Dat kan geen toeval zijn!

‘Wist u dat de ceremonie van de Grammy Awards eigenlijk een mediaritueel is ter ere van een historisch geheim genootschap, de Illuminati? En dat de aanslagen in Parijs eigenlijk een geheime operatie van de Franse regering waren? U gelooft het niet? Dan bent u wel heel naïef, er zijn keiharde aanwijzingen voor.’

Zo praten complotdenkers. Gaat het om mensen met een paranoïde persoonlijkheidsstoornis of om types die hardnekkig bevestiging zoeken voor hun ‘theorieën’ in plaats van die te falsifiëren? Volgens cultuursocioloog prof. dr. Stef Aupers is het eerder een algemeen maatschappelijk verschijnsel dat samenhangt met het afnemende vertrouwen in de instituties (bedrijfsleven, politiek, wetenschap, media) van onze samenleving. Een kleine, machtige elite is bezig het gewone volk om de tuin te leiden, terwijl ze achter de schermen de geschiedenis naar hun hand zetten en op doortrapte wijze hun eigen belangen nastreven.

Tegenwoordig weet je echt niet meer wie of wat je kunt vertrouwen

Complottheorieën zijn er al eeuwen, maar ze zijn de afgelopen halve eeuw van karakter veranderd, aldus Aupers. Waren het vroeger vijandige machten van buiten (zoals joden of moslims) die geheime acties uitvoerden, in de huidige tijd spannen onze eigen autoriteiten tegen ons samen. Het wantrouwen is wijd verbreid: volgens het SCP is zestig procent van de Nederlanders het eens met de stelling ‘Tegenwoordig weet je echt niet meer wie of wat je kunt vertrouwen’. Die onzekerheid vormt een rijke voedingsbodem voor complottheorieën.

Kern van waarheid

Maar niet iedere complotgedachte is onzin: de Amerikaanse president Nixon had in 1972 opdracht gegeven tot inbraak en afluisteren, in het geheim natuurlijk (Watergate-affaire). Snowden liet in 2013 zien dat de NSA wel degelijk afluisterde (‘The NSA is the only part of government that actually listens’). En recent nog bleek dat ons eigen Ministerie van Justitie en Veiligheid welbewust de zoektocht naar het ‘bonnetje’ van de Teeven-deal had afgeblazen. Sommige acties houden autoriteiten liever onder de pet.

Zoeken naar bewijs

Er is nog een andere kant aan de zaak: het etiket ‘complotdenker’ is heel geschikt om critici van een bepaald beleid de mond te snoeren (‘u ziet spoken’). Maar de kritische burgers van nu zijn vaak goed opgeleid en zoeken zelf hun informatie – met dank aan het internet. Soms slagen ze er in om in populaire praatprogramma’s wetenschappelijk onderzoekers met de mond vol tanden te laten staan. Als genuanceerdheid omslaat in onzekerheid winnen de critici terrein. Die weten het immers zeker: er zit iets achter, het is een complot.

Patronen

Complottheorieën geven zin en betekenis in een wereld waar instituties die ooit zekerheid boden zijn verzwakt, zoals de kerken, en andere maatschappelijke sferen (economie, politiek, internationale verhoudingen) ondoorgrondelijk zijn geworden. Complotdenkers zien patronen in gebeurtenissen die eerst chaotisch en onbegrijpelijk leken. Precies zoals wetenschap dat doet. Het verschil is dat complottheoretici hardnekkig vasthouden aan het idee dat er aan de patronen verborgen bedoelingen van een machtige groep ten grondslag liggen.

Kan de wetenschap complottheorieën dan niet weerleggen? De Britse radioloog en wetenschapspopularisator David Robert Grimes heeft het onlangs geprobeerd, compleet met een wiskundige formule: hoe meer mensen betrokken moeten zijn bij een geheime operatie, des te groter is de kans dat de zaak uitlekt. Het kwam hem – uiteraard – te staan op woedende reacties en bedreigingen van complotdenkers.

Wie ben je en door wie ben je gestuurd?

En Stef Aupers zelf, is die wel te vertrouwen? Of is hij de marionet van een geheim genootschap dat probeert complottheoretici in een ongunstig daglicht te plaatsen? Zijn onderzoek wordt betaald door een organisatie die zich NWO noemt. Waar staat die geheimzinnige afkorting voor. New World Order? Of toch gewoon: de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek?

In deze video de lezing van Stef Aupers.

Dit artikel van Ruud Abma (auteur & docent sociale wetenschappen) verscheen eerder bij Studium Generale Utrecht.

  1. 1

    Maar de kritische burgers van nu zijn vaak goed opgeleid en zoeken zelf hun informatie – met dank aan het internet.

    Oef, hierin zit denk ik een misser van jewelste. Complotdenkers 2.0, the new generation, is erg aanwezig op ’s lands VMBO’s. Met dank aan internet is niets anders dan met dank aan youtube en facebook.

