris paribus winnen.

    PS. Met een ´goede oplossing´ bedoel ik alle middelen die wij op het relevante terrein op onze eigen bevolking toepassen. En China natuurlijk.

  17. 22

    @20:

    Het lijkt me dat jullie met constructievere voorstellen moeten komen als oorlog en uithongeren, om het verwijt te ontlopen dat jullie gewoon super-fascisten zijn.

    Waarom moet dat?
    Maak mij maar verwijten, Andy, gewoon hier in het openbaar. Ik ga jouw verwijten niet ontlopen.