Geen wetenschappelijke basis voor biobrandstofbeleid

REPORTAGE - Het verplicht bijmengen van biobrandstof bij benzine, nog steeds beleid van de Europese Unie, moet afgeschaft worden, vinden wetenschappers op een conferentie in Noordwijkerhout over voedselzekerheid. Joris Tielens was erbij en doet verslag.

Deze week kwamen 600 wetenschappers uit 70 landen bij elkaar in Noordwijkerhout op een conferentie over voedselzekerheid. Ze presenteerden drie dagen lang onderzoek over hoe we de 842 miljoen mensen die met honger naar bed gaan kunnen voeden, en hoe we in 2050 negen miljard mensen te eten kunnen geven. Landbouwkundigen, economen, voedingskundigen en sociale wetenschappers, presenteerden oplossingen zoals het verbeteren van de huidige landbouwproductie, maar ook het kweken van algen, landbouw op zee, kweekvlees of meer insecten eten. Of bijvoorbeeld minder voedsel weggooien, maar het afval voeren aan insecten om daarna de insecten op te eten.

Minder technisch was de aanbeveling om landbouw en gezond voedsel op te nemen in de nieuwe ontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties in de post-2015 agenda. Verder concludeerden de wetenschappers dat er een mondiaal orgaan ontbreekt dat de resultaten van wetenschappers op dit gebied onder de aandacht van de wereldpolitiek brengt. Zoals er voor het klimaat het Intercontinental Panel on Climate Change (IPCC) is, zo zou er ook voor het wereldvoedselprobleem een orgaan moeten zijn.

Maar er werd ook de vraag gesteld of de wetenschappers zelf niet beter hun best zouden moeten doen om van zich te laten horen. Op de conferentie waren vooral wetenschappers, en weinig vertegenwoordigers van ngo’s, overheid of bedrijven. Van de 600 deelnemers waren er drie boer, terwijl het de boeren zijn die het voedsel uiteindelijk moeten verbouwen. Voorstanders van voedselsoevereiniteit – een meer politieke oplossing van het wereldvoedselprobleem – hebben mogelijk de conferentie gemeden omdat die gesponsord werd door voedselmultinationals Unilever en Monsanto, waar voorstanders voor boerenlandbouw veel kritiek op hebben. Overigens werd tijdens de conferentie de rol van Monsanto en het sponsorschap uitgebreid besproken in een workshop.

Biobrandstof

Een van de veelbesproken thema’s op de conferentie is de teelt van gewassen om er brandstof van te maken voor auto’s. ‘Er is brede consensus onder wetenschappers dat het huidige beleid van de Europese Unie (EU), dat het bijmengen van biobrandstof bij transportbrandstof verplicht stelt, geen goed idee is,’ zei professor Martin van Ittersum, hoogleraar in Wageningen en organisator van de conferentie. Onlangs besloot het Europees parlement om de verplichte bijmenging te verlagen, in 2020 mag maximaal zes procent van de Europese transportbrandstoffen afkomstig zijn van voedselgewassen, in plaats van de tien procent nu.

‘Maar dat is niet genoeg, op termijn moet het naar nul procent,’ stelt Van Ittersum. ‘Productie van gewassen voor biobrandstof concurreert met de verbouw van voedsel en veevoer en legt beslag op schaarse hulpbronnen zoals land en water. Van de geproduceerde suikerriet en maïs gaan nu al tientallen percentages de tank in,’ zei Van Ittersum. Daarbij komt dat de winst voor het klimaat maar zeer de vraag is. Er zijn zelfs gewassen waarbij meer CO2 uitgestoten wordt dan bespaard wanneer ze als biobrandstof gebruikt worden. Wetenschappers in een workshop concludeerden dat ‘er geen enkele wetenschappelijke basis is voor het EU beleid.’

Marktverstorend

‘Het grootste probleem,’ zegt econoom Thom Achterbosch, ‘is dat de bijmenging door de verplichtstelling marktverstorend werkt. In een markt die normaal functioneert, zou er minder voedsel als brandstof gebruikt worden op het moment dat de voedselprijzen hoog zijn. Maar omdat bijmenging verplicht is, blijft de vraag constant. Dat drijft de voedselprijs op als die toch al hoog is. En die hoge voedselprijs maakt dat arme mensen minder eten kunnen betalen en dus meer honger hebben,’ aldus Achterbosch.