    Soms slagen ze er in om in populaire praatprogramma’s wetenschappelijk onderzoekers met de mond vol tanden te laten staan.

    Als wetenschappelijk bewijs dat dat weinig zegt voer ik het volgende aan:
    https://www.youtube.com/watch?v=VWDP_ew8HqQ
    Niet vals spelen en helemaal uitkijken.

  2. 2

    @1:

    Complotdenkers 2.0, the new generation, is erg aanwezig op ’s lands VMBO’s.

    Zijn VMBO’ ers niet goed opgeleid dan? Dan deugt er toch iets niet aan het VMBO.

    (Dat klopt trouwens ook, denk ik. Ik kom best regelmatig VMBO-jongeren tegen die naar mijn inschatting heus niet onintelligent of zonder mogelijkheden zijn, van wie ik me dan afvraag: wat hebben ze daar op school eigenlijk mee gedaan. Maar zelfs in het HBO en op de universiteiten kunnen ze niet allemaal fatsoenlijk rekenen en spellen, dus het lijkt me te kort door de bocht om het alléén op het VMBO te schuiven.)

  3. 3

    @2: Ha, je hebt gelijk. Ik vulde automatisch hoog opgeleid in. Maar dat staat er niet.
    Ter verdediging van mijzelf: hoog opgeleid had beter in de tekst gepast.

    Edit: om rekenen en spellen gaat het in deze context niet. Wel om falsifiëren en discrimineren.

  4. 4

    Ik ga het niet allemaal nazoeken – heb ook mijn prioriteiten en het doorploegen van karrenvrachten trieste dan wel hoogst vermakelijke onzin op sites als Niburu is teveel voor mijn tere gestel – maar met de onthullingen indertijd door Manning en Snowden had ik het gevoel dat de werkelijkheid de fantasie van complotdenkers rechts had ingehaald.

    E.e.a. heeft er wel voor gezorgd dat als ik iets technisch mogelijk acht, ik er nu wel vanuit ga dat het ook wel in deze of gene vorm gepraktiseerd wordt, los van het feit of er op dat gebied beperkende wetten zijn of niet. En bestuurders als Teeven zijn natuurlijk ook niet bevorderlijk voor het vertrouwen.

    Wat uiteraard wel buiten kijf staat is dat wij mensen geschapen zijn om nederige dienaren van poezen te zijn, en als het moederschip met de Grote Bast landt, zal het dienstbaarste personeel gespaard blijven en misschien wel mee mogen naar het rijk van zachte zonovergoten kussentjes en oneindige voorraden zalm en tonijn.

  5. 5

    ” [Complottheorieën] zijn vooral populair onder etnische minderheden en mensen met extreme politieke of religieuze idealen. Ze kunnen worden aangewakkerd door het besef dat men wordt gediscrimineerd of een slachtoffer is van het systeem. Ook de individualisering en de tendens om iedereen zoveel mogelijk eigen verantwoordelijkheid toe te schuiven, versterkt wellicht de behoefte aan zondebokken onder degenen die zich machteloos, onzeker en mislukt voelen. Het opleidingsniveau lijkt daarop niet veel invloed te hebben”.

    http://skepsis.nl/complottheorie/

  6. 6

    @0: Laten we niet vergeten dat de formule van David Robert Grimes vooral door de skeptici zelf is onderuitgehaald. Ga eens een aluhoedje zoeken die zijn collega’s bekritiseerd, moeilijk.

  7. 8

    @3:

    Edit: om rekenen en spellen gaat het in deze context niet. Wel om falsifiëren en discrimineren.

    Discrimineren leren ze wel, maar dan anders…

    Rekenen en spellen noemde ik slechts als voorbeelden waaraan je makkelijk kan zien dat het onderwijs in het algemeen wel degelijk steken laat vallen. Waar dat ook aan ligt verder, je zal mij niet snel horen klagen over het moeilijke werk dat leraren in de klas moeten doen.

    Maar ik kan me niet voorstellen dat een middelbaar onderwijs dat leerlingen die niet nog niet eens goed kunnen rekenen naar (bijvoorbeeld) de PABO stuurt ze wèl voortreffelijk heeft geleerd te denken, zin van onzin te scheiden enz.

  8. 9

    @8:

    Maar ik kan me niet voorstellen dat een middelbaar onderwijs dat leerlingen die niet nog niet eens goed kunnen rekenen naar (bijvoorbeeld) de PABO stuurt ze wèl voortreffelijk heeft geleerd te denken, zin van onzin te scheiden enz.

    Precies m’n punt. Dat probleem is tweeledig; het niet wetenschappelijke onderwijs is er niet voldoende op ingericht, maar bij lager opgeleiden speelt vaak ook gewoon de beperkende factor van hun intelligentie daarin een rol.