Of de teelt van energiegewassen in praktijk ook ten koste gaat van de voedselvoorziening van kleine boeren, hangt van de situatie af. Onderzoekster Madeleine Florin presenteerde voor Mozambique dat bioenergie voor hele kleine boeren alleen interessant is als het arbeidsplaatsen oplevert op een plantage, want deze boeren leven deels van het verhuren van hun arbeid. Grotere boeren kunnen het telen van bioenergiegewassen inpassen in hun bedrijfssysteem. Voor beide geldt dat het vooralsnog een riskante zaak is, want een plantage kan verdwijnen en marktprijzen van bio-energiegewassen zijn over het algemeen niet stabiel.

Toch wil Achterbosch de deur open houden voor productie van gewassen voor biobrandstof in ontwikkelingslanden, want het kan ook goed uitpakken. Achterbosch deed onderzoek in opdracht van Agentschap Nl, dat een fonds heeft dat de productie van duurzame biobrandstof in ontwikkelingslanden financiert. Boeren kunnen bijvoorbeeld meer verdienen door gewassen te produceren voor biobrandstof, en het kan werk opleveren voor landarbeiders. ‘Of het wel of geen goed idee is, moet van geval tot geval bekeken worden,’ zegt Achterbosch.

Via Vice Versa.

  1. 1

    Met verplichte bijmenging kan brandstof ten koste van voedsel gaan. Nu al zijn er genoeg voorbeelden van voedselgewassen die voor bijmenging worden aangewend. Ok vergt deze biobrandstof kunstmest, water, landbouwgrond …
    Goed dat wetenschappers zich daartegen keren, zeker nu de milieubeweging, zoals bij het energieakkoord, zwijgt.

  2. 2

    Helemaal mee eens.

    Alleen… eigenlijk is het een beetje kortzichtig… de kans is groot dat biobrandstoffen op niet al te lange termijn ook zonder dwangmaatregelen vanuit onze federale heersers met voedsel gaan concurreren. Wat dat betreft kunnen we via deze route vast wat “wennen”.

    Maar ook via een andere route is sprake van concurrentie tussen voedsel en energie, namelijk via zonnepanelen. Afgezien van bestemmingsplannen die dat nu tegenhouden/afremmen en een wellicht nu even iets te groot en marktverziekend enthousiasme in Duitsland, is het nu in bepaalde gevallen al economisch interessant om je akkers op te doeken en er zonnecellen op te zetten.

    Maar via wat voor vorm van energie het ook loopt, op termijn – niet al te lange termijn – zal energie en voedsel qua prijs waarschijnlijk sterk gekoppeld worden. Ook zonder EU. Het is dan waarschijnlijk ook slechts een kwestie van tijd voordat we sommetjes kunnen maken over hongerdoden per gereden kilometer. Willen we dat voorkomen, dan moeten we toch echt op zoek naar alternatieve energiebronnen. En snel.

    Nog twee losse cijfermatige puntjes:
    – Zouden we de gehele wereldvoedselproductie omzetten in biobrandstoffen, dan komen we waarschijnlijk uit op het equivalent van zo’n 10-20 procent van onze olieconsumptie. (althans dat las ik hier http://www.paulchefurka.ca/Biofuels.html)
    – Zonnepanelen produceren per vierkante meter al gauw 10-1000 keer meer energie dan biobrandstoffen. En veel meer geld. Wat dat betreft zijn die biobrandstoffen dus nog veel onzinniger dan de vergelijking met voedsel doet vermoeden.

  3. 3

    Leuk, die discussie over voedsel of brandstof maar het probleem is dat we met teveel zijn. Het enige dat echt gaat helpen is zorgen dat er minder mensen komen.

  4. 4

    Biobrandstoffen verlengen het tijdperk van de fossiele brandstoffen. Zonder de inzet van biobrandstof was er al eerder krapte op de oliemarkt ontstaan en was de economische recessie dieper geweest.

  5. 6

    @2: “Maar via wat voor vorm van energie het ook loopt, op termijn – niet al te lange termijn – zal energie en voedsel qua prijs waarschijnlijk sterk gekoppeld worden“.

    Sterker nog: dat is al zo, namelijk via de prijzen voor kunstmest. Er wordt namelijk aardgas gebruikt voor de productie van stikstofkunstmest (via het Haber-Bosch proces, zie http://nl.wikipedia.org/wiki/Haber-Boschproces ) Als de energieprijzen stijgen, stijgt de prijs van aardgas dus netjes mee, wordt de kunstmest duurder en het voedsel daarmee ook. Dat dit effect niet altijd voor iedereen zichtbaar is komt voornamelijk doordat andere oorzaken (te weinig of teveel neerslag in bepaalde gebieden in bepaalde jaren, oorlogen etc.) vooralsnog sterkere fluctuaties van de voedselprijzen tot gevolg hebben.

  6. 7

    @2: “Zonnepanelen produceren per vierkante meter al gauw 10-1000 keer meer energie dan biobrandstoffen”
    Waar vind ik voorbeelden van 1000 keer?
    Juist in arme streken wordt veel brandhout verstookt, heel ongezond maar wel goedkoop. Zonenergie is veel duurder dan windenergie en windmolens gaan goed samen met voedselteelt.
    Dus zonder “concurrentie tussen voedsel en energie”

    @3: “Het enige dat echt gaat helpen is minder mensen”
    Gebruikelijke maskering van de overkonsumptie van de rijksten.
    Die 10% bijmenging is overbodig met 10% zuiniger voertuigen

  7. 8

    Haal de 6% biobrandstof weg uit de benzinevoorraad en er kan 6% minder gereden worden. Simpel rekensommetje.
    Zet gewoon maar 6% van alle voertuigen op de weg stil… dan zie je het effect van biobrandstof.
    Zonder biobrandstof moet de economie gewoon nog verder krimpen.

  8. 9

    Het verplicht bijmengen is hoe dan ook een slecht idee, na 100 jaar ontwikkeling van de brandstofmotor.
    Bijmenging met biobrandstof veroorzaakt een rendements verlies en allerlei technische probleempjes, pakkingen moeten veranderd worden, en benzine gemengd met ethanol is hygroscopisch.

    Mijn idee is om al die bio ethanol etc te gebruiken om de pieken en dalen van wind energie glad te strijken, door specifieke biobrandstof centrales te bouwen. Dan kan al het aardgas wat nu verknoeit wordt gewoon in traditionele gascentrales gebruikt worden, (dit zijn centrales die ongeveer 20% effectiever functioneren dan die gasgestookte noodcentrales).

    En bovenal vind ik dat de eerste generatie biobrandstof een totale misrekening is.
    De enige logische grond stof voor biobrandstof is afval.

  9. 10

    @9: “bio ethanol gebruiken om de pieken en dalen van wind energie glad te strijken”
    Hoe strijk je die windenergie piek op deze wijze glad?

  10. 11

    @Joseph Morika, #6 Klopt. Idem voor verwarming van kassen etcetera. Maar dat is vooralsnog slechts een relatief klein deel van de voedselprijzen. Koppeling bij verkoop (in plaats van bij inkoop van grondstoffen) heeft een vele malen sterker effect.

    (…) andere oorzaken (te weinig of teveel neerslag in bepaalde gebieden in bepaalde jaren, oorlogen etc.) vooralsnog sterkere fluctuaties van de voedselprijzen tot gevolg(…)

    Ik heb geen bron, maar was in de veronderstelling dat de sterke fluctuaties van de afgelopen jaren grotendeels te herleiden waren tot het bijmengen van biobrandstof en de verbouw van “biomassa” om de Kyotioten tevreden te houden.

    @roland, #7 Waar vind ik voorbeelden van 1000 keer?

    Die cijfers heb ik ergens vandaan getrokken, maar ik zie nu ook niet meer waar. Omdat ik er ook aan twijfel even wat rekenwerk.

    Suikerriet: 7000 liter ethanol per hectare. Ethanol doet 24 MJ per liter dus daarmee kom ik op 7000 * 24 = 168000 MJ / hectare per jaar.

    Zonnepanelen: ik ga even uit van 4612kwH/dag/acre uit de bron hieronder. Per hectare is dat 11396kwH per dag. Per jaar dus 4159722kwH uit een hectare oftewel 14974999 MJ.

    Hout: 18 MJ per kilo. 600 kilo per kuub. 30 kuub per hectare per jaar. Dat is dus 324000 MJ per hectare per jaar.

    Afgerond op wat leesbaardere getallen:
    Suikerriet: 168 GJ/hect/jaar
    Brandhout: 324 GJ/hect/jaar
    Zonnepanelen: 15000 GJ/hect/jaar

    Zonnepanelen zijn in dit voorbeeld dus zo’n 50-100x zo efficient als biobrandstoffen.

    Hou je ook rekening met minder effectieve gewassen, wat minder goeie oogsten, de energiekosten voor kunstmest, en verliezen bij omzetting naar nuttige energie en gaq je de vergelijking aan met een CSP-installatie in een woestijn, dan is die factor 1000 m.i. wel te halen.

    En aan de andere kant van het verhaal is die factor 10 ook wel te halen als je uitgaat van de veelbelovende algen-oplossing en dat vergelijkt met minder goeie zonnepanelen en wellicht rekening houdt met energie-verliezen in opslag (accus).

    Dus volgens mij klopt de 10-1000 die ik noem wel. Dat zijn ook meteen extremen; gangbare waarden liggen tussen 50 en 100. Maar het moge duidelijk zijn: fotosynthese kan wat energieopbrengst betreft absoluut niet op tegen zonneenergie en zal dat ook nooit kunnen. Sterker nog, waarschijnlijk is het – als je het slim aanpakt – zelfs efficienter om planten onder kunstlicht te kweken en zonnepanelen op je akkers te zetten dan die plantjes direct op de akkers in de zon te zetten.

    Dus laten we het aan “de markt” over, dan hebben we op enig moment geen outdoor landbouw over. Maar dan is wel het probleem van @Korsakoff, #3, opgelost; zolang we het albedo van de aarde niet al te zeer verlagen met al onze zonnepanelen, kan de mensheid nog ontzettend lang doorgroeien. Wel in het donker, want zonlicht wordt dan een luxeproduct a minstens 20 eurocent per vierkante meter per uur oftewel een paar honderd euro per dag voor een beetje gangbaar Nederlands perceel.

    Bronnen:
    http://en.wikipedia.org/wiki/Ethanol_fuel
    http://en.wikipedia.org/wiki/Energy_density
    http://www.ehow.com/how_7403833_calculate-per-acre-solar-panels.html
    http://books.google.nl/books?id=l2iASjcAbY8C&pg=PA32&lpg=PA32&dq=wood+forest+m3+per+year&source=bl&ots=ryrI9mCEUL&sig=3OrZkAGghdIezZFhmyuJEjROR5I&hl=nl&sa=X&ei=6llQUsr5J5HMswaBl4GoDw&ved=0CE4Q6AEwBA#v=onepage&q=wood%20forest%20m3%20per%20year&f=false

  11. 12

    @10: “bio ethanol gebruiken om de pieken en dalen van wind energie glad te strijken”
    Hoe strijk je die windenergie piek op deze wijze glad?

    Nu worden die pieken en dalen gladgestreken met zeer onrendabele AARDGAS gestookte centrales.
    Je zou in plaats daarvan BIO ETHANOL gestookte centrales kunnen gebruiken.

  12. 13

    @GerritB, #12 Dat lijkt me wel bijzonder zinloos. Waarom zou je eerst ethanol maken van je biomassa in plaats van het gewoon meteen te verbranden zoals men nu ook al doet?

    Ethanol heeft alleen toegevoegde waarde over de biomassa waar het uit wordt gemaakt als je een vloeibare brandstof nodig hebt. De enige toepassing waarvoor vandaag de dag nog geen efficienter alternatief is dan vloeibare brandstoffen betreft straalmotoren.

  13. 15

    @11: Inderdaad die “1000” komt van de verkeerde gewassen in slechte omstandigheden.
    @”zolang we het albedo van de aarde niet al te zeer verlagen met zonnepanelen, kan de mensheid nog lang doorgroeien”
    De verhouding tussen invallend zonlicht en opvang door zonnepanelen is zodanig dat zich niet voordoet.

    @12 Windenergiepieken zeker als het stroomaanbod de vraag overtreft, vragen om goedkope, goed renderende energie opslag.
    Bij weinig wind is de aanvulling met ethanol onzinnig zie @13

  14. 16

    @13: Eens dat eerst ethanol stoken om er vervolgens elektriciteit mee op te wekken tamelijk zinloos is. Maar dit:

    De enige toepassing waarvoor vandaag de dag nog geen efficienter alternatief is dan vloeibare brandstoffen betreft straalmotoren.

    Straalmotoren en andere interne verbrandingsmotoren draaien op vloeibare of gasvormige brandstoffen. Maar inderdaad niet op vaste brandstoffen. Voor een klein deel van de elektriciteitsproductie in de wereld kan ethanol of biodiesel dus nog wel relevant zijn, waar dit nog steeds wordt gedaan met diesels en gasturbines.

    Of we dat moeten willen is een tweede.

  15. 18

    @17:
    Je redeneert verkeerd om: wij zijn als mensheid onderdeel van het ecologisch systeem op aarde, als dat systeem beschadigd wordt dan verdwijnen er voor ons middelen om te overleven. De aarde hoeft nergens aan te wennen; die planeet die blijft nog wel een paar miljard jaar draaien ongeacht wat wij doen en soorten evolueren in de tussentijd wel weer. Wij zullen daarintegen moeten wennen aan een aarde die ons ontoereikende middelen biedt terwijl ondertussen elke op hol geslagen primaat zijn best zal doen het laatste stuk er voor zichzelf af te schrapen.

  16. 19

    @roland, #15 De verhouding tussen invallend zonlicht en opvang door zonnepanelen is zodanig dat zich niet voordoet.

    In theorie wel ja; hedendaagse zonnepanelen hebben een vergelijkbaar albedo als de aarde _gemiddeld_ heeft (0.3). Alleen zijn er twee probleempjes.

    Het ene probleem is dat efficientere zonnepanelen een lager albedo hebben. Tegen de tijd dat het albedo van zonnepanelen een significante factor wordt, zullen efficientere zonnepanelen een fors groter aandeel hebben en zal het gemiddelde albedo van zonnepanelen dus afnemen.

    Het andere is dat land dat erg geschikt is voor zonnepanelen en CSP juist een hoger albedo heeft. Een beetje woestijn zit al gauw op 0.4.

    Dus, ja, vandaag de dag maakt het niet zoveel verschil; als je zonnepanelen op je ouderwetse zwarte hollandse dak zet is het effect zelfs voordelig. Maar op grote schaal en lange termijn kan het heel anders uitpakken en wordt dit wel degelijk een factor om rekening mee te houden.

    Dat kun je natuurlijk ook in je voordeel gebruiken; afhankelijk van het seizoen is het albedo van de oceanen op heel wat breedtegraden lager dan dat van zonnepanelen. Met zonnepanelen die met het seizoen mee noord- en zuidwaarts varen zou je het broeikaseffect dus kunnen temperen.

    Ik riep het natuurlijk in het kader van het vervangen van landbouw door zonnepanelen; ook in dat geval heb je meer dan gelijk. Zonnepanelen op je akker dragen minder bij aan het broeikaseffect dan ouderwetse planten. Ze maken alleen (nog?:P) geen zuurstof van CO2, dat is dan wel weer jammer.

  17. 21

    @19: Als de opbrengst van zonnepanelen energie goedkoper wordt dan die van biomassa per ha dreigt een strijd om het grondgebruik en verdringing van voedselproduktie. (voordeel van windmolens is het dubbel grondgebruik).

    Met goedkope zonne-energie is gebruik van wateroppervlak wenselijk en in diepzee waaschijnlijk goedkoper dan zeewindmolens. Water is geschikter dan woestijn door de lagere oppervlakte temperatuur en daarmee hogere opbrengst.

    Zonnepanelen “maken alleen geen zuurstof van CO2, dat is dan wel weer jammer”
    Indirekt wel met de windgas opslag, stroomomzetting in waterstof en vervolgens waterstof + CO2 in aardgas + zuurstof. Duitsers zijn hiermee bezig, al is het maar om hun piekopbrengst van zon- en windenergie te benutten en niet tegen een schijnprijs op de markt te dumpen.

    Het rendement omzetting stroom in aardgas mag dan zo’n 60% zijn, bij een groot stroomaanbod en meer dan halvering van de stroomprijs is deze benutting aantrekkelijk.
    Stroomopslag heeft bij ons nauwelijks aandacht. Overbodig met wereldwijd stroomnet, roepen sommigen. Afgezien van de kosten van zo’n megalomaan netwerk, lijkt me dat onzin.

  18. 22

    @20: “prioriteiten van groene linksche menschen”
    Deze VS politiek is vooral ontstaan onder de vorige rechtse regering om de VS minder afhankelijk te maken van invoer.

    Zonder druk van “links” zou de EU nu al een hoger % verplichte bijmenging van biobrandbrandstof hebben

  19. 23

    @roland, #21 Dat zei ik vorige week vrijdag toch al in #2??

    En het splitsen van water in waterstof en zuurstof gaat je netto geen zuurstof opleveren, of je moet het waterstof ergens langdurig proberen kwijt te raken (de ruimte in blazen?). Omzetten in aardgas levert je netto niets op want waarschijnlijk ga je het verbranden. Bovendien, als je al een route via waterstof volgt, dan is directe thermolyse natuurlijk significant efficienter dan de omweg via zonnepanelen.

  20. 24

    @23: Waterstof en aardgas worden beide voor energie opslag benut, gebruik makend van het bestaande ruime aardgasnetwerk, waar waterstof ook bijgemengd kan worden.

    @: “Omzetten in aardgas levert je netto niets op want waarschijnlijk ga je het verbranden”
    Het vervangt fossiele brandstof voor hoge temperatuur warmte of mobiliteit, waar duurzame brandstof ontbreekt.

    @: “.. directe thermolyse natuurlijk significant efficienter”
    Waar komt de energie dan vandaan en waarom efficienter?

  21. 25

    @roland, #24 Klopt allemaal. Alleen je noemde dit als reactie op mijn stelling dat zonnepanelen geen zuurstof produceren (zie #21 waar je specifiek daarop reageert). En dat doen de door jou voorgestelde maatregelen ook niet.

    Waar komt de energie dan vandaan en waarom efficienter?

    Je zou daarvoor een CSP-oplossing gebruiken in plaats van zonnepanelen (in situaties zonder wolken, ok). Hoewel CSP-oplossingen net als zonnepanelen geen hele hoge zonnestraal-naar-elektriciteit efficientie hebben, zijn CSP-installaties aanmerkelijk efficienter dan zonnepanelen als je de geproduceerde hitte direct kunt toepassen, bijvoorbeeld voor thermolyse.

    Deze jongens zijn van plan dergelijke oplossingen te gaan leveren: http://www.h2powersystems.com/

  22. 26

    @25: Die site is niet zuinig met beweringen:
    – “Hydrogen is comparatively easy to transport and store”
    Vergeleken met aardgas is dat onzin, ook kent aardgas nu al een uitgebreid netwerk, waterstof niet. Waterstof opslag vergt bijzondere materialen anders lekt het waterstof snel weg.

    – “The most interesting sites are arid and tropical regions”
    In onze streken kom je niet ver en de tropen is ook stroom opbrengst van zonnepanelen aanzienlijk hoger dan bij ons.
    – “at 2200°C almost 5% of all H2O molecules are split”
    Niet indrukwekkend, wat gebeurt met die hitte in de tropen?

    “We estimate 1 KWh of electricity can be produced at 0.10 euro”
    en hoeveel met (gebundelde) zonnepanelen?

    “aanmerkelijk efficienter dan zonnepanelen”
    In die streken kun je met spiegels de zonnestraling bundelen.
    Waar vind ik de vergelijking tussen stroom naar waterstof OF hitte naar waterstof